Sarga 102

Verse 1

शक्त्याविनिहतंदृष्टवारावणेनबलीयसा ।लक्ष्मणंसमरेशूरंरूधिरौघपरिप्लुतम् ।।।।स दत्त्वातुमुलंयुद्धंरावणस्यदुरात्मनः ।विसृजन्नेवबाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ।।।।

અતિબલવાન રાવણની શક્તિથી સમરમાં ઘાયલ થયેલા, શૂર લક્ષ્મણને રક્તધારાઓમાં તરબોળ જોઈ, રામે દુષ્ટાત્મા રાવણ સામે ઘોર યુદ્ધ ચાલુ રાખ્યું—બાણોના ઘનવર્ષા છોડતાં છોડતાં—અને પછી સુષેણને આ વચન કહ્યાં.

Verse 2

शक्त्याविनिहतंदृष्टवारावणेनबलीयसा ।लक्ष्मणंसमरेशूरंरूधिरौघपरिप्लुतम् ।।6.102.1।।स दत्त्वातुमुलंयुद्धंरावणस्यदुरात्मनः ।विसृजन्नेवबाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ।।6.102.2।।

બલવાન રાવણની શક્તિથી સમરમાં શૂર લક્ષ્મણ ઘાયલ થઈ રક્તપ્રવાહમાં ભીંજાયેલો દેખાતાં, દુષ્ટાત્મા રાવણ સાથે ઘોર યુદ્ધ કરતાં અને બાણોની વરસાત છોડતાં છોડતાં શ્રીરામે સુષેણને આ વચન કહ્યું.

Verse 3

एषरावणवीर्येणलक्ष्मणःपतितोभुविः ।सर्पवच्चेष्टतेवीरोभूमौशोकमुदिरीयन् ।।।।

રાવણના પરાક્રમથી આઘાત પામી લક્ષ્મણ ધરા પર પડી ગયો છે; તે વીર ભૂમિ પર સર્પની જેમ તડફડે છે અને શોક જગાવે છે.

Verse 4

शोणितार्द्रमिमंवीरंप्राणैःप्रियतरंमम ।पश्यतोममकाशक्तिर्योद्धुंपर्याकुलात्मनः ।।।।

મારા પ્રાણથી પણ અધિક પ્રિય આ વીરને લોહીથી ખરડાયેલો જોઈને, મારું મન વ્યાકુળ થઈ ગયું છે. હવે મારામાં યુદ્ધ કરવાની શક્તિ ક્યાં છે?

Verse 5

अ यं स समरश्लाघीभ्रातामेशुभलक्षणः ।यदिपञ्चत्वमापन्नःप्राणैर्मेकिंसुखेनवा ।।।।

યુદ્ધમાં પ્રશંસનીય અને શુભ લક્ષણોવાળો મારો આ ભાઈ જો મૃત્યુ પામ્યો હોય, તો મને પ્રાણ કે સુખનું શું પ્રયોજન છે?

Verse 6

लज्जतीवहिवीर्यंभ्रश्यतीवकराद्धनुः ।सायकाव्यवसीदन्तिदृष्टिर्भाष्पवशंगता ।।।।

મારું પરાક્રમ જાણે લજ્જિત થઈ રહ્યું છે, હાથમાંથી ધનુષ્ય સરી રહ્યું છે, બાણો શિથિલ થઈ રહ્યા છે અને દૃષ્ટિ આંસુઓને વશ થઈ ગઈ છે.

Verse 7

अवसीदन्तिगात्राणिस्वप्नयानेनृणामिव ।चिन्तामेवर्ततेतीव्रामुमूर्षापि च जायते ।।।।

સ્વપ્નમાં ચાલતા મનુષ્યોની જેમ મારા અંગો શિથિલ થઈ રહ્યા છે. તીવ્ર ચિંતા મને ઘેરી વળી છે અને મરવાની ઈચ્છા પણ જાગી રહી છે.

Verse 8

भ्रातरंनिहतंदृष्टवारावणेनदुरात्मना ।विष्टनन्तंतुदुःखार्तंमर्मण्यभिहतंभृशम् ।।।।

દુરાત્મા રાવણ દ્વારા પોતાના ભાઈને ધરાશાયી થયેલો જોઈ, મર્મસ્થાનોમાં અત્યંત ઘાયલ થઈ દુઃખથી તડફડતો હતો—તે દૃશ્યે (રામ) વ્યાકુલ થઈ ગયો.

Verse 9

राघवोभ्रातरंदृष्टवाप्रियंप्राणंबहिश्चरम् ।दुःखेनमहताविष्टोध्यानशोकपरायणः ।।।।

રાઘવ પોતાના ભાઈને જોઈ—જે પ્રાણથી પણ પ્રિય, જાણે પોતાનો પ્રાણ જ બહાર ફરતો હોય—મહાદુઃખથી ઘેરાઈ ગયો અને શોકમય ધ્યાનમાં લીન થયો.

Verse 10

परंविषादमापन्नोविललापाकुलेन्द्रियः ।भ्रातरंनिहतंदृष्टवालक्ष्मणंरणपांसुषु ।।।।

રણની ધૂળમાં પડેલા, ઘાયલ લક્ષ્મણ ભાઈને જોઈ રામ પરમ વિષાદમાં ડૂબી ગયા; ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થઈ, તેઓ ઊંચે સ્વરે વિલાપ કરવા લાગ્યા.

Verse 11

विजयोऽपिहिमेशूर न प्रियायोपकल्पते ।अचक्षुर्विषयश्चन्द्रःकांप्रीतिंजनयिष्यति ।।।।

હે શૂરવીર, વિજય પણ મને પ્રિય લાગતો નથી. દૃષ્ટિની પહોંચ બહાર થયેલો ચંદ્ર અંધને શું આનંદ આપી શકે?

Verse 12

किंमेयुद्धेनकिंप्राणैर्युद्धकार्यं न विद्यते ।यत्रायंनिहतश्शेतेरणमूर्धनिलक्ष्मणः ।।।।

મારે યુદ્ધથી શું, પ્રાણોથી શું? યુદ્ધનું કોઈ કાર્ય નથી, જ્યાં આ લક્ષ્મણ રણમૂર્ધે ઘાયલ થઈ પડ્યો છે.

Verse 13

यथैवमांवनंयान्तमनुयातिमहाद्युतिः ।अहमप्युपयास्यामितथैवैनंयमक्षयम् ।।।।

જેમ મહાતેજસ્વી લક્ષ્મણે હું વનમાં જતો હતો ત્યારે મને અનુસર્યો, તેમ જ હવે હું પણ તેને અનુસરીશ—યમના અક્ષય ધામ તરફ.

Verse 14

इष्टबन्धुजनोनित्यंमां स नित्यमनुव्रतः ।इमामवस्थांगमितोराक्षसैःकूटयोधिभिः ।।।।

જે સદા પોતાના ઇષ્ટ બાંધવોને ચાહતો અને હંમેશા મને નિષ્ઠાપૂર્વક અનુવર્તતો હતો—તેને કપટયોધી રાક્ષસોએ આ ભયંકર અવસ્થામાં પહોંચાડ્યો છે.

Verse 15

देशेदेशेकलत्राणिदेशेदेशे च बान्दवाः ।तंतुदेशं न पश्यामियत्रभ्रातासहोदरः ।।।।

દેશે દેશે પત્નીઓ મળે, દેશે દેશે બાંધવો પણ મળે; પરંતુ એવો દેશ હું નથી જોતો જ્યાં સહોદર ભાઈ ફરી મળે.

