Sarga 16

Verse 1

सुनिविष्टंहितंवाक्यमुक्तवन्तंविभीषणम् ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंरावणःकालचोदितः ।।।।

વિભીષણે હિતકારી, સુસ્થિર વચન કહ્યાં છતાં, કાળથી પ્રેરિત અને મૃત્યુસમીપ રાવણે કઠોર વાણી ઉચ્ચારી.

Verse 2

वसेत्सहसपत्नेनक्रुद्धेऽनाशीविषेणवा ।नतुमित्रप्रवादेनसंवसेच्छत्रुसेविना ।।।।

જાણીતાં સોપત્ન સાથે કે ક્રોધિત વિષધર સર્પ સાથે પણ રહી શકાય; પરંતુ મિત્રતા બોલી શત્રુની સેવા કરનાર સાથે રહેવું ન જોઈએ.

Verse 3

जानामिशीलंज्ञातीनांसर्वलोकेषुराक्षस: ।हृष्यन्तिव्यसनेष्वेतेज्ञातीनाज्ञातयस्सदा ।।।।

હે રાક્ષસ, સર્વ લોકોમાં સગાંઓનું સ્વભાવ હું જાણું છું: પોતાના જ સગાં દુઃખમાં પડે ત્યારે આ સંબંધીઓ વારંવાર આનંદિત થાય છે.

Verse 4

प्रथानंसाधनंवैद्यंधर्मशीलंचराक्षस: ।ज्ञातयोह्यवमन्यन्तेशूरंपरिभवन्तिच ।।।।

હે રાક્ષસ, મુખ્ય પુરુષ સમર્થ, વિદ્વાન અને ધર્મનિષ્ઠ હોય, અને શૂર પણ હોય—તોય તેના જ સગાં તેને તુચ્છ ગણે અને અપમાન કરે છે.

Verse 5

नित्यमन्योन्यसम्हृष्टाव्यसनेष्वाततायिनः ।प्रच्छन्नहृदयाघोराज्ञातयस्तुभयावहाः ।।।।

સગાં ભયાનક હોય છે: હંમેશા પરસ્પર આનંદ દર્શાવે, પણ બીજાના વ્યસનમાં આતતાયી સમા હર્ષે; હૃદય છુપાવી રાખે અને ભય ઉપજાવે છે.

Verse 6

श्रूयन्तेहस्तिभिर्गीताश्श्लोकाःपद्मवनेक्वचित् ।पाशहस्तान्नरान्द्रुष्टवाशृणुतान्गदतोमम ।।।।

ક્યારેક પદ્મવનમાં, પાશ ધારણ કરેલા મનુષ્યોને જોઈ હાથીઓએ જે શ્લોકો ગાયા હતા—એવું સાંભળવામાં આવે છે. હવે હું જે કહું છું તે શ્લોકો સાંભળો.

Verse 7

नाग्निर्नान्यानिशस्त्राणिननःपाशाभयावहाः ।घोरास्स्वार्थप्रयुक्तास्तुज्ञातयोनोभयावहाः ।।।।

અગ્નિ નહિ, અન્ય શસ્ત્રો નહિ, ન તો પાશો જ અમારે માટે ભયંકર છે; પરંતુ સ્વાર્થમાં પ્રવૃત્ત, ઘોર એવા પોતાના જ સગાં-સંબંધીઓ અમારે માટે ભયાવહ છે.

Verse 8

उपायमेतेवक्ष्यन्तिग्रहणेनात्रसंशयः ।कृत्स्नाद्भयाद् ज्ञातिभयंसुकष्टंविदितंचन ।।।।

નિઃસંદેહ, તેઓ અમને પકડવાના ઉપાયો કહેશે. સર્વ ભયોમાં પોતાના જ સગાંથી ઊપજતું ભય અતિ કઠિન—આ અમને સારી રીતે જાણીતું છે.

Verse 9

विद्यतेगोषुसम्पन्नंविद्यतेब्राह्मणेदमः ।विद्यतेस्त्रीषुचापल्यंविद्यतेज्ञातितोभयम् ।।।।

ગાયોમાં સમૃદ્ધિ છે; બ્રાહ્મણમાં દમ (આત્મસંયમ) છે; સ્ત્રીઓમાં ચપળતા છે; અને પોતાના જ જ્ઞાતિજનોથી ભય ઊપજે છે.

Verse 10

ततोनेष्टमिदंसौम्ययदहंलोकसत्कृतः ।ऐश्वर्यमभिजातश्चज्ञातीनांमूर्ध्न्यवस्थितः ।।।।

હે સૌમ્ય, તને આ સહન થતું નથી કે હું લોકમાં સન્માનિત છું, ઐશ્વર્યવાન છું, ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલો છું અને જાતિજનના શિરે સ્થિત છું.

Verse 11

यथापुष्करपत्रेषुपतितास्तोयबिन्दवः ।नश्लेषमभिगच्छन्तितथाऽनार्येषुसङ्गतम् ।।।।

જેમ કમળપત્ર પર પડેલા જળબિંદુઓ ચોંટતા નથી, તેમ અનાર્યો સાથેનો સંગ સાચો બંધન કે સ્થિર મિત્રતા આપતો નથી.

Verse 12

यथामधुकरस्तर्षाद्रसंविन्दन्नविद्यते ।तथात्वमपितत्रैवतथानार्येषुसौहृदम् ।।।।

જેમ તરસેલો મધુકર મીઠો રસ મેળવી લીધા પછી સાચી લાગણી રાખતો નથી, તેમ—તે સૂચવે છે—અનાર્યોમાં યથાર્થ સૌહાર્દ નથી.

Verse 13

यथापूर्वंगजस्स्नात्वागृह्यहस्तेनवैरजः ।दूषयत्यात्मनोदेहंतथानार्येषुसङ्गतम् ।।।।

જેમ ગજ સ્નાન કરીને સૂંઢથી ધૂળ ઉઠાવી પોતાના જ શરીરને મેલુ કરે છે, તેમ અનાર્યોનો સંગ પોતાના શુભ અવસ્થાને પણ દૂષિત કરે છે.

Verse 14

यथाशरदिमेघानांसिञ्चतामपिगर्जताम् ।नभवत्यम्बुसंक्लेदस्तथाऽनार्येषुसौहृदम् ।।।।

જેમ શરદઋતુના વાદળો ગર્જે અને વરસે તોય લાંબો ભેજ ન રહે, તેમ અનાર્યોમાં સ્નેહની ઉષ્મા સ્થિર રહેતી નથી.

Verse 15

यथामधुकरस्तर्षात्काशपुष्पंपिबन्नपि ।रसमत्रनविन्देततथानार्वेषुसौहृदम् ।।।।

જેમ મધુકર તરસે કાશના ફૂલનું રસ પીવે તોય સાચી મધુરતા ન પામે, તેમ અનાર્યોમાં સાચો સ્નેહ મળતો નથી.

Verse 16

अन्यस्त्वेवंविधंब्रूयाद्वाक्यमेतन्निशाचर: ।अस्मिन्मुहूर्तेनभवेत्त्वांतुधिक्कुलपांसन ।।।।

હે નિશાચર! બીજાએ આવાં શબ્દો કહ્યા હોત તો આ જ ક્ષણે તેનું પ્રાણાંત કરી દેત; પરંતુ તું તો—ધિક્કાર છે તને, કુલકલંક!

Verse 17

इत्युक्तःपरुषंवाक्यंन्यायवादीविभीषणः ।उत्पपातगदापाणिश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।।।।

આ રીતે કઠોર વચન સાંભળી, ન્યાયમાં અડગ વિભીષણ ગદા હાથમાં લઈને ચાર રાક્ષસો સાથે ઊછળી ઊભો થયો.

Verse 17

इत्युक्तःपरुषंवाक्यंन्यायवादीविभीषणः ।उत्पपातगदापाणिश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।।।।

આ રીતે કઠોર વચન સાંભળી, ન્યાયમાં અડગ વિભીષણ ગદા હાથમાં લઈને ચાર રાક્ષસો સાથે ઊછળી ઊભો થયો.

Verse 18

अब्रवीच्चतदावाक्यंजातक्रोधोविभीषणः ।अन्तरिक्षगत्शीमान्भ्रातरंराक्षसाधिपम् ।।।।

ત્યારે ક્રોધથી પ્રજ્વલિત વિભીષણ શ્રીમાન્ અંતરિક્ષમાં ઊડી ગયો અને રાક્ષસાધિપતિ પોતાના ભાઈને આ વચન બોલ્યો.

Verse 19

सत्वंभ्राताऽसिमेराजन्ब्रूहिमांयद्यदिच्छसि ।ज्येष्टोमान्यःपितृसमोनचधर्मपथेस्थितः ।।।।इदंतुपरुषंवाक्यंनक्षमाम्यग्रजस्यते ।

હે રાજન્, તું મારો ભાઈ છે; તને જે ઇચ્છા હોય તે મને કહો. તું જ્યેષ્ઠ છે, પિતાસમાન માનનીય છે; પરંતુ તું ધર્મપથ પર સ્થિત નથી. તારા આ કઠોર વચનને—જ્યેષ્ઠ ભાઈ હોવા છતાં—હું ક્ષમા કરતો નથી.

Verse 20

सुनीतंहितकामेनवाक्यमुक्तंदशानन: ।नगृह्णन्त्यकृतात्मानःकालस्यवशमागताः ।।।।

હે દશાનન! હિતેચ્છુએ સુનીતિપૂર્વક કહેલા કલ્યાણકારી વચનને પણ, આત્મસંયમ વિનાના અને કાળના વશમાં ગયેલા લોકો સ્વીકારતા નથી.

Verse 21

सुलभाःपुरुषराजन् सततंप्रियवादिनः ।अप्रियस्यचपथ्यस्यवक्ताश्रोताचदुर्लभः ।।।।

હે રાજન, સદા મીઠાં વચન બોલનાર પુરુષો સહેલાઈથી મળે છે; પરંતુ અપ્રિય છતાં પથ્ય વચન કહેનાર અને તેને સાંભળનાર—બન્ને દુર્લભ છે.

Verse 22

बद्धंकालस्यपाशेनसर्वभूतापहारिणा ।ननश्यन्तमुपेक्षेत्वांप्रदीप्तंशरणंयथा ।।।।

સર્વભૂતોને હરી લેતા કાળના પાશથી બંધાયેલો તું વિનાશ તરફ ધસી રહ્યો છે; તને અવગણવું યોગ્ય નથી—જેમ પ્રજ્વલિત ઘરનું શરણ અવગણાય નહીં.

Verse 23

दीप्तपावकसङ्काशैश्शितैःकाञ्चनभूषणैः ।नत्वामिच्छाम्यहंद्रष्टुंरामेणनिहतंशरैः ।।।।

દીપ્ત અગ્નિ સમા તેજસ્વી, સોનાના આભૂષણોથી શોભિત એવા તીક્ષ્ણ બાણોથી રામે તને નિહત થયેલો હું જોવા ઇચ્છતો નથી.

Verse 24

शूराश्चबलवन्तश्चकृतास्त्राश्चरणाजिरे ।कालाभिपन्नास्सीदन्तियथावालुकसेतव ।।।।

રણભૂમિમાં શૂરવીર, બળવાન અને શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ હોવા છતાં, કાળના ગ્રાસમાં પડતાં તેઓ રેતીના બંધ જેવી રીતે ધસી પડે છે.

Verse 25

तन्मर्षयतुयच्चोक्तंगुरुत्वाद्धितमिच्छता ।।।।अत्मानंसर्वथारक्षपुरींचेमांसराक्षसाम् ।स्वस्तितेऽस्तुगमिष्यामिसुखीभवमयाविना ।।।।

મેં જે કંઈ કહ્યું તે ક્ષમા કરજો; તમે વડીલ છો, તેથી તમારું હિત ઇચ્છીને મેં કહ્યું. સર્વ રીતે પોતાનું રક્ષણ કરો અને આ રાક્ષસો સહિતની પુરીનું પણ રક્ષણ કરો. તમારું કલ્યાણ થાઓ; હું જઈ રહ્યો છું—મારા વિના સુખી રહો.

Verse 26

तन्मर्षयतुयच्चोक्तंगुरुत्वाद्धितमिच्छता ।।6.16.25।।अत्मानंसर्वथारक्षपुरींचेमांसराