Sarga 74

Verse 1

तयोस्तदासादितयोरणाग्रेमुमोहसैन्यंहरिपुङ्गवानाम् ।सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो न चापिकिञ्चित्प्रतिपेदिरेते ।।6.74.1।।

રણાગ્રે જ્યારે તે બંને ઘાયલ થઈ પડ્યા, ત્યારે શ્રેષ્ઠ વાનરોની સેનામાં મોહ અને ગૂંચવણ છવાઈ ગઈ; સુગ્રીવ, નીલ, અંગદ અને જામ્બવાન પણ શું કરવું તે નક્કી કરી શક્યા નહિ.

Verse 2

ततोविषण्णंसमवेक्ष्यसैन्यंविभीषणोबुद्धिमतांवरिष्ठः ।उवाचशाखमृगराजवीरानाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः ।।6.74.2।।

પછી વિભીષણ—બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ—સેનાને વિષણ্ণ જોઈ, શાખામૃગરાજ સમા વીર વાનરનાયકોને અપ્રતિમ વચનો વડે આશ્વાસન આપતાં બોલ્યા.

Verse 3

माभैष्टनास्त्यत्रविषादकालोयदार्यपुत्त्रौविवशौविषण्णौ ।स्वयम्भुवोवाक्यमथोद्वहन्तौयत्सादिताविन्द्रजिदस्त्रजालैः ।।6.74.3।।

ભય ન રાખો—અહીં શોકનો સમય નથી. આર્ય એવા બે રાજકુમારો, વિવશ અને વિષણ્ણ હોવા છતાં, સ્વયંભૂ બ્રહ્માના વચનને ધારણ કરતાં, ઇન્દ્રજિતના અસ્ત્રજાળથી આઘાત પામ્યા છે.

Verse 4

तस्मैतुदत्तंपरमास्त्रमेतत्स्वयम्भुवाब्राह्मममोघवेगम् ।तन्मानयन्तौयुधिराजपुत्रौनिपातितौकोऽत्रविषादकालः ।।6.74.4।।

સ્વયંભૂએ તેને પરમ, બ્રાહ્મ અને અચૂક વેગવાળું આ શ્રેષ્ઠ અસ્ત્ર આપ્યું હતું. યુદ્ધમાં તે અસ્ત્રનું માન રાખતાં બે રાજકુમારો પડી ગયા—અહીં શોક કરવાનો અવસર ક્યાં છે?

Verse 5

ब्राह्ममस्त्रंततोधीमान्मानयित्वातुमारुतिः ।विभीषणवचश्श्रुत्वाहनूमांस्तमथाब्रवीत् ।।6.74.5।।

પછી વિદ્વાન મારુતિપુત્ર હનુમાન બ્રાહ્માસ્ત્રને યથાવત્ માન આપી, વિભીષણના વચન સાંભળી, ત્યારબાદ તેને કહ્યું.

Verse 6

एतस्मिन्निहतेसैन्येवानराणांतरस्विनाम् ।योयोधारयतेप्राणांस्तंतमाश्वासयाव ।।6.74.6।।

હવે પરાક્રમી વાનરોની સેના ઘાયલ થઈ પડી છે; જે જે હજી પ્રાણ ધારણ કરે છે, તેમની પાસે જઈને તેમને આશ્વાસન આપી તેમનો ધૈર્ય ફરી જગાવીએ.

Verse 7

तावुभौयुगपवदीरौहनूमद्राक्षसोत्तमौ ।उल्काहस्तौतदारात्रौरणशीर्षेविचेरतुः ।।6.74.7।।

પછી રાત્રે રણમથકે તે બે વીર—હનુમાન અને રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ વિભીષણ—હાથમાં જ્વલંત ઉલ્કાઓ લઈને, પડેલાઓમાં શોધ કરતાં સાથે સાથે ફરતા રહ્યા.

Verse 8

भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुळशिरोधरैः ।स्रवद्भिःक्षतजंगात्रैःप्रस्रवद्भिस्ततस्ततः ।।6.74.8।।पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसङ्कुलाम् ।शस्सैश्चपतितैर्दीप्तैर्ददृशातेवसुन्धराम् ।।6.74.9।।

અહીં ત્યાં પડેલા વાનરો દેખાતા—કેટલાંકના પૂંછડા કપાયેલા, હાથ અને જાંઘો તૂટેલા, પગ અને આંગળીઓ ચકનાચૂર, માથાં અને ગળાં પર ઘા પડેલા; ઘાયલ અંગોમાંથી લોહી વહેતું અને દેહરસો પણ સર્વત્ર પ્રસરી રહ્યા હતા.

Verse 9

भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुळशिरोधरैः ।स्रवद्भिःक्षतजंगात्रैःप्रस्रवद्भिस्ततस्ततः ।।6.74.8।।पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसङ्कुलाम् ।शस्सैश्चपतितैर्दीप्तैर्ददृशातेवसुन्धराम् ।।6.74.9।।

પર્વત સમા વિશાળ પડેલા વાનરોથી અને ધરતી પર છૂટા પડેલા તેજસ્વી શસ્ત્રોથી વसुંધરા સર્વત્ર ભરાઈ ગયેલી તેમણે જોઈ.

Verse 10

सुग्रीवमङ्गदंनीलंशरभंगन्धमादनम् ।गवाक्षं च सुषेणं च वेगदर्शिनमाहुकम् ।।6.74.10।।मैन्दंनळंज्योतिमुखंद्विविदंपनसंतथा ।विभीषणोहनूमांश्चददृशातेहतान् रणे ।।6.74.11।।

વિભીષણ અને હનુમાનએ રણભૂમિમાં ઘાયલ થઈ પડેલા નેતાઓને જોયા—સુગ્રીવ, અંગદ, નીલ, શરભ, ગંધમાદન, ગવાક્ષ, સુષેણ, વેગદર્શી અને આહુક; તેમજ માઇંદ, નલ, જ્યોતિમુખ, દ્વિવિદ અને પનસ પણ.

Verse 11

सुग्रीवमङ्गदंनीलंशरभंगन्धमादनम् ।गवाक्षं च सुषेणं च वेगदर्शिनमाहुकम् ।।6.74.10।।मैन्दंनळंज्योतिमुखंद्विविदंपनसंतथा ।विभीषणोहनूमांश्चददृशातेहतान् रणे ।।6.74.11।।

વિભીષણ અને હનુમાનએ રણભૂમિમાં ઘાયલ થઈ પડેલા નેતાઓને જોયા—સુગ્રીવ, અંગદ, નીલ, શરભ, ગંધમાદન, ગવાક્ષ, સુષેણ, વેગદર્શી અને આહુક; તેમજ માઇંદ, નલ, જ્યોતિમુખ, દ્વિવિદ અને પનસ પણ.

Verse 12

सप्तषष्टिर्हताःकोट्योवानराणांतरस्विनाम् ।अह्नःपञ्चमशेषेणवल्लभेनस्वयम्भुवः ।।6.74.12।।

સ્વયંભૂ બ્રહ્માના પ્રિય (ઇન્દ્રજિત) તથા બ્રહ્માસ્ત્રના પ્રહારથી, દિવસના પાંચમા અને અંતિમ ભાગના અવશેષ સમયમાં, બળવાન વાનરોની સડસઠ કરોડ સંખ્યા ધરાશાયી થઈ ગઈ.

Verse 13

सागरौघनिभंभीमंदृष्टवाबाणार्दितंबलम् ।मार्गतेजाम्बवन्तंस्मिहनूमान् सविभीषणः ।।6.74.13।।

બાણોથી આર્દિત, સાગરપ્રવાહ સમું ભયંકર બળ જોઈ, હનુમાન વિભીષણ સાથે જાંબવાન્તને શોધવા લાગ્યા.

Verse 14

स्वभावजरयायुक्तंवृद्धंशरशतैश्चितम् ।प्रजापतिसुतंवीरंशाम्यन्तमिवपावकम् ।।6.74.14।।दृष्टवातमुपसङ्ग्रम्यपौलस्त्योवाक्यमब्रवीत् ।

ત્યારે તેણે જાંબવાન્તને જોયા—સ્વભાવજન્ય જરાથી વૃદ્ધ, શતશઃ બાણોથી છિદ્રિત; પ્રજાપતિના પુત્ર એવા વીર, જાણે શમતો અગ્નિ. તેમને જોઈ પૌલસ્ત્ય વિભીષણ નજીક જઈ વચન બોલ્યા.

Verse 15

च्चिदार्यशरैस्तीक्ष्णैर्नप्राणाध्वंसितास्तव ।।6.74.15।।विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवानृक्षपुङ्गवः ।कृच्छ्रादभ्युग्दिरन्वाक्यमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.74.16।।

હે આર્ય મહાશય, શું આ તીક્ષ્ણ શરોથી તમારા પ્રાણ તો નાશ પામ્યા નથી ને?

Verse 16

च्चिदार्यशरैस्तीक्ष्णैर्नप्राणाध्वंसितास्तव ।।6.74.15।।विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवानृक्षपुङ्गवः ।कृच्छ्रादभ्युग्दिरन्वाक्यमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.74.16।।

વિભીષણનાં વચન સાંભળી, ઋક્ષોમાં શ્રેષ્ઠ જામ્બવાને અતિ કષ્ટથી શબ્દો ઉચ્ચારીને આ ઉત્તર આપ્યો.

Verse 17

नैरृतेन्द्रमहावीर्यस्वरेणत्वाऽभिलक्ष्ये ।पीड्यमानशशितैर्बाणैर्नत्वापश्यामिचक्षुषा ।।6.74.17।।

હે નૈરૃતેન્દ્ર, મહાવિક્રમી! હું તમારા સ્વરથી તમને ઓળખું છું; તીક્ષ્ણ બાણોથી પીડાતો હું આંખે તમને જોઈ શકતો નથી.

Verse 18

अञ्जनासुप्रजायेनमातरिश्वा च नैरृत ।हनुमान् वानरश्रेष्ठःप्राणान् धारयतेक्वचित् ।।6.74.18।।

હે નૈરૃત, શું અંજના અને માતરિશ્વા (વાયુદેવ)ને સુપુત્ર આપનાર વાનરશ્રેષ્ઠ હનુમાન હજી ક્યાંક પ્રાણ ધારણ કરે છે?

Verse 19

श्रुत्वाजाम्बवतोवाक्यमुवाचेदंविभीषणः ।आर्यपुत्रावतिक्रम्यकस्मात्पृच्छसिमारुतिम् ।।6.74.19।।

જામ્બવાનનાં વચન સાંભળી વિભીષણે કહ્યું: હે આર્ય, અન્ય આર્યપુત્રોને છોડીને તમે ખાસ કરીને મારુતિ (હનુમાન) વિષે કેમ પૂછો છો?

Verse 20

नैवराजनिसुग्रीवेनाङ्गदेनापिराघवे ।आर्यसन्दर्शितस्स्नेहोयथावायुसुतेपरः ।।6.74.20।।

હે આર્ય! તું રાજા સુગ્રીવ પ્રત્યે, ન તો અંગદ પ્રત્યે, ન તો રાઘવ પ્રત્યે—જેટલો સ્નેહ વાયુપુત્ર હનુમાન પ્રત્યે દર્શાવે છે, એવો સ્નેહ બીજાં પ્રત્યે દર્શાવતો નથી.

Verse 21

विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवान्वाक्यमब्रवीत् ।शृणुनैरृतशार्दूलयस्मात् पृच्छामिमारुतिम् ।।6.74.21।।

વિભીષણના વચન સાંભળી જાંબવાને કહ્યું: “હે નૈરૃત-શાર્દૂલ, સાંભળ; આ કારણથી હું મારુતિ (હનુમાન) વિષે પૂછું છું.”

Verse 22

तस्मिन्जीवतिवीरेतुहतमप्यहतंबलम् ।हनूमत्युज्झितप्राणेजीवन्तोऽपिवयम् हृता ।।6.74.22।।

જ્યાં સુધી તે વીર હનુમાન જીવિત છે, ત્યાં સુધી સેના ભલે છિન્નભિન્ન થઈ હોય, તો પણ તે જાણે અહત બળવાળી જ ગણાય; પરંતુ હનુમાનના પ્રાણ છૂટી જાય તો, જીવતા હોવા છતાં અમે પણ હૃતપ્રાણ સમાન થઈ જઈએ છીએ.

Verse 23

धरतेमारुतिस्तातमारुतप्रतिमोयदि ।वैश्वानरसमोवीर्वेजीविताशाततोभवेत् ।।6.74.23।।

હે તાત! જો મારુતિ—વાયુદેવ સમાન અને પરાક્રમે વૈશ્વાનર (અગ્નિ) સમ—હજી શ્વાસ ધરાવે છે, તો માત્ર એથી જ જીવનની આશા જન્મે છે.

Verse 24

ततोवृद्धमुपागम्यनियमेनाभ्यवादयत् ।गृह्यजाम्बवतःपादौहनूमान्मारुतात्मजः ।।6.74.24।।

પછી મારુતાત્મજ હનુમાન નિયમપૂર્વક વૃદ્ધ જાંબવાન પાસે ગયો; અને આદરથી જાંબવાનના ચરણ પકડીને વંદન કર્યું.

Verse 25

श्रुत्वाहनुमतोवाक्यंतदाऽपिव्यथितेन्द्रियः ।पुनर्जातमिवात्मानंमन्यतेप्लवगोत्तमः ।।6.74.25।।

હનુમાનના વચનો સાંભળતાં, ઇન્દ્રિયો વ્યથિત હોવા છતાં, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ તે (જાંબવાન) પોતાને જાણે ફરી જન્મ્યો હોય તેમ માન્યો.

Verse 26

ततोऽब्रवीन्महातेजाहनूमन्तं स जाम्बवान् ।आगच्छहरिशार्दूल वानरांस्त्रातुमर्हसि ।।6.74.26।।

પછી મહાતેજસ્વી જાંબવાને હનુમાનને કહ્યું: “આવો, હરિશાર્દૂલ! વાનરોને તારવા અને રક્ષવા તું યોગ્ય છે.”

Verse 27

नान्योवक्रमपर्याप्तस्त्वमेषांपरमस्सखा ।त्वत्पराक्रमकालोऽयंनान्यंपश्यामिकथञ्चन ।।6.74.27।।

બીજો કોઈ એટલો સમર્થ નથી; તું એમનો પરમ સખા છે. આ તારા પરાક્રમનો સમય છે—હું તો કશેય રીતે બીજાને જોતો નથી.

Verse 28

ऋक्ष्वानरवीराणामनीकानिप्रहर्षय ।शल्यौकुरुचाप्येतासादितौरामलक्ष्मणौ ।।6.74.28।।

ઋક્ષ અને વાનરવીરોની સેનાઓને આનંદિત કર; અને શલ્યોથી આઘાત પામીને નિષ્ક્રિય પડેલા રામ-લક્ષ્મણને તે કાંટાઓથી મુક્ત કરી પુનઃ સ્થિર કર.

Verse 29

गत्वापरममध्वानमुपर्युपरिसागरम् ।हिमवन्तंनगश्रेष्ठंहनुमन्गन्तुमर्हसि ।।6.74.29।।

હનુમાન! તારે અતિ વિશાળ અંતર કાપવું છે—સમુદ્ર ઉપર ઊંચે ઊંચે ઉડીને, પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ હિમવાન સુધી જવું યોગ્ય છે.

Verse 30

ततःकाञ्चनमत्युच्चमृषभंपर्वतोत्तमम् ।कैलासशिखरंचापिद्रक्ष्यस्यरिनिषूदन ।।6.74.30।।

પછી, હે શત્રુનિષૂદન! તું અતિ ઊંચો, કાઞ્ચનવર્ણ ઋષભ—પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ—અને કૈલાસનું શિખર પણ નિહાળશે.

Verse 31

तयोशशिखरयोर्मध्येप्रदीप्तमतुलप्रभम् ।सर्यौषधियुतंवीर द्रक्ष्यस्यौषधिपर्यतम् ।।6.74.31।।

હે વીર! તે બે શશિશિખરોની વચ્ચે તું અતુલ તેજથી પ્રદીપ્ત, સર્વ ઔષધિઓથી યુક્ત ઔષધિપર્વતને નિહાળશે.

Verse 32

तस्यवानरशार्दूल चतस्रो मूधि सम्भवाः ।द्रक्ष्यस्योषधयोदीप्तादीपय्नत्योदिशोदश ।।6.74.32।।

હે વાનરશાર્દૂલ! તે પર્વતના શિખરે તું ચાર દીપ્તિમાન ઔષધિઓ ઉગેલી જોશે, જે દસેય દિશાઓને પ્રકાશિત કરે છે.

Verse 33

मृतसञ्जीवनींचैवविशल्यकरणीमपि ।सुवर्णकरणींचैवसन्धानकरणींतथा ।।6.74.33।।

તે છે—મૃતસંજીવની, તથા વિશલ્યકરણિ; સુવર્ણકરણિ પણ, અને તેમ જ સંધાનકરણિ.

Verse 34

तास्सर्वाहनुमन्गृह्वक्षिप्रमागन्तुमर्हसि ।आश्वासयहरीन् प्राणैर्योज्यगन्धवहात्मज ।।6.74.34।।

હનુમન્, તે સર્વ ઔષધિઓ લઈ તું તત્કાળ પાછો આવવા યોગ્ય છે. હે પવનદેવના પુત્ર, પ્રાણોથી વાનરોને આશ્વાસન આપી તેમની જીવશક્તિ ફરી જોડ અને હૃદય ધીરું કર.

Verse 35

श्रुत्वाजाम्बवतोवाक्यंहनूमान् हरिपुङ्गवः ।आपूर्यतबलोद्धर्षैस्तोयवेगैरिवार्णवः ।।6.74.35।।

જામ્બવાનના વચન સાંભળી વાનરશ્રેષ્ઠ હનુમાન્ બળના ઉલ્લાસથી ભરાઈ ગયો; જેમ પ્રવાહિત જળવેગોથી સમુદ્ર ઊછળે તેમ.

Verse 36

पर्वततटाग्रस्थःपीडयन् पर्वतोत्तमम् ।हनूमान्दृश्यतेवीरोद्वितीयइवपर्वतः ।।6.74.36।।

પર્વતના કિનારા-શિખર પર ઊભો રહી, શ્રેષ્ઠ પર્વતને પગથી દબાવતો તે વીર હનુમાન્ બીજા પર્વત સમાન દેખાતો હતો.

Verse 37

हरिपादविनिर्भग्नोनिषसाद स पर्वतः ।न शशाकतदात्मानंसोढुंभृशनिपीडितः ।।6.74.37।।

વાનરના પગથી ચકનાચૂર થઈ તે પર્વત બેસી ગયો; અતિશય દબાણથી પીડિત તે પોતાને સહન કરી શક્યો નહિ.

Verse 38

तस्यपेतुर्नगाभूमौहरिवेगाच्चजज्वलुः ।शृङ्गाणि च व्यशीर्यन्तपीडितस्यहनूमता ।।6.74.38।।

હનુમાનના વેગથી પર્વતના ખંડો ધરતી પર પડી જ્વલિત થયા; અને હનુમાનથી દબાયેલા તેના શિખરો તૂટી વિખેરાઈ ગયા.

Verse 39

तस्मिन् सम्पीड्यमानेतुभग्नद्रुमशिलातले ।न शेकुर्वानरास्स्थातुंघूर्णमानेनगोत्तमे ।।6.74.39।।

જ્યારે તે શ્રેષ્ઠ પર્વત તૂટી પડેલા વૃક્ષો અને શિલાઓથી છવાયેલો થઈ દબાતો હતો અને ઘૂમીને કંપતો હતો, ત્યારે વાનરો તેના પર પગ સ્થિર રાખી ઊભા રહી શક્યા નહિ.

Verse 40

साघूर्णितमहाद्वाराप्रभग्नगृहगोपुरा ।लङ्कात्रासाकुलारात्रौप्रवृत्तेवाभवत्तदा ।।6.74.40।।

ત્યારે મહાદ્વારો કંપતા, ઘરો અને ગોપુરો ભાંગી પડતા, રાત્રિમાં ભયથી વ્યાકુળ લંકા એવી લાગી કે જાણે નૃત્ય કરતી અને ધ્રૂજતી હોય.

Verse 41

पृथिवीधरसङ्काशोनिपीड्यधरणीधरम् ।पृथिवींक्षोभयामाससार्णवांमारुतात्मजः ।।6.74.41।।

પર્વત સમાન વિશાળ મારુતાત્મજએ ધરણીધર પર્વતને દબાવી, સમુદ્રો સહિત સમગ્ર પૃથ્વીને કંપાવી દીધી.

Verse 42

आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् ।मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।।नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् ।सेवितंदेवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ।।6.74.43।।विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।नानामृगगणाकीर्णंबहुकन्दरशोभितम् ।।6.74.44।।सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ।।6.74.45।।

પછી તે વાનર ત્યાંથી ચડીને મલય પર્વત પર ગયો—મેરુ અને મંદર સમાન, અનેક ઝરણાં અને પ્રવાહોથી ભરપૂર.

Verse 43

आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् ।मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।।नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् ।सेवितंदेवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ।।6.74.43।।विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।नानामृगगणाकीर्णंबहुकन्दरशोभितम् ।।6.74.44।।सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ।।6.74.45।।

તે અનેક પ્રકારના વૃક્ષો અને લતાઓથી છવાયેલું હતું; વિકસિત કમળ અને ઉત્પલોથી તેજસ્વી હતું; દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવિત હતું અને સાઠ યોજન ઊંચે ઊભરાતું હતું.

Verse 44

आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् ।मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।।नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् ।सेवितंदेवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ।।6.74.43।।विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।नानामृगगणाकीर्णंबहुकन्दरशोभितम् ।।6.74.44।।सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ।।6.74.45।।

તે વિદ્યાધરો, મુનિગણો અને અપ્સરાઓ દ્વારા નિવાસિત હતું; અનેક પ્રકારના મૃગસમૂહોથી ભરપૂર હતું અને બહુવિધ ગુફાઓથી શોભિત હતું.

Verse 45

आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् ।मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।।नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् ।सेवितंदेवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ।।6.74.43।।विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।नानामृगगणाकीर्णंबहुकन्दरशोभितम् ।।6.74.44।।सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ।।6.74.45।।

ત્યાં યક્ષો, ગંધર્વો અને કિન્નરોને સર્વત્ર વ્યાકુળ કરતાં, મેઘસમાન વિશાળ એવા મારુતિપુત્ર હનુમાન્ કદમાં વધુ ને વધુ વિસ્તર્યા.

Verse 46

पद्भ्यांतुशैलमापीड्यबडबामुखवन्मुखम् ।विवृत्योग्रंननादोच्चैस्त्रासयन्निवराक्षसान् ।।6.74.46।।

પગોથી પર્વતને દબાવી, બડબામુખ અગ્નિ સમાન મોં ફાડી, તેમણે ઉગ્ર રીતે ઊંચે નાદ કર્યો—જાણે રાક્ષસોને ભયભીત કરવા માટે.

Verse 47

तस्यनानद्यमानस्यश्रुत्वानिनदमद्भुतम् ।लङ्कास्थाराक्षसास्सर्वे न शेकुस्स्पन्दितुंभयात् ।।6.74.47।।

તે ગર્જતા હનુમાનના અદ્ભુત નાદને સાંભળી, લંકામાં રહેલા સર્વ રાક્ષસો ભયથી કંપી ઉઠ્યા; તેઓ હલનચલન પણ કરી શક્યા નહીં.

Verse 48

नमस्कृत्वाऽथरामायमारुतिर्भीमविक्रमः ।राघवार्थेपरंकर्मसमीहतपरन्तपः ।।6.74.48।।

ત્યારે ભીમ પરાક્રમી, શત્રુદમન મારુતિએ શ્રીરામને નમસ્કાર કરી રાઘવના હિતાર્થે પરમ કાર્ય કરવા દૃઢ સંકલ્પ કર્યો.

Verse 49

स पुच्छमुद्यम्यभुजङ्गकल्पंविनम्यपृष्ठंश्रवणेनिकुञ्च्य ।विवृत्यवक्त्रंबडबामुखाभमापुफ्लुवेव्योमनिचण्डवेगः ।।6.74.49।।

સર્પસમાન પુચ્છ ઊંચું કરી, પીઠ વાળી, કાન સંકોચી, અને વડવામુખ અગ્નિ સમાન મુખ વિસ્ફારી, ચંડ વેગે તે આકાશમાં ઉછળ્યો.

Verse 50

सवृक्षषण्डांस्तरसाजहारशैलान् शिलाःप्राकृतवानरांश्च ।बाहूरुवेगोद्धतसम्प्रणुन्नास्तेक्षीणवेगास्सलिलेनिपेतुः ।।6.74.50।।

અતિ વેગે તેણે વૃક્ષસમૂહો, પર્વતો, શિલાઓ અને સામાન્ય વાનરોને પણ સાથે ખેંચી લીધા; પરંતુ બાહુ અને ઊરુના પ્રચંડ વેગે ધકેલાઈ તેઓનો વેગ ક્ષીણ થયો અને જળમાં પડી ગયા.

Verse 51

तौप्रसार्योरगभोगकल्पौभुजौभुजङ्गारिनिकाशवीर्यः ।जगाममेरुंनगराजमग्य्रंदिशःप्रकर्षन्निववायुसूनुः ।।6.74.51।।

સર્પના ભોગ સમાન બંને ભુજાઓ વિસ્તારી, સર્પશત્રુ ગરુડ સમાન પરાક્રમ ધરાવતો વાયુપુત્ર દિશાઓને જાણે ખેંચતો હોય તેમ, પર્વતરાજ મેરુ તરફ વેગે ગયો.

Verse 52

स सागरंघूर्णितवीचिमालंतथाभृशंभ्रामितसर्वसत्त्वम् ।समीक्षमाणस्सहसाजगामचक्रंयथाविष्णुकराग्रमुक्तम् ।।6.74.52।।

સમુદ્રને નિહાળી—તરંગમાળાઓ ઘૂમરાતી અને સર્વ પ્રાણીઓ ઉગ્ર રીતે ભમરાતા—તે સહસા દોડી ગયો, જાણે વિષ્ણુના કરના અગ્રેથી મુક્ત થયેલું સુદર્શનચક્ર.

Verse 53

स पर्वतान्वृक्षगवान् सरांसिनदीस्तटाकानिपुरोत्तमानि ।स्फीतान् जनान्तानपिसम्प्रवीक्ष्यजगामवेगापतितृतुल्यवेगः ।।6.74.53।।

પર્વતો, વૃક્ષસમૃદ્ધ પ્રદેશો, સરોવરો, નદીઓ, તળાવો, ઉત્તમ નગરો તથા સમૃદ્ધ વસાહતોને પણ નજરે ચઢાવી, તે પિતાસમાન વેગવાળો વેગથી આગળ વધ્યો.

Verse 54

आदित्यपथमाश्रित्यजगाम स गतक्लमः ।हनूमांस्त्वरितोवीरःपितृतुल्यपराक्रमः ।।6.74.54।।

આદિત્યના માર્ગને આશ્રય કરીને, ક્લેશરહિત તે વીર હનુમાન ત્વરિત ગતિએ ગયો; પિતાસમાન પરાક્રમવાળો.

Verse 55

जवेनमहतायुक्तोमारुतिर्मारुतोयथा ।जगामहरिशार्दूलोदिशश्शब्देनपूरयन् ।।6.74.55।।

મહાન વેગથી યુક્ત મારુતિ—વાનરોમાં વાઘ સમાન—પવનની જેમ જ ગયો, અને શબ્દથી દિશાઓને પરિપૂર્ણ કરતો રહ્યો.

Verse 56

स्म्मरन्जाम्बवतोवाक्यंमारुतिर्वातरंहसा ।ददर्शसहसागत्वाहिमवन्तंमहाकपिः ।।6.74.56।।

જામ્બવાનના વચનને સ્મરી, પવનવેગી મારુતિ મહાકપિ સહસા ગતિ કરીને હિમવાનને (હિમાલયને) તરત જ જોઈ લીધો.

Verse 57

नानाप्रस्रवणोपेतंनानाकन्दरनिर्घरम् ।श्वेताभ्रचयसङ्काशैशशिखरैश्चारुदर्शनैः ।।6.74.57।।शोभितंविविधैर्वृक्षैरगमत्पर्वतोत्तमम् ।

તે અનેક ઝરણાંથી સમૃદ્ધ, અનેક ગુફાઓ અને ધોધોના ગુંજનથી ભરેલું, વિવિધ વૃક્ષોથી શોભિત, અને શ્વેત વાદળોના સમૂહ સમાન સુંદર શિખરો ધરાવતું તે શ્રેષ્ઠ પર્વત સુધી પહોંચ્યો.

Verse 58

स तंसमासाद्यमहानगेन्द्रमतिप्रवृद्धोत्तमघोरशृङ्गम् ।ददर्शपुण्यानिमहाश्रमाणिसुरर्षिसंघोत्तमसेवितानि ।।6.74.58।।

તે ઊંચા, અતિ વિકરાળ અને ઉત્તમ શિખરો ધરાવતા તે મહાન પર્વતરાજ પાસે પહોંચી, દેવો અને ઋષિઓના શ્રેષ્ઠ સમૂહો દ્વારા સેવિત એવા પવિત્ર મહાશ્રમોને તેણે જોયા.

Verse 59

स ब्रह्मकोशंरजतालयं च शक्रालयंरुद्रशरप्रमोक्षम् ।हयाननंब्रह्मशिरश्चदीप्तंददर्शवैवस्वतकिङ्करांश्च ।।6.74.59।।

તેને બ્રહ્માનો કોશ (નિવાસ), રજતવર્ણ આલય, શક્ર (ઇન્દ્ર)નું ધામ, જ્યાં રુદ્રે શર પ્રક્ષેપ કર્યો તે સ્થાન, હયાનન ભગવાન (હયગ્રીવ), તેજસ્વી બ્રહ્મશિરસ અને વૈવસ્વત (યમ)ના કિંકરોને પણ તેણે દર્શન કર્યા.

Verse 60

वज्रालयंवैश्रवणालयं च सूर्यप्रभंसूर्यनिबन्धनंच । a.ब्रह्मासनंशङ्करकार्मुकं च ददर्शनाभिं च वसुन्धरायाः ।।6.74.60।।

તેને વજ્રાલય, વૈશ્રવણ (કુબેર)નું ધામ જે સૂર્ય સમ તેજસ્વી હતું, જ્યાં સૂર્યને બંધાયો હતો તે સ્થાન, બ્રહ્માસન, શંકરનું કાર્મુક (ધનુષ્ય) રહેલું સ્થાન, અને ધરતીની નાભિ પણ દેખાઈ.

Verse 61

कैलासमग्य्रंहिमवच्छिलां च तथर्षभंकाञ्चनशैलमग्य्रम् ।सन्दीप्तसर्वौषधिसन्प्रदीप्तंददर्शसर्वौषधिपर्वतेन्द्रम् ।।6.74.61।।

તેણે ઊંચો કૈલાસ, હિમવતના કઠોર શિલાખંડો, તેમજ ઋષભ—સુવર્ણમય શ્રેષ્ઠ પર્વત—અને સર્વ ઔષધિઓ તેજથી પ્રજ્વલિત એવા ઔષધિ-પર્વતરાજને દર્શન કર્યો.

Verse 62

स तंसमीक्ष्यानलरश्मिदीप्तंविसिष्मियेवासवदूतसूनुः ।आवृत्यतंचौषधिपर्वतेन्द्रंतत्रौषधीनांविचयंचकार ।।6.74.62।।

અગ્નિ-કિરણ સમ તેજથી દીપ્ત તે પર્વતને જોઈ, વાસવના દૂતના પુત્ર હનુમાન વિસ્મિત થયો; ઔષધિ-પર્વતરાજની પરિક્રમા કરી, ત્યાંની ઔષધિઓનું પરિક્ષણ કરીને ઓળખ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

Verse 63

सयोजनसहस्राणिसमतीत्यमहाकपिः ।दिव्यौषधिधरंशैलंव्यचरन्मारुतात्मजः ।।6.74.63।।

હજાર યોજન પાર કરીને મહાકપિ, મારુતિનંદન, દિવ્ય ઔષધિઓ ધારણ કરનાર તે પર્વત પર વિચરતો રહ્યો અને શોધમાં ફર્યો.

Verse 64

महौषध्यस्ततस्सर्वास्तस्मिन् पर्वतसत्तमे ।विज्ञायार्थिनमायान्तंततोजग्मुरदर्शनम् ।।6.74.64।।

ત્યારે તે ઉત્તમ પર્વત પરની સર્વ મહાઔષધિઓએ જાણ્યું કે કોઈ અર્થિ (શોધક) આવ્યો છે; તેથી તે સૌ દૃષ્ટિથી અદૃશ્ય થઈ ગઈ.

Verse 65

स तामहात्माहनुमानपश्यंश्चुकोपकोपाच्चभृशंननाद ।अमृष्यमाणोऽनगिनिकाशचक्षुर्महीधरेन्द्रंतमुवाचवाक्यम् ।।6.74.65।।

ઔષધિઓ ન દેખાતાં મહાત્મા હનુમાન ક્રોધે પ્રજ્વલિત થયો અને ક્રોધથી અત્યંત ગર્જના કરી; અગ્નિ સમ દૃષ્ટિવાળો, સહન ન કરી શકતાં, તેણે તે પર્વતરાજપતિને કઠોર વચન કહ્યું.

Verse 66

कीमेतदेवंसुविनिश्चितंतेयद्राघवेनासिकृतानुकम्प ।पश्याद्यमद्बाहुबलाभिभूतोविकीर्णमात्मानमथोनगेन्द्र ।।6.74.66।।

હે નગેન્દ્ર! તારો એવો દૃઢ નિશ્ચય કેમ છે કે રાઘવ પ્રત્યે કરુણા કરતો નથી? હવે જો—મારા ભુજબળથી અભિભૂત થઈ તું ચુરચુર થઈ વિખેરાઈ જશે.

Verse 67

स तस्यशृङ्गंसनगंसनागंसकाञ्चनंधातुसहस्रजुष्टम् ।विकीर्णकूटंज्वलिताग्रसानुंप्रगृह्यवेगात्सहसोन्ममाथ ।।6.74.67।।

પછી તેણે તે પર્વતશિખર—વૃક્ષો અને હાથીઓ સહિત, સોનાથી સમૃદ્ધ અને અસંખ્ય ધાતુઓથી ભરપૂર, કૂટો વિખેરાયેલા અને શિખર જ્વલંત—ઝડપથી પકડી, અચાનક બળપ્રવાહે તેને ઉખેડી નાખ્યું.

Verse 68

सतसमुत्पाट्यखमुत्पपातवित्रास्यलोकान् ससुरासुरेन्द्रान् ।संस्तूयमानःखचरैरनेकैर्जगामवेगाद्गरुडोग्रवेगः ।।6.74.68।।

તે પર્વતને ઉખેડીને તે આકાશમાં ઉછળી પડ્યો અને ગરુડ સમાન ઉગ્ર વેગે દોડતાં, દેવ-અસુરાધિપો સહિત સર્વ લોકમાં ભય પેદા કર્યો; અનેક ખચરો દ્વારા સ્તુતિ પામતો તે વેગથી આગળ વધ્યો.

Verse 69

स भास्कराध्वानमनुप्रपन्नस्तंभास्कराभंशिखरंप्रगृह्य ।बभौतदाभास्करसन्निकाशोरवेस्समीपेप्रतिभास्कराभः ।।6.74.69।।

સૂર્યના માર્ગને અનુસરી, સૂર્ય સમ તેજસ્વી તે શિખરને ધારણ કરીને, તે સૂર્યની નજીક જ સૂર્ય સમાન ઝળહળ્યો—જાણે બાજુમાં બીજો સૂર્ય પ્રગટ્યો હોય.

Verse 70

स तेनशैलेनभृशंरराजशैलोपमोगन्धवहात्मजस्तु ।सहस्रधारेणसपावकेनचक्रेणखेविष्णुरिवार्पितेन ।।6.74.70।।

તે પર્વત લઈને પવનદેવનો પુત્ર હનુમાન અતિ તેજથી ઝળહળ્યો; પોતે પણ પર્વતસમાન, આકાશમાં સહસ્રધાર અગ્નિમય ચક્ર ધારણ કરનાર શ્રીવિષ્ણુ સમો દેખાયો.

Verse 71

तंवानराःप्रेक्ष्यविनेदुरुच्चैस्सतानपिप्रेक्ष्यमुदाननाद ।तेषांसमुध्घुष्टरवंनिशम्यलङ्कालयाभीमतरंविनेदुः ।।6.74.71।।

તેણે દેખાતાં વાનરો આનંદથી ઊંચે સ્વરે જયઘોષ કરવા લાગ્યા; અને તેણે પણ તેમને જોઈ હર્ષથી ગર્જના કરી. તેમનો ગુંજતો કોલાહલ સાંભળી લંકાવાસીઓ ભયથી વધુ ભયંકર ચીસ પાડવા લાગ્યા.

Verse 72

ततोमहात्मानिपपाततस्मिन् शैलोत्तमेवानरसैन्यमथ्ये ।हर्युत्तमेभ्यशशिरसाऽभिवाद्यविभीषणंतत्र स सस्वजे च ।।6.74.72।।

પછી મહાત્મા હનુમાન શ્રેષ્ઠ પર્વત લઈને વાનરસેનાના મધ્યમાં ઉતર્યા. શ્રેષ્ઠ વાનરોને શિર નમાવી અભિવાદન કરી, ત્યાં વિભીષણને પણ હર્ષથી આલિંગન આપ્યું.

Verse 73

तावप्युभौमानुषराजपुत्रौतंगन्धमाघ्रायमहौषधीनाम् ।बभूवतुस्तत्रतदाविशल्यावुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ।।6.74.73।।

માનવરાજના તે બે પુત્રોએ મહૌષધિઓની સુગંધ શ્વાસમાં લીધી; અને તરત જ બાણ-ઘાવથી મુક્ત, નિર્વ્યથા થયા. અન્ય હરિપ્રવીર વાનરો પણ ત્યાં ફરી ઊભા થયા.

Verse 74

सर्वेविशल्याविरुजाःक्षणेनहरिप्रवीराश्चहताश्चयेस्युः ।गन्धेनतासांप्रवरौषधीनांसुप्तानिशान्तेष्विवसम्प्रबुद्धाः ।।6.74.74।।

ક્ષણમાત્રમાં સર્વ હરિપ્રવીર વાનરો—ઘાયલ અને પડી ગયેલા પણ—તે શ્રેષ્ઠ ઔષધિઓની સુગંધથી બાણ અને પીડાથી મુક્ત થયા; રાત્રિના અંતે નિદ્રામાંથી જાગે તેમ જાગૃત થયા.

Verse 75

दाप्रभृतिलङ्कायांयुध्यन्तेहरिराक्षसाः ।तदाप्रभृतिमानार्थमाज्ञयारावणस्य च ।।6.74.75।।येहन्यन्तेरणेतत्रराक्षसाःकपिकुञ्जरैः ।हताहतास्तुक्षिप्यन्तेसर्वएवतुसागरे ।।6.74.76।।

જ્યારે લંકામાં વાનરો અને રાક્ષસો યુદ્ધ કરવા લાગ્યા, તે સમયથી જ રાવણની આજ્ઞાથી—ચિહ્ન ન રહે તે હેતુથી—આ રીત અમલમાં આવી.

Verse 76

दाप्रभृतिलङ्कायांयुध्यन्तेहरिराक्षसाः ।तदाप्रभृतिमानार्थमाज्ञयारावणस्य च ।।6.74.75।।येहन्यन्तेरणेतत्रराक्षसाःकपिकुञ्जरैः ।हताहतास्तुक्षिप्यन्तेसर्वएवतुसागरे ।।6.74.76।।

ત્યાં રણે કપિ-કુંજર સમા પરાક્રમી વાનર-નાયકો દ્વારા જે રાક્ષસો વધ થતા, તેઓ પડતાં જ—બધા જ—સમુદ્રમાં ફેંકી દેવામાં આવતા.

Verse 77

પછી પવનપુત્ર હનુમાન, અતિ ઉગ્ર વેગ ધરાવતો વાનર, તે ઔષધિ-શૈલને વેગથી હિમવંત તરફ લઈ ગયો; અને ફરી રામ પાસે આવી મળ્યો.