Verse 16

इत्येवंविलपन्तंतंशोकविह्वलितेद्रनियम् ।विवेष्टमानंकरुणमच्छवसन्तंपुनःपुनः ।।।।राममाश्वासयनवीरसुषेनोवाक्यमब्रवीत

આ રીતે વિલાપ કરતા, શોકથી વ્યાકુળ ઇન્દ્રિયોવાળા, કરુણ રીતે તડફડતા અને વારંવાર ઊંડા ઉચ્છ્વાસ લેતા શ્રીરામને શૂરવીર સુષેણે આશ્વાસન આપ્યું અને વચન કહ્યું.

Verse 17

किनुराज्येनदुर्धर्षलक्ष्मणेनविनामम ।कथंवक्ष्याम्यहंत्वम्बांसुमित्रांपुत्रवत्सलाम् ।।।।

હે દુર્ધર્ષ! લક્ષ્મણ વિના મને રાજ્યનું શું કામ? અને પુત્રપ્રેમથી ભરેલી માતા સુમિત્રાને હું કેવી રીતે કહી શકીશ?

Verse 18

न मृथोयंमहाबाहो लक्ष्मणोलक्षमिवर्धन: ।न चास्यविक्रतंवक्त्रानापिशस्वासं न निष्प्रभं ।।।।

હે મહાબાહો, લક્ષ્મી વધારનાર રામ! લક્ષ્મણ મર્યો નથી. તેનું મુખ વિકૃત નથી, શ્વાસ અટક્યો નથી, અને તેજ પણ નિષ્પ્રભ થયું નથી.

Verse 19

सुप्रभंसुप्रसन्नं च मुखमस्यनिरीक्ष्यताम् ।।।।पद्मपत्रतलौहस्तौसुप्रसन्ने च लोचने ।

જુઓ—તેનું મુખ અતિ તેજસ્વી અને પ્રસન્ન છે; તેના હાથના તળિયા કમળપત્રની સપાટી જેવા છે, અને તેની આંખો પણ શાંત અને નિર્મળ છે.

Verse 20

ऐ वं न विद्यतेरूपंगतासूनांविशम्पते ।।।।माविषादंमृकृथावीरसप्राणोऽयमरिन्दम ।

હે વિશામ્પતિ! પ્રાણ વિદાય પામેલાંમાં આવું રૂપ ક્યાંય જોવા મળતું નથી. હે વીર, શોક ન કર; આ અરિંદમ તો હજી સપ્રાણ છે.

Verse 21

आ ख्यासतितुप्रसुप्तस्यस्रस्तगात्रस्यभूतले ।।।।सोच्छवासंहृदयंवीरकम्पमानंमुहुर्मुहुः ।

ભૂમિ પર તે સૂતો હોય તેમ પડ્યો છે, અંગો શિથિલ છે; છતાં શ્વાસોચ્છ્વાસ અને વીરનું હૃદય વારંવાર ધબકતું હોવાથી પ્રાણ હોવાનો સંકેત મળે છે.

Verse 22

एवमुक्त्वामहाप्राज्ञःसुषेणोराघवंवचः ।।।।समीपस्थमुवाचेदंहनूमन्तंमहाकपिम् ।

આ રીતે વચન કહી મહાપ્રાજ્ઞ સુષેણે રાઘવને સંબોધ્યા પછી, નજીક ઊભેલા મહાકપિ હનૂમાનને આ રીતે કહ્યું.

Verse 23

सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।

હે સૌમ્ય! અહીંથી ત્વરિત જઈ ઔષધિ-પર્વત એવા શૈલ પર પહોંચ; જે શુભ પર્વત વિશે જાંબવાને પૂર્વે તને કહ્યું હતું. તેના દક્ષિણ શિખરે ઉગેલી ઔષધિઓ લાવ—સવર્ણકરણિ, સાવર્ણ્યકરણિ, સંજીવકરણિ અને મહૌષધિ સંધાનિ—મહાત્મા વીર લક્ષ્મણને સંજીવન આપવા માટે.

Verse 24

सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।6.102.23।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।6.102.24।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।6.102.25।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।

આ રીતે આદેશ પામી શ્રીમાન હનૂમાન ઔષધિ-પર્વત પર ગયો; પરંતુ તે મહૌષધિઓ ઓળખી ન શકતાં, ચિંતામાં પડી ગયો.

Verse 25

सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।6.102.23।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।6.102.24।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।6.102.25।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।

હે વીર! ‘સવર્ણકરણિ’ નામની, તેમજ ‘સાવર્ણ્યકરણિ’, અને ‘સંજીવકરણિ’ તથા ‘સંધાની’ એવી મહૌષધિઓ લાવો—મહાત્મા, પરાક્રમી લક્ષ્મણને પુનર્જીવિત કરવા માટે.

Verse 26

इत्येवमुक्तोहनुमान्गत्वाचौषथिपर्वतम् ।।।।चिन्तामभ्यगमछ्रचीमानजानं स्ता महौषधीः ।

આ રીતે આદેશ પામી શ્રીમાન હનૂમાન ઔષધિ-પર્વત પર ગયો; પરંતુ તે મહૌષધિઓ ઓળખી ન શકતાં, ચિંતામાં પડી ગયો.

Verse 27

तस्यबुद्धि: समुत्पन्नामारुतेरमितौजसः ।।।।इदमेवगमिष्यामिगृहीत्वाशिखरंगिरेः ।

ત્યારે અમિત તેજવાળા મારુતિપુત્ર હનુમાનના મનમાં દૃઢ નિશ્ચય ઊભો થયો: “હું હવે જ જઈશ—પર્વતનું શિખર જ ઉઠાવીને.”

Verse 28

अस्मिंस्तुशिखरेजातामोषधिंतांसुखावहाम् ।।।।प्रतर्केणावगच्छामिसुषेणोह्यवमब्रवीत् ।

આ શિખર પર જ તે સુખદાયી, ઉપચારક ઔષધિ ઉગી છે—એવું હું વિચારથી નિશ્ચય કરું છું; કારણ કે સુષેણે એમ જ કહ્યું હતું.

Verse 29

अगृह्ययदिगच्छामिविशल्यकरणीमहम् ।।।।कालात्ययेनदोषःस्याद्वैक्लब्यं च महद्भवेत् ।

વિશલ્યકરણી ઔષધિ લીધા વિના જો હું જાઉં, તો સમય વિતી જવાથી દોષ ઊભો થશે અને મહાન ગભરાટ પણ ઉપજે.

Verse 30

इतिसञ्चिन्त्यहनूमान्गत्वाक्षिप्रंमहाबलः ।।।।आसाद्यपर्वतश्रेष्ठंप्रक्रम्यगिरेश्शिरः ।फुल्लनानातरुगणंसमुत्पाट्यमहाबलः ।।।।गृहीत्वाहरिशार्दूलोहस्ताभ्यांसमतोलयत् ।

એવું વિચારી મહાબલી હનુમાન તત્કાળ ગયો; પર્વતશ્રેષ્ઠ પાસે પહોંચી, ગિરિશિખર પર ચઢી, ફૂલોથી ભરેલા અનેક વૃક્ષસમૂહসহ શિખરને ઉપાડી—વાનરશાર્દૂલ હનુમાનએ બંને હાથથી તેને ઉંચકી સમતોલ રાખ્યું.

Verse 31

इतिसञ्चिन्त्यहनूमान्गत्वाक्षिप्रंमहाबलः ।।6.102.30।।आसाद्यपर्वतश्रेष्ठंप्रक्रम्यगिरेश्शिरः ।फुल्लनानातरुगणंसमुत्पाट्यमहाबलः ।।6.102.31।।गृहीत्वाहरिशार्दूलोहस्ताभ्यांसमतोलयत् ।

ગિરિશિખર હાથમાં ધારણ કરી હનુમાન આકાશમાં ઉછળ્યો—જેમ જળથી ભરેલો કાળો મેઘ નભમાં ઊંચે ઊઠે તેમ.

Verse 32

सनीलमिवजीमूतंतोयपूर्णंनभस्तलात् ।।।।उत्पपातगृहीत्वातुहनूमान् शिखरंगिरेः ।

ગિરિશિખર હાથમાં ધારણ કરી હનુમાન આકાશમાં ઉછળ્યો—જેમ જળથી ભરેલો કાળો મેઘ નભમાં ઊંચે ઊઠે તેમ.

Verse 33

समागम्यमहावेगःसंन्यस्यशिखरंगिरेः ।।।।विश्रम्यकिञ्चिद्धनुमान्सुषेणमिदमब्रवीत् ।

મહાવેગે આવી હનુમાનએ ગિરિશિખર મૂકી દીધું; થોડું વિશ્રામ કરીને તેણે સુષેણને આ રીતે કહ્યું.

Verse 34

ओषधीर्नावगच्छामिताअहंहरिपुङ्गव ।।।।तदिदंशिखरंकृत्स्नंगिरेस्तस्याहृतंमया ।

હે હરિપુંગવ, તે ઔષધિઓ હું ઓળખી શક્યો નથી; તેથી તે પર્વતનું આખું શિખર જ હું અહીં લઈ આવ્યો છું.

Verse 35

एवंकथयमानंतुप्रशस्यपवनात्मजम् ।।।।सुषेणोवानरश्रेष्ठोजग्राहोत्पाट्यचौषधीः ।

પવનપુત્ર હનુમાન આમ કહેતો હતો ત્યારે, વાનરશ્રેષ્ઠ સુષેણે તેની પ્રશંસા કરી; જરૂરી ઔષધિઓને મૂળથી ઉપાડી લઈને તે લઈ આવ્યો.

Verse 36

विस्मितास्तुबभूवुस्तेसर्वेवानरपुङ्गवाः ।।।।दृष्टवाहनूमतःकर्मसुरैरपिसुदुष्करम् ।

હનુમાનનું કર્મ જોઈને—જે દેવતાઓ માટે પણ અતિ દુષ્કર છે—તે બધા વાનરપુંગવો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.

Verse 37

ततःसङ्क्षोदयित्वातामोषधिंवानरोत्तमः ।।।।लक्ष्मणस्यददौनस्तस्सुषेणस्सुमहाद्युतिः ।

પછી વાનરોમાં ઉત્તમ, મહાતેજસ્વી સુષેણે તે ઔષધિને પીસીને લક્ષ્મણના નાસિકામાં આપ્યું.

Verse 38

विशल्यस्ससमाघ्रायलक्ष्मणःपरवीरहा ।।।।विशल्योविरुजश्शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् ।

શત્રુવીરોનો સંહારક લક્ષ્મણે તેને સૂંઘતાં જ, શલ્યમુક્ત અને વેદનામુક્ત બની, તરત જ ધરતી પરથી ઊભા થઈ ગયા.

Verse 39

तमुत्थितंतुहरयोभूतलात्प्रेक्ष्यलक्ष्मणम् ।।।।साधुसावधितिसुप्रीतालक्ष्मणंप्रत्यपूजयन् ।

ભૂમિ પરથી લક્ષ્મણને ઊઠતા જોઈ વાનરો અત્યંત આનંદિત થયા; “સાધુ! સાધુ!” એમ ઉચ્છ્વાસે બોલી, લક્ષ્મણને પ્રતિપૂજા કરીને આદરપૂર્વક સન્માન આપ્યું.

Verse 40

एह्येहीत्यब्रवीद्रामोलक्ष्मणंपरवीरहा ।।।।सस्वजेस्नेहगाढं च बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।

પરવીરોનો સંહારક રામે લક્ષ્મણને કહ્યું, “આવ, આવ!” અને આંસુઓથી ધૂંધળી થયેલી આંખો સાથે સ્નેહથી ગાઢ રીતે તેને આલિંગન કર્યું.

Verse 41

ब्रवीच्छपरिष्वज्यसौमित्रिंराघवस्तदा ।।।।दिष्ट्यात्वांवीरपश्यामिमरणात्पुनरागतम् ।

ત્યારે રાઘવે સૌમિત્રિને આલિંગન કરીને કહ્યું: “દૈવકૃપાથી, હે વીર, તને મરણમાંથી ફરી પાછો આવેલો હું જોઈ રહ્યો છું.”

Verse 42

न हिमेजीवितेनार्थस्सीतयाविजयनेवा ।।।।कोहिमेवदतेनार्धस्त्वयिपञ्चत्वमागते ।

“મારે તો જીવનનું પણ કોઈ અર્થ ન રહે—સીતા કે વિજયનો પણ નહીં—જો તું મૃત્યુને પામ્યો હોત; ત્યારે મારી કોઈ વાતનું મૂલ્ય જ શું રહે?”

Verse 43

इत्येवंवदतस्तस्यराघवस्यमहात्मनः ।।।।भिन्नश्शिथिलयावाचालक्ष्मणोवाक्यमब्रवीत् ।

આ રીતે મહાત્મા રાઘવ બોલતા હતા ત્યારે, તેમની શિથિલ થતી વાણીથી વ્યથિત લક્ષ્મણે તૂટેલી અવાજે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 44

तांप्रतिज्ञांप्रतिज्ञायपुरासत्यपराक्रम ।।।।लघुःकश्चिदिवासत्त्वोनैवंवक्तुमिहार्हसि ।

હે સત્યપરાક્રમી! પૂર્વે તે પ્રતિજ્ઞા કરીને, હવે કોઈ તુચ્છ અને સત્ત્વહીન મનુષ્યની જેમ તારે આવું બોલવું યોગ્ય નથી.

Verse 45

न हिप्रतिज्ञांकुर्वन्तिवितथांसत्यवादिनः ।।।।लक्षणंहिमहत्त्वस्यप्रतिज्ञापरिपालनम् ।

સત્યવાદી પુરુષો કદી વ્યર્થ પ્રતિજ્ઞા કરતા નથી; પ્રતિજ્ઞાનું પાલન કરવું જ મહત્ત્વનું લક્ષણ છે.

Verse 46

नैराश्यमुपगन्तुं च नालंतेमत्कृतेऽनघ ।।।।वधेनरावणस्याद्यप्रतिज्ञामनुपालय ।

હે નિષ્પાપ, મારા કારણે તને નિરાશામાં પડવું યોગ્ય નથી; આજે રાવણનો વધ કરીને તારી પ્રતિજ્ઞાનું પાલન કર.

Verse 47

नजीवन्यास्यतेशत्रुस्तवबाणपथंगतः ।।।।नर्दतस्तीक्षणदंष्ट्रस्यसिंहस्येवमहागजः ।

તારા બાણોના માર્ગમાં આવેલો કોઈ શત્રુ જીવતો બચી શકશે નહીં; જેમ તીક્ષ્ણ દંષ્ટ્રાવાળો ગર્જતો સિંહ પકડે તો મહાગજ પણ જીવતો નથી.

Verse 48

अहंतुवधमिच्छामिशीघ्रमस्यदुरात्मनः ।।।।यावदस्तं न यात्येषकृतकर्मादिवाकरः ।

હું તો આ દુષ્ટાત્માનું વધ તત્કાળ જોવા ઇચ્છું છું—આ કૃતકર્મા દિવાકર અસ્ત ન જાય તે પહેલાં.

Verse 49

यदिवधमिच्छसिरावणस्यसङ्ख्येयदि च कृतांहितवेच्छसिप्रतिज्ञाम् ।यदितवराजसुताभिलाषआर्यकुरु च वचोममशीघ्रमद्यवीर ।।।।

હે આર્ય વીર! જો તું યુદ્ધમાં રાવણનો વધ ઇચ્છે છે, અને હિતકામનાથી કરેલી પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ થતી જોવા માગે છે, તથા રાજકન્યાની અભિલાષા ધરાવે છે—તો આજે જ, તત્કાળ, મારું વચન પાળ.