Sarga 60
कुम्भकर्णविबोधनम् (The Awakening of Kumbhakarna)
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં રામના બાણોથી અપમાનિત થયેલો રાવણ લંકામાં પરત આવી પોતાના સંકટને પૂર્વશાપો અને ભવિષ્યવાણીઓના સ્મરણથી સમજાવે છે. વેદવતીના અપમાનનું પાપ, ઉમા, નંદીશ્વર, રંભા, વરુણની પુત્રી વગેરેના શાપો, તેમજ બ્રહ્માની ચેતવણી કે મનુષ્યો તરફથી જ ભય ઊભો થશે—આ બધું યાદ કરીને તે દ્વારો પર રક્ષા વધુ કઠોર કરવા આદેશ આપે છે. અંતિમ ઉપાય તરીકે બ્રહ્મશાપથી દીર્ઘનિદ્રામાં રહેલા મહાબલી કુંભકર્ણને તાત્કાલિક જગાડવા કહે છે, તેની યુદ્ધકીર્તિને છેલ્લી આશા માનીને. ઘણા રાક્ષસો તેને જગાડવા માટે ક્રમશઃ વધુ કઠોર ઉપાયો કરે છે—ભોજન-પાન અને સુગંધ, શંખ-ભેરી-મૃદંગનો ઘોષ, ગદા અને વૃક્ષોથી પ્રહાર, પાણી ઢોળવું, બાંધીને મારવું, અહીં સુધી કે હાથીઓને તેના શરીર પર ચલાવવું. અંતે ભૂખ અને આઘાતથી તેની તંદ્રા તૂટે છે. તે પ્રલયસમાન રૂપે જાગે છે—મુખ પાતાળ સમાન, નેત્ર દહકતા ગ્રહ જેવા—અને અપરિમિત માંસ, રક્ત, ચરબી અને મદિરા સેવન કરીને પૂછે છે કે આ આપત્તિનું કારણ શું છે. મંત્રી યૂપાક્ષ જણાવે છે કે આ દેવોનું સંકટ નથી; મનુષ્ય રામ-લક્ષ્મણ વાનરસેનાસહિત લંકાને ધ્વસ્ત કરી રહ્યા છે, અને અગાઉ થયેલા નુકસાન તથા રાવણનો કઠિન બચાવ યાદ અપાવે છે. કુંભકર્ણ તરત જ વિજયનો સંકલ્પ કરીને નીકળી પડે છે; તેના પગલાંથી ધરતી કંપે છે. તેને જોઈ વાનર નેતાઓ ભયભીત થાય છે—કેટલાક ભાગે છે, કેટલાક રામની શરણ લે છે—અને આગામી યુદ્ધચરણ પહેલાં જ માનસિક વળાંક સ્પષ્ટ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
सप्रविश्यपुरींलङ्कांरामबाणभयार्धितः ।भग्नदर्पस्तदाराजाबभूवव्यथितेन्द्रियः ।।।।
રામના બાણોના ભયથી પીડિત થઈ તે રાજા લંકાપુરીમાં પ્રવેશ્યો; ત્યારે તેનો ગર્વ ભંગ થયો અને ઇન્દ્રિયો વ્યથિત થઈ અસ્થિર બની ગઈ.
Verse 2
मातङ्गइवसिंहेनगरुडेनेवपन्नगः ।अभिभूतोऽभवद्राजाराघवेणमहात्मना ।।।।
મહાત્મા રાઘવ (શ્રીરામ) દ્વારા દબાઈને રાજા (રાવણ) પરાજિત સમાન થઈ ગયો—જેમ સિંહથી હાથી દમિત થાય, અને જેમ ગરુડથી સર્પ પરાભવ પામે.
Verse 3
ब्रह्मदण्डप्रतीकानांविद्युत्सदृशवर्चसाम् ।स्मरन्राघवबाणानांविव्यथेराक्षसेश्वरः ।।।।
બ્રહ્મદંડ સમા ધૂમકેતુ-સદૃશ ચિહ્નવાળા, વીજળી જેવી તેજસ્વી રાઘવના બાણોને સ્મરીને રાક્ષસેશ્વર અત્યંત વ્યાકુળ થયો ॥૬.૬૦.૩॥
Verse 4
नकाञ्चनमयंदिव्यमाश्रित्यपरमासनम् ।विप्रेक्षमाणोरक्षांसिरावणोवाक्यमब्रवीत् ।।।।
સુવર્ણમય દિવ્ય પરમાસન પર બેસીને, રાક્ષસોને નિહાળી રાવણે આ વચન કહ્યું.
Verse 5
सर्वंतत्खलुमेमोघंयत्तप्तंपरमंतपः ।यत्समानोमहेन्द्रेणमानुषेणास्मिर्जितः ।।।।
સાચે જ, મેં કરેલું તે પરમ તપ બધું વ્યર્થ થયું; કારણ કે હું, જે પોતાને મહેન્દ્ર સમાન માનતો હતો, એક માત્ર માનવથી પરાજિત થયો છું.
Verse 6
इदंतद्ब्रह्मणोघोरंवाक्यंमामभ्युपस्थितम् ।मानुषेभ्योविजानीहिभयंत्वमितितत्तथा ।।।।
‘બ્રહ્માજીનું તે ભયંકર વચન હવે મારા પર આવી પડ્યું છે—માનવો પાસેથી જ તારો ભય ઊભો થશે’—અને તે જ સત્ય સાબિત થયું.
Verse 7
देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः ।अवध्यत्वंमयाप्राप्तंमानुषेभ्योनयाचितम् ।।।।
દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને પન્નગોથી મેં અવધ્યત્વનું વર પ્રાપ્ત કર્યું; પરંતુ માનવો સામે તે મેં માગ્યું નહોતું.
Verse 8
विदितंमानुषंमन्येरामंदशरथात्मजम् ।इक्ष्वाकुकुलजातेनअनरण्येनयत्पुरा ।।।।उत्पत्स्यतेहिमद्वंशेपुरुषोराक्षसाधनु ।यस्त्वांसपुत्रंसामात्यंसबलंसाश्वसारथिम् ।।।।निहनिष्यतिसङ्ग्रामेत्वांकुलाधम दुर्मते ।
હવે મને જાણી પડ્યું છે કે એ માનવ—દશરથનંદન શ્રીરામ—જેનાં વિષે ઇક્ષ્વાકુકુલજાત અનરણ્યે પૂર્વે મને કહ્યું હતું: ‘મારા વંશમાં એક પુરુષ જન્મશે, જે યુદ્ધમાં તને—પુત્રો, અમાત્યો, સૈન્ય, અશ્વો અને સારથીઓ સહિત—વધ કરશે; હે અધમ રાક્ષસ, કુલકલંક, દુર્મતિ!’
Verse 9
विदितंमानुषंमन्येरामंदशरथात्मजम् ।इक्ष्वाकुकुलजातेनअनरण्येनयत्पुरा ।।6.60.8।।उत्पत्स्यतेहिमद्वंशेपुरुषोराक्षसाधनु ।यस्त्वांसपुत्रंसामात्यंसबलंसाश्वसारथिम् ।।6.60.9।।निहनिष्यतिसङ्ग्रामेत्वांकुलाधम दुर्मते ।
હવે મને જાણી પડ્યું છે કે એ માનવ—દશરથનંદન શ્રીરામ—જેનાં વિષે ઇક્ષ્વાકુકુલજાત અનરણ્યે પૂર્વે મને કહ્યું હતું: ‘મારા વંશમાં એક પુરુષ જન્મશે, જે યુદ્ધમાં તને—પુત્રો, અમાત્યો, સૈન્ય, અશ્વો અને સારથીઓ સહિત—વધ કરશે; હે અધમ રાક્ષસ, કુલકલંક, દુર્મતિ!’
Verse 10
शप्तोऽहंवेदवत्याचयदासाधर्षितापुरा ।।।।सेयंसीतामहाभागाजाताजनकनन्दिनी ।
જ્યારે મેં પૂર્વે વેદવતીનું અપમાન કરીને તેને બળપૂર્વક સતાવી હતી, ત્યારે તેણે મને શાપ આપ્યો; અને હવે એ જ મહાભાગા વેદવતી જનકનંદિની, ધન્ય સીતા રૂપે જન્મી છે.
Verse 11
उमानन्दीश्वरश्चापिरम्भावरुणकन्यका ।।।।यथोक्तास्तन्मयाप्राप्तंनमिथ्याऋषिभाषितम्
ઉમા, નંદીશ્વર, રંભા તથા વરુણની કન્યાએ પણ જેમ પૂર્વે કહ્યું હતું તેમ જ કહ્યું; અને મને પણ એ જ પ્રાપ્ત થયું—ઋષિઓનું વચન કદી મિથ્યા નથી.
Verse 12
एतदेवाभ्युपागम्ययत्नंकर्तुमहार्हथ ।।।।राक्षसाश्चापितिष्ठन्तुचर्यागोपुरमूर्थसु ।
આ પરિસ્થિતિને જાણીને જ તમારે યોગ્ય કાર્ય માટે પુરુષાર્થ કરવો જોઈએ; અને રાક્ષસો પણ ગોપુરોના શિખરો પર સ્થિર રહી પહેરો આપે.
Verse 13
सचाप्रतिमगाम्भीर्योदेवदानवदर्पहा ।।।।ब्रह्मशापाभिभूतस्तुकुम्भकर्णोविबोध्यताम् ।
અને બ્રહ્મશાપથી દબાયેલો, દેવ-દાનવોના દર્પને ચૂર કરનાર, અપ્રતિમ ગાંભીર્ય ધરાવતો કુંભકર્ણને જગાડવામાં આવે.
Verse 14
सपराजितमात्मानंप्रहस्तंचनिषूदितम् ।।।।ज्ञात्वारक्षोबलंभीममादिदेशमहाबलः ।
પોતે પરાજિત થયો છે અને પ્રહસ્ત પણ નિહત થયો છે એમ જાણી, મહાબલીએ ભયંકર રાક્ષસસેનાને આદેશ આપ્યો.
Verse 15
द्वारेषुयत्नःक्रियतांप्राकारश्चाधिरुह्यताम् ।।।।निद्रावशसमाविष्टःकुम्भकर्णोविबोद्यताम् ।
દ્વારો પર વિશેષ પ્રયત્ન કરાવો અને પ્રાકાર પર ચઢી રક્ષણ ગોઠવો; નિદ્રાના વશમાં પડેલો કુંભકર્ણને જગાડવામાં આવે.
Verse 16
सुखंस्वपितिनिश्चिन्तःकालोपहतचेतनः ।।।।नवषट् सप्तचाष्टौचमासान् स्वपितिराक्षसः ।
એ રાક્ષસ નિશ્ચિંત થઈ સુખથી સૂઈ રહે છે; કાળના પ્રહારથી તેની ચેતના મંદ પડી છે. છ, સાત, આઠ—અથવા નવ મહિના સુધી પણ તે રાક્ષસ નિદ્રામાં જ રહે છે.
Verse 17
मन्त्रयित्वाप्रसुप्तोऽयमितस्तुनवमेऽहनि ।।।।तंतुबोधयतक्षिप्रंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।
મંત્રણા કરીને, આ અહીંથી નવ દિવસથી સૂતો પડ્યો છે; તેથી મહાબલી કુંભકર્ણને તાત્કાળિક જાગ્રત કરો.
Verse 18
सतुसङ् ख्येमहाबाहुःककुदस्सर्वरक्षसाम् ।।।।वानरान् राजपुत्रौचक्षिप्रमेवहनिष्यति
યુદ્ધમાં તે મહાબાહુ—સમસ્ત રાક્ષસોમાં અગ્રણી—વાનરોને અને બંને રાજકુમારોને પણ ત્વરિત જ સંહાર કરશે.
Verse 19
एषःकेतुःपरंसङ् ख्येमुख्योवैसर्वरक्षसाम् ।।।।कुम्भकर्णःसदाशेतेमूढोग्राम्यसुखेरतः ।
યુદ્ધમાં આ તો ધ્વજ સમાન પ્રખ્યાત, સમસ્ત રાક્ષસોમાં મુખ્ય—કુંભકર્ણ છે. પરંતુ મોહગ્રસ્ત થઈ, નિદ્રારૂપી ગ્રામ્ય સુખમાં આસક્ત રહી, તે સદા સૂતો જ રહે છે.
Verse 20
रामेणहिनिरस्तस्यसङ्ग्रामेऽस्मिन् सुदारुणे ।।।।भविष्यतिनमेशोकःकुम्भकर्णेविबोधिते ।
આ અતિ ભયંકર યુદ્ધમાં રામે જેને પછાડ્યો છે, તે હું—કુંભકર્ણ જાગૃત થતાં—મારે શોક રહેશે નહિ.
Verse 21
किंकरिष्याम्यहंतेनशक्रतुल्यबलेनहि ।।।।ईदृशेव्यसनेघोरेयोनसाह्यायकल्पते ।
શક્ર સમ બળ ધરાવતો હોવા છતાં, આવા ઘોર સંકટમાં જે મને સહાયરૂપ ન બને, એવા તેને લઈને હું શું સાધી શકું?
Verse 22
तेतुतद्वचनंश्रुत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।।।।जग्मुःपरमसम्भ्रान्ताःकुम्भकर्णनिवेशनम् ।
રાક્ષસેન્દ્રના વચન સાંભળી, અત્યંત વ્યાકુળ થયેલા રાક્ષસો કુંભકર્ણના નિવાસસ્થાને ગયા.
Verse 23
तांप्रविश्यमहाद्वारंसर्वतोयोजनायताम् ।।।।कुम्भकर्णगुहांरम्यांसर्वगन्धप्रवाहिनीम् ।कुम्भकर्णस्यनिःश्वासादवधूतामहाबलाः ।।।।प्रतिष्ठमानाःकृच्छ्रेणयत्नात्प्रविविशुर्गुहाम् ।
તેઓ તે મહાદ્વારવાળી, સર્વ દિશામાં એક યોજન વિસ્તરેલી, સર્વ સુગંધના પ્રવાહોથી ભરપૂર એવી રમણીય કુંભકર્ણ-ગુહામાં પ્રવેશ્યા. કુંભકર્ણના નિશ્વાસથી મહાબળીઓ પાછા ધકેલાઈ ગયા; છતાં કષ્ટથી પગ જમાવી, યત્નપૂર્વક ગુહામાં ઘૂસી ગયા.
Verse 24
तांप्रविश्यमहाद्वारंसर्वतोयोजनायताम् ।।6.60.23।।कुम्भकर्णगुहांरम्यांसर्वगन्धप्रवाहिनीम् ।कुम्भकर्णस्यनिःश्वासादवधूतामहाबलाः ।।6.60.24।।प्रतिष्ठमानाःकृच्छ्रेणयत्नात्प्रविविशुर्गुहाम् ।
તે શુભ, સુવર્ણ કૂટ્ટિમથી મંડિત રમણીય ગુહામાં પ્રવેશીને, તેમણે રાક્ષસોમાં વ્યાઘ્ર સમાન, ભયંકર દર્શનવાળા, શયનસ્થ કુંભકર્ણને જોયો.
Verse 25
तांप्रविश्यगुहांरम्यांशुभांकाञ्चनकुट्टिमाम् ।।।।ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंशयानंभीमविदर्शनम् ।
તે શુભ, સુવર્ણ કૂટ્ટિમથી મંડિત રમણીય ગુહામાં પ્રવેશીને, તેમણે રાક્ષસોમાં વ્યાઘ્ર સમાન, ભયંકર દર્શનવાળા, શયનસ્થ કુંભકર્ણને જોયો.
Verse 26
तेतुतंविकृतंसुप्तंविकीर्णमिवपर्वतम् ।।।।कुम्भकर्णंमहानिद्रंसहिताःप्रत्यबोधयन् ।
પછી તેઓ સૌ એકત્ર થઈ, વિકૃત દેહે મહાનિદ્રામાં લીન, વિખેરાયેલા પર્વત સમા પડેલા કુંભકર્ણને જગાડવા પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા.
Verse 27
ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।भ्रामयन्तम् न्विश्श्वसैःशयानम् भीमविदर्शमम् ।।।।भीमनासापुटंतंतुपातालोविपुलाननम् ।शयनेन्यस्तसर्वाङ्गंमेदोरुधिरगन्धिनम् ।।।।काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गंकिरीटिनमरिन्दमम् ।ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।।।।
તેઓએ કુંભકર્ણને શયનસ્થ જોયો—દેહ પર ઊભા થયેલા રોમાઞ્ચથી કંપિત, સર્પ સમો શ્વાસ લેતો; અને ભારે નિશ્વાસોથી જાણે દેહ વળાંકો લેતો હોય—ભયંકર દર્શનવાળો.
Verse 28
ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।भ्रामयन्तम् न्विश्श्वसैःशयानम् भीमविदर्शमम् ।।6.60.27।।भीमनासापुटंतंतुपातालोविपुलाननम् ।शयनेन्यस्तसर्वाङ्गंमेदोरुधिरगन्धिनम् ।।6.60.28।।काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गंकिरीटिनमरिन्दमम् ।ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।।6.60.29।।
તેના નાસાપુટ ભયંકર હતા, મુખ પાતાળ સમું વિશાળ; શયન પર સર્વ અંગો ફેલાવી પડેલો, મેદ અને રુધિરની દુર્ગંધથી ભરેલો હતો.
Verse 29
ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।भ्रामयन्तम् न्विश्श्वसैःशयानम् भीमविदर्शमम् ।।6.60.27।।भीमनासापुटंतंतुपातालोविपुलाननम् ।शयनेन्यस्तसर्वाङ्गंमेदोरुधिरगन्धिनम् ।।6.60.28।।काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गंकिरीटिनमरिन्दमम् ।ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।।6.60.29।।
તેઓએ કુંભકર્ણને જોયો—કાઞ્ચન અંગદોથી શોભિત, કિરીટધારી, શત્રુદમન; રાક્ષસોમાં વ્યાઘ્ર સમો, અરીઓને ચકનાચૂર કરનાર.
Verse 30
ततश्चक्रुर्महात्मानंकुम्भकर्णाग्रतस्तदाचाग्रतः ।।।।मांसानांमेरुसङ्काशंराशिंपरमतर्पणम् ।
પછી કુંભકર્ણના સમક્ષ તેઓએ મહાત્માને જગાડવા અને પરમ તૃપ્તિ આપવા માટે મેરુ સમો, માંસનો પર્વતસમાન વિશાળ ઢગલો ગોઠવ્યો ॥૬.૬૦.૩૦॥
Verse 31
मृगाणांमहिषाणांचवराहाणांचसञ्चयान् ।।।।चक्रुर्नैरृतशार्दूलाराशिमन्नस्यचाद्भुतम् ।
નૈઋત વાઘ સમા રાક્ષસોએ હરણો, મહિષો અને વરાહોના ઢગલા ગોઠવી, અન્નનો અદ્ભુત મહારાશિ રચ્યો ॥૬.૬૦.૩૧॥
Verse 32
ततश्शोणितकुम्भांश्चमद्यानिविविधानिच ।।।।पुरस्तात्कुम्भकर्णस्यचक्रुस्त्रिदशशत्रवः ।
પછી દેવોના શત્રુ એવા તેઓએ કુંભકર્ણના આગળ શોણિતના કુંભો અને વિવિધ પ્રકારની મધિરા ગોઠવી ॥૬.૬૦.૩૨॥
Verse 33
लिलिपुश्चपरार्ध्येनचन्दनेनपरन्तपम् ।।।।दिव्यैराश्वासयामामासुर्माल्यैर्गन्धैस्सुगन्धिभिः ।
પછી પરંતપ એવા તે મહાબળવાનને પરમ મૂલ્યવાન ચંદનથી લિપ્ત કર્યો અને દિવ્ય માળાઓ તથા સુગંધિત ગંધોથી તેને આશ્વાસિત કરી જગાડવા પ્રયત્ન કર્યો ॥૬.૬૦.૩૩॥
Verse 34
धूपंसुगन्धांश्चससृजुस्तुष्टवुश्चपरन्ततम् ।।।।जलदाइवचानेदुर्यातुधानास्ततस्ततः ।
તેઓ સુગંધિત ધૂપ પ્રગટાવી પરંતપને પ્રસન્ન થઈ સ્તુતિ કરવા લાગ્યા; અને યાતુધાન રાક્ષસો મેઘગર્જના સમા, અહીંથી ત્યાં ગર્જના કરતા ફર્યા ॥૬.૬૦.૩૪॥
Verse 35
शङ्खांनापूरयामासुश्शशाङ्कसदृशप्रभान् ।।।।तुमुलंयुगपच्छापिविनेदुश्चाप्यमर्षिताः ।
ચંદ્રસમાન તેજવાળા શંખો તેમણે ફૂંક્યા; અને ક્રોધથી દગ્ધ થઈ, એકસાથે ભયંકર કોલાહલ ઊભો કર્યો ॥૬.૬૦.૩૫॥
Verse 36
नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्तेनिशाचराः ।।।।कुम्भकर्णविबोधार्थंचक्रुस्तेविपुलंस्वनम् ।
તે નિશાચર રાક્ષસો નજીક આવી ગર્જ્યા, હાથ તાળી અને થપ્પડના ધ્વનિ કર્યા; કુંભકર્ણને જગાડવા માટે તેમણે મહાન ગુંજતો નાદ ઊભો કર્યો ॥૬.૬૦.૩૬॥
Verse 37
सशङ्खभेरीपणवप्रणादमास्फोटितक्षेवळितसिंहनादम् ।दिशोद्रवन्तस्त्रिदिवंकीरन्तःश्रुत्वाविहंगाःसहसानिपेतुः ।।।।
શંખ, ભેરી અને પણવના પ્રણાદ, હાથના થપ્પડ-તાળીઓનો ધમધમાટ અને સિંહનાદ સમો ગર્જન—એવો કોલાહલ સાંભળી, આકાશમાં વિહરતા પક્ષીઓ દિશાદિશામાં વિખેરાઈ ગયા અને અચાનક નીચે પડી ગયા ॥૬.૬૦.૩૭॥
Verse 38
यदाभृशंतैर्निनदैर्महात्मानकुम्बकर्णोबुबुधेप्रसुप्तः ।ततोमुसुण्ठीर्मुसलानिसर्वेरक्षोगणास्तेजगृहुर्गदाश्च ।।।।
પરંતુ એવા પ્રચંડ નાદ વચ્ચે પણ મહાકાય કુંભકર્ણ ઊંઘમાંથી જાગ્યો નહીં; ત્યારે તે રાક્ષસગણોએ મુસળ, મુસુંઠી અને ગદાઓ સર્વે હાથમાં ધારણ કરી લીધી ॥૬.૬૦.૩૮॥
Verse 39
तंशैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभिर्वृक्षैस्तरैर्मुद्गरमुष्टिभिश्च ।सुखप्रसुप्तंभुविकुम्भकर्णंरक्षांस्युदग्राणितदानिजघ्नुः ।।।।
ત્યારે ઉન્મત્ત થયેલા રાક્ષસોએ ધરતી પર સુખથી સૂતા કુંભકર્ણને શૈલશૃંગો, મુસળો, ગદાઓ, વૃક્ષો, તરુઓ, મુદગરો અને મુઠ્ઠીઓથી પણ પ્રહાર કર્યો.
Verse 40
तस्यनिःश्वासवातेनकुम्भकर्णस्यरक्षसः ।राक्षसाबलवन्तोऽपिस्थातुनाशक्नुवन्पुरः ।।।।
તે રાક્ષસ કુંભકર્ણના નિઃશ્વાસના પવનથી, બળવાન રાક્ષસો પણ તેની સામે ઊભા રહી શક્યા નહીં.
Verse 41
ततःपरिहितागाढंराक्षसाभीमविक्रमाः ।मृदङ्गपणवान् भेरीश्शङ्खकुम्भगणांस्तथा ।।।।
પછી ભયંકર પરાક્રમી રાક્ષસોએ ગાઢ પ્રયત્નથી પડેલા વાદ્યો ઉઠાવ્યા—મૃદંગ, પણવ, ભેરી, શંખકુંભોના સમૂહો વગેરે.
Verse 42
दशराक्षससाहस्रंयुगपत्पर्यवारयन् ।नीलाञ्जनचयाकारंतेतुतंप्रत्यबोधयन् ।।।।अभिघ्नन्तोनदन्तश्चनैवसंविविदेतुसः ।
દસ હજાર રાક્ષસોએ એકસાથે તેને ઘેરી લીધો—નીલાંજનના ઢગલા સમાન દેખાતા તેને જગાડવા પ્રયત્ન કર્યો; પ્રહાર કરતા અને ગર્જના કરતા છતાં તે જરાય જાગ્યો નહીં.
Verse 43
यदाचैनंनशेकुस्तेप्रतिबोधयितुंतदा ।।।।ततोगुरुतरंयत्नंदारुणंसमुपाक्रमन् ।
જ્યારે તેઓ તેને જાગૃત કરાવવામાં અસમર્થ રહ્યા, ત્યારે તેમણે વધુ ભારે અને કઠોર પ્રયત્ન આરંભ્યો.
Verse 44
आश्वानुष्ट्रान् खरन्नागान् जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः ।।।।भेरीशङ्खमृदङ्गांश्चसर्वप्राणैरवादयन् ।
દંડ, ચાબુક અને અંકુશથી ઘોડા, ઊંટ, ગધેડા અને હાથીઓને હાંક્યા; અને સર્વ પ્રાણશક્તિથી ભેરી, શંખ અને મૃદંગ વગાડ્યા.
Verse 45
निजघ्नुश्चास्यगात्राणिमहाकाष्ठकङ्करैः ।।।।मुद्गरैर्मुसलैश्चापिसर्वप्राणसमुद्यतैः ।
તેને જગાડવા તેઓએ સર્વ પ્રાણશક્તિ એકત્ર કરી મહાકાષ્ઠના કંકર, ભારે ગદા, મુદગર અને મુસલોથી તેના અંગો પર પ્રહાર કર્યા.
Verse 46
तेननादेवमहतालङ्कासमभिपूरिता ।।।।सपर्वतवनासर्वासोऽपिनैवप्रबुध्यते ।
તે મહાન નાદથી પર્વતો અને વનો સહિત સમગ્ર લંકા ભરાઈ ગઈ; છતાં તે તો જાગ્યો જ નહીં.
Verse 47
ततस्सहस्रंभेरीणांयुगसत्समहन्यत ।।।।मृष्टकाञ्चनकोणानामासक्तानांसमन्ततः ।
પછી ચમકદાર સોનાની ટોચવાળા વાગડાં જોડાયેલા, ચારે તરફથી એક હજાર ભેરીઓ એકત્ર કરી અવિરત પીટવામાં આવી.
Verse 48
एवमप्यन्तिद्रिस्तुयदानैवप्रबुध्यत ।।।।शापस्यवशमापन्नस्ततःक्रुद्धानिशाचराः ।
આ બધું થવા છતાં પણ જ્યારે તે નિદ્રાસીન જાગ્યો નહિ—શાપના વશમાં પડેલો—ત્યારે રાત્રિચર રાક્ષસો ક્રોધે ભરાઈ ગયા.
Verse 49
महाक्रोधसमाविष्टास्सर्वेभीमपराक्रमाः ।।।।तद्रक्षोबोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्येपराक्रमम् ।
મહાક્રોધથી આવિષ્ટ, ભયંકર પરાક્રમી તે સૌએ, તે રાક્ષસને જગાડવા નિશ્ચય કરીને, ફરી એક વાર પ્રચંડ પ્રયત્ન કર્યો.
Verse 50
अन्येभेरीस्समाजघ्नुरन्येचक्रुर्महास्वनम् ।।।।केशानन्येप्रलुलुपुःकर्णावन्येदशन्तिच ।
કેટલાએ ભેરીઓ વગાડ્યાં, કેટલાએ મહાનાદ કર્યો; કેટલાએ તેના વાળ ખેંચ્યા, અને કેટલાએ તો તેના કાન પણ કાટ્યા.
Verse 51
उदकुम्बशतान्यन्येसमसिञ्चन्तकर्णयोः ।।।।नकुम्भकर्णःपस्पन्देमहानिद्रावशंगतः ।
કેટલાએ સોંસો ઉદકકુંભ તેના કાનમાં ઢોળ્યા; છતાં ઘોર નિદ્રાના વશમાં ગયેલો કુંભકર્ણ જરાય હલ્યો નહિ.
Verse 52
अन्येचबलिनस्तस्यकूटमुद्गरपाणयः ।।।।मूर्ध्निवक्षसिगात्रेषुपातन् कूटमुद्गरान् ।
અને અન્ય બળવાન યોદ્ધાઓ, કૂટમુદગર હાથમાં ધારણ કરીને, તેના મસ્તક, વક્ષસ્થળ અને અંગાંગ પર કૂટમુદગરો વરસાવતા હતા।
Verse 53
रज्जुबन्धनबद्धाभिश्शतघ्नीभिश्चसर्वशः ।।।।वध्यमानोमहाकायोनप्राबुध्यतराक्षसः ।
દોરડાંથી કસીને બાંધવામાં આવ્યો અને સર્વત્ર શતઘ્નીઓથી પ્રહાર થતો હોવા છતાં, તે મહાકાય રાક્ષસ જાગ્યો નહીં।
Verse 54
वारणानांसहस्रंचशरीरेऽस्यप्रधावितम् ।।।।कुम्बकर्णस्तदाबुद् ध्वास्पर्शंपरमबुध्यत ।
તેના શરીર પર હજાર હાથીઓ દોડાવવામાં આવ્યા; ત્યારે કુંભકર્ણે સ્પર્શ તો અનુભવો, પરંતુ તે શું છે તે સમજ્યો નહીં।
Verse 55
सपात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षैरचिन्तयंस्तान्विपुलान् प्रहारान् ।निद्राक्ष्यात् क्षुद्भयपीडितश्चविजृम्भमाणस्सहसोत्पपाप ।।।।
પડતા પર્વતશિખરો અને વૃક્ષોના વિશાળ પ્રહારો પડતા હોવા છતાં તે તેમને ગણતો નહોતો; પરંતુ નિદ્રા ક્ષીણ થતાં અને ભૂખના ભયથી પીડિત થઈ, તે જંભાઈ લઈને અચાનક ઉછળી ઊભો થયો।
Verse 56
सनागभोगाचलशृङ्गकल्पौविक्षिप्यबाहूगिरशृङ्गसारौ ।निवृत्यवक्त्रंवडवामुखाभंनिशाचरोऽसौविकृतंजजृम्भे ।।।।
સર્પભોગથી વળાંગાયેલા પર્વતશિખર સમાન, શિલાશિખર જેટલા કઠોર એવા પોતાના બાહુઓને ફેંકી, તે નિશાચરે વક્ત્ર ફેરવ્યું; વડવામુખ અગ્નિ સમાન તેનું મુખ ભયંકર રીતે જંભાઈને ખુલ્લું પડ્યું।
Verse 57
तस्यजाजृम्भमाणस्यवक्त्रंपातालसन्निभम् ।ददृशेमेरुशृङ्गाग्रेदिवाकरइवोदितः ।।।।
તે જાંભાઈ રહ્યો ત્યારે તેનું મુખ પાતાળ સમાન જણાયું; મેરુશિખર પર ઉગતા સૂર્ય સમે તે દૃશ્ય દેખાયું.
Verse 58
सजृम्भमाणोऽतिबलःप्रद्धोनिशाचरः ।निःश्वासश्चास्यसञ्जज्ञेपर्वतादिवमारुतः ।।।।
સંપૂર્ણ જાગીને જાંભતો એ અતિબલવાન નિશાચર નિઃશ્વાસ છોડવા લાગ્યો; તેનો શ્વાસ પર્વતમાંથી વહેતા પવન સમે ઉઠ્યો.
Verse 59
रूपमुत्तिष्ठतस्तस्यकुम्भकर्णस्यतद्बभौ ।तपान्तेसबलाकस्यमेघस्येवविवर्षतः ।।।।
કુંભકર્ણ ઊઠતો હતો ત્યારે તેનું રૂપ ઉનાળાના અંતે વરસવા તત્પર ઘનઘોર મેઘ સમે ભાસ્યું.
Verse 60
तस्यदीप्ताग्निसदृशेविद्युत्सदृशवर्चसी ।ददृशातेमहानेत्रेदीप्ताविवमहाग्रहौ ।।।।
તેના મહાન નેત્રો દીપ્ત અગ્નિ સમે જ્વલંત, વિદ્યુત સમે તેજસ્વી દેખાયા; જાણે બે મહાગ્રહો પ્રકાશિત થયા હોય.
Verse 61
ततस्त्वदर्शयन् सर्वान्भक्ष्यांश्चविविधान् बहून् ।वराहान्महिषांश्चैवबभक्षसमहाबलः ।।।।
પછી તેણે સર્વ પ્રકારના અનેક ભક્ષ્યો દેખાડાયા; તે મહાબલી વીરએ વરાહો અને મહિષો પણ ભક્ષણ કર્યા.
Verse 62
आददुन्भुक्षितोमांसंशोणितंतृषितःपिबन् ।मेदःकुम्भांश्चमद्यांश्चपपौशक्ररिपुस्तदा ।।।।
માંસ ભક્ષણ કરીને અને તૃષિત થઈ, શક્રશત્રુએ રક્ત પાન કર્યું; ત્યારબાદ તેણે મેદના કુંભો અને મધ્યના પાત્રો પણ પીધા.
Verse 63
ततस्तृप्तइतिज्ञात्वासमुत्पेतुर्निशाचराः ।शिरोभिश्चप्रणम्यैनंसर्वतःपर्यवारयन् ।।।।
પછી તે તૃપ્ત થયો એમ જાણી, નિશાચરો ઊભા થયા; શિર નમાવી પ્રણામ કરીને, સર્વ તરફથી તેને ઘેરી વળ્યા.
Verse 64
निद्राविशदनेत्रस्तुकलुषीकृतलोचनः ।चारयन् सर्वतोदृष्टिंतान् ददर्शनिशाचरान् ।।।।
નિદ્રાથી આંખો હજુ ધૂંધળી અને દૃષ્ટિ કલુષિત હતી; તેણે સર્વ તરફ નજર ફેરવી અને આસપાસના નિશાચરોને જોયા.
Verse 65
ससर्वान् सान्त्वयामासनैरृतान् नैरृतर्षभः ।बोधनाद्विस्मितश्चापिराक्षसानिदमब्रवीत् ।।।।
તે—રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ—એ બધા રાક્ષસોને ધીરજ આપી સાંત્વના આપી; જાગૃત થવાથી વિસ્મિત થઈ, તેણે રાક્ષસોને આ રીતે કહ્યું.
Verse 66
किमर्थमहमादृत्यभवद्भिःप्रतिबोधितः ।कच्छित्सुकुशलंराज्ञोभयंवानेषनकिम् ।।।।
તમે એટલી તાત્કાલિકતા સાથે મને આદરપૂર્વક શા માટે જગાડ્યા? શું રાજા સુખરૂપે છે—અને શું તેમના પર કોઈ ભય તો નથી ને?
Verse 67
अथवाध्रुवमन्येभ्योभयंपरमुपस्थितम् ।यदर्थमेवत्वरितैर्भवद्भिःप्रतिबोधितः ।।।।
અથવા નિશ્ચયે શત્રુઓ તરફથી કોઈ મહાભય ઉપસ્થિત થયું છે; એ જ કારણે તમે ત્વરિત થઈ મને જગાડ્યા.
Verse 68
अद्यराक्षसराजस्यभयमुत्पाटयाम्यहम् ।दारयिष्येमहेन्द्रंवाशातयिष्येतथानलम् ।।।।
આજે હું રાક્ષસરાજના ભયને મૂળથી ઉપાડી નાખીશ. હું મહેન્દ્રને પણ ચીરવી શકું—અને અગ્નિને પણ શાંત કરી શકું.
Verse 69
नह्यल्पकारणेसुप्तंबोधयिष्यतिमांगुरुः ।तदाख्यातार्थतत्त्वेनमत्प्रबोधनकारणम् ।।।।
નાનું કારણ હોય તો મારા ગુરુજન મને ઊંઘમાં જગાડતા નહીં. તેથી મારા જાગરણનું સાચું કારણ તત્ત્વપૂર્વક મને કહો.
Verse 70
एवंब्रुवाणंसम्रब्धंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।यूपाक्षःसचिवोराज्ञःकृताञ्जलिरभाषत ।।।।
કુંભકર્ણ—શત્રુદમન—ક્રોધથી આમ બોલતો હતો ત્યારે, રાજાના સચિવ યુપાક્ષે હાથ જોડીને તેને ઉત્તર આપ્યો.
Verse 71
ननोदेवकृतंकिञ्चिद्भयमस्तिकदाचन ।मानुषान्नोभयंराजंस्तुमुलंसम्प्रबाधते ।।।।
“હે રાજા, દેવકૃત કોઈ ભય કદી નથી; પરંતુ માનવો તરફથી ઊઠેલું ઘોર ભય હવે અમને તીવ્ર રીતે દબાવી રહ્યું છે.”
Verse 72
नदैत्यदानवेभ्योवाभयमस्तिहितादृशम् ।यादृशंमानुषंराजन् भयमस्मानुपस्थितम् ।।।।
હે રાજા, દૈત્ય કે દાનવોથી પણ કદી એવો ભય નહોતો, જેવો હવે એક માનવથી ઊભો થયેલો ભય અમને આવી પડ્યો છે.
Verse 73
वानरैःपर्वताकारैर्लङ्केयंपरिवारिता ।सीताहरणसन्तप्ताद्रामान्नस्तुमुलंभयम् ।।।।
પર્વતાકાર વાનરોએ આ લંકાને ચારે તરફથી ઘેરી લીધી છે; અને સીતાહરણથી થયેલા સંતાપને કારણે રામ તરફથી અમને ઘોર ભય ઊભો થયો છે.
Verse 74
एकेनवानरेणेयंपूर्वंदग्धामहापुरी ।कुमारोनिहतश्चाक्षस्सानुयात्रःसकुञ्जरः ।।।।
અગાઉ એક જ વાનરે આ મહાપુરીને દગ્ધ કરી હતી; અને રાજકુમાર અક્ષ—તેના અનુયાયીઓ તથા હાથીઓ સહિત—વધ થયો હતો.
Verse 75
स्वयंरक्षोधिपश्चापिपौलस्त्योदेवकण्टकः ।मृतेतिसंयुगेमुक्तोरामेणादित्यतेजसा ।।।।
સ્વયં રાક્ષસાધિપ પૌલસ્ત્ય—દેવોના કંટક—યુદ્ધમાં મરણસમાન થયો છતાં, સૂર્યતેજસ્વી શ્રીરામે તેને મુક્તિ આપી.
Verse 76
यन्नदेवैःकृतोराजानापिदैत्यैर्नदानवैः ।कृतःसइहरामेणविमुक्तःप्राणसंशयात् ।।।।
જે કાર્ય દેવો, દૈત્ય કે દાનવો પણ કરી શક્યા નહોતા—તે અહીં શ્રીરામે કર્યું; તે રાજા પ્રાણસંશયની કગાર પરથી મુક્ત થયો.
Verse 77
सयूपाक्ष्वचश्श्रुत्वाभ्रातुर्युधिपराभवम् ।कुम्भकर्णोविवृत्ताक्षोयूपाक्षमिदमब्रवीत् ।।।।
યૂપાક્ષના વચન સાંભળી, યુદ્ધમાં ભાઈના પરાભવની વાત જાણીને, ક્રોધે આંખો ફરતી કુંભકર્ણે યૂપાક્ષને આ રીતે કહ્યું.
Verse 78
सर्वमद्यैवयूपाक्षहरिसैन्यंसलक्ष्मणम् ।राघवंचरणेजित्वाततोद्रक्ष्यामिरावणम् ।।।।
યૂપાક્ષ, આજે જ હું લક્ષ્મણ સહિત સમગ્ર હરિસેનાને અને રાઘવને પણ રણમાં જીતીને, પછી રાવણને જોવા જઈશ.
Verse 79
राक्षसांस्तर्पयिष्यामिहरीणांमांसशोणितैः ।रामलक्ष्मणयोश्चापिस्वयंपास्यामिशोणितम् ।।।।
હું વાનરોના માંસ અને લોહીથી રાક્ષસોને તૃપ્ત કરીશ; અને શ્રીરામ તથા લક્ષ્મણનું લોહી પણ હું જાતે પીશ.
Verse 80
तत्तस्यवाक्यंब्रुवतोनिशम्यसगर्वितंरोषविवृद्धदोषम् ।महोदरोनैरृतयोधमुख्यःकृताञ्जलिर्वाक्यमिदंबभाषे ।।।।
તે ગર્વથી ફૂલેલા અને ક્રોધથી વધુ કઠોર બનેલા વચનો સાંભળી, નૈરૃત યોદ્ધાઓમાં અગ્રગણ્ય મહોદરે હાથ જોડીને આ રીતે કહ્યું.
Verse 81
रावणस्यवचःश्रुत्वागुणदोषौविमृश्यच ।पश्चादपिमहाबाहो शत्रून्युधिविजेष्यसि ।।।।
હે મહાબાહો, રાવણનાં વચનો સાંભળી તેમના ગુણદોષનું વિચારપૂર્વક મૂલ્યાંકન કર; ત્યાર પછી જ તું યુદ્ધમાં શત્રુઓને જીતશે.
Verse 82
महोदरवचश्श्रुत्वाराक्षसैःपरिवारितः ।कुम्भकर्णोमहातेजास्सम्प्रतस्थेमहाबलः ।।।।
મહોદરના વચનો સાંભળી, રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો મહાતેજસ્વી અને મહાબલી કુંભકર્ણ આગળ વધવા નીકળ્યો.
Verse 83
सुप्तमुत्थाप्यभीमाक्षंभीमरूपपराक्रमम् ।राक्षसास्त्वरिताजुग्मर्दशग्रीन्विवेशनम् ।।।।
ભયંકર આંખોવાળા, ભયાનક રૂપ અને પરાક્રમ ધરાવતા સુતેલા કુંભકર્ણને જગાડી, રાક્ષસો ઉતાવળે દશગ્રીવના નિવાસસ્થાને ગયા.
Verse 84
ततोगत्वादशग्रीवमासीनंपरमासने ।ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटास्सर्वएवनिशाचराः ।।।।
પછી તેઓ દશગ્રીવને, પરમ આસન પર બિરાજમાન, ત્યાં જઈ પહોંચ્યા; સર્વ નિશાચરો બદ્ધાંજલિ થઈ વિનયપૂર્વક બોલ્યા.
Verse 85
प्रबुद्धोऽयंकुम्भकर्णभ्रातातेराक्षसेश्वर ।कथंतत्रैवनिर्यातुद्रक्ष्यसेतमिहागतम् ।।।।
હે રાક્ષસેશ્વર! તમારો ભાઈ કુંભકર્ણ જાગી ગયો છે અને અહીં આવી પહોંચ્યો છે. હવે તે કેવી રીતે આગળ વધે—તમે તેને અહીં આવેલો કેવી રીતે જોવા ઇચ્છો છો?
Verse 86
रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टोराक्षसांस्तानुपस्थितान् ।द्रष्टुमेनमिहेच्छामियथान्यायंचपूज्यताम् ।।।।
ત્યારે રાવણે હર્ષિત થઈ સામે ઊભેલા તે રાક્ષસોને કહ્યું: “હું તેને અત્યારે જોવા ઇચ્છું છું; અને ન્યાયાનુસાર તેની યોગ્ય પૂજા-સત્કાર કરો.”
Verse 87
तथेत्युक्त्वातुतेसर्वेपुनरागम्यराक्षसाः ।कुम्भकर्णमिदंवाक्यमूचूरावणचोदिताः ।।।।
“તથાસ્તુ” કહી તેઓ બધા રાક્ષસો ફરી પાછા ગયા અને રાવણની આજ્ઞાથી પ્રેરિત થઈ કુંભકર્ણને આ વચન બોલ્યા.
Verse 88
द्रष्टुंत्वांकांक्षतेराजासर्वराक्षसपुङ्गवः ।गमनेक्रियतांबुद्धिर्भ्रातरंसम्प्रहर्षयः ।।।।
“સર્વ રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજા તમને જોવા આતુર છે. પ્રસ્થાનનો નિશ્ચય કરો; જઈને ભાઈને આનંદિત કરો.”
Verse 89
कुम्भकर्णस्तुदुर्धर्षोभ्रातुराज्ञायशासनम् ।तथेत्युक्त्वामहावीर्यश्शयनादुत्पपातह ।।।।
અપરાજેય અને મહાવીર્ય કુંભકર્ણે ભાઈની આજ્ઞા સાંભળી ‘તથાસ્તુ’ કહી શય્યાથી તરત ઊભો થયો.
Verse 90
प्रक्षाळ्यवदनंहृष्टस्स्नातःपरमभूषितः ।पिपासुस्त्वरयामासपानंबलसमीरणम् ।।।।
હર્ષિત કુંભકર્ણે મુખ પ્રક્ષાળી સ્નાન કર્યું; પરમ આભૂષણોથી સુશોભિત થઈ, તરસ્યો હોવાથી બળ જગાડે એવું પાન તત્કાળ મંગાવ્યું.
Verse 91
ततस्तेत्वरितास्तत्रराक्षसारावणाज्ञया ।मद्यकुम्भांश्चविविधान् क्षिप्रमेवोपहारयन् ।।।।
પછી રાવણની આજ્ઞાથી ત્યાંના રાક્ષસોએ ઉતાવળે અનેક પ્રકારના મદ્યના કુંભો ક્ષણમાં ઉપહાર રૂપે લાવ્યા.
Verse 92
पीत्वाघटसहस्रेद्वेगमनायोपचक्रमे ।ईषत्समुत्कटोमत्तस्तेजोबलसमन्वितः ।।।।
બે હજાર ઘડા પીધા પછી તે પ્રસ્થાન માટે તૈયાર થયો; થોડો ઉન્મત્ત અને મત્ત છતાં તેજ અને બળથી પરિપૂર્ણ હતો.
Verse 93
कुम्भकर्णोबभौहृष्टःकालान्तकयमोपमः ।भ्रातुस्सभवनंगच्छन्रक्षोबलसमन्वितः ।।।।कुम्भकर्णःपदन्यासैरकम्पयतमेन्दिीम् ।
હર્ષિત કુંભકર્ણ કાળાંતક યમ સમો જણાતો હતો. રાક્ષસસેનાથી ઘેરાઈ તે ભાઈના ભવન તરફ ગયો; અને તેના પગલાંના પ્રહારથી ધરતી કંપી ઊઠી.
Verse 94
सराजमार्गंवपुषाप्रकाशयन् सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः ।जगामतत्राञ्जलिमालयावृतश्शतक्रतुर्गेहमिवस्वयम्भुवः ।।।।
હજાર કિરણવાળા સૂર્ય જેમ કિરણોથી ધરતીને પ્રકાશિત કરે તેમ, પોતાના તેજસ્વી દેહથી રાજમાર્ગને ઉજાળતો તે આગળ વધ્યો; અંજલિબદ્ધ રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો, જાણે શતક્રતુ ઇન્દ્ર સ્વયંભૂ બ્રહ્માના ગૃહ તરફ જાય તેમ.
Verse 95
तंराजमार्गस्थममित्रघातिनंवनौकसस्तेसहसाबहिस्स्थिताः ।दृष्टवाऽप्रमेयंगिरिशृङ्गकल्पंवितत्रसुस्तेहरियूथपालाः ।।।।
રાજમાર્ગ પર ઊભેલા, શત્રુઘાતી, અપરિમેય—પર્વતશિખર સમા વિશાળ તેને જોઈ, બહાર સ્થિત વાનરો અને તેમના યુથપતિઓ અચાનક ભયથી વ્યાકુળ થઈ ગયા.
Verse 96
केचिच्छरण्यंशरणंस्मरामंव्रजन्तिकेचिद् व्यथिताःपतन्ति ।केचिद्धशस्मव्यथिताःपतन्तिकेचिद्भयार्ताभुविशेरतेस्म ।।।।
કેટલાક શરણદાતા રામને શરણ માનિ દોડી ગયા; કેટલાક વ્યથિત થઈ ઢળી પડ્યા; કેટલાક દિશાદિશામાં વ્યાકુળ થઈ ભાગ્યા; અને કેટલાક ભયથી પીડિત થઈ ભૂમિ પર પડી રહ્યા.
Verse 97
तमद्रिशृङ्गप्रतिमंकिरीटिनंस्पृशन्तमादित्यमिवाऽत्मतेजसा ।वनौकसःप्रेक्ष्यविवृद्धमद्भुतं 3 भयार्धितादुद्रुविरेततस्ततः ।।।।
પર્વતશિખર સમા, મસ્તક પર કિરીટ ધારણ કરેલો, પોતાના તેજથી જાણે સૂર્યને સ્પર્શતો હોય એવો—અદ્ભુત રીતે વિશાળ બનેલો તેને જોઈ, ભયથી દબાયેલા વાનરો ચારે તરફ વિખેરાઈ દોડી ગયા.
Frequently Asked Questions
The chapter frames Rāvaṇa’s political response to defeat: rather than restitution (returning Sītā), he escalates militarization by invoking past curses and awakening Kumbhakarṇa, illustrating how adharmic choices persist even when consequences are clearly foreseen.
The discourse emphasizes that power without moral restraint is unstable: remembered violations generate binding consequences (śāpa), and strategic strength (awakening a champion) cannot erase the deeper causal chain set in motion by unethical acts.
Laṅkā’s defensive architecture (gates, walls, royal road) and Kumbhakarṇa’s vast residence/guhā are foregrounded, alongside culturally marked instruments and offerings (conches, drums, incense, garlands, wines) used in ritualized attempts to awaken a warrior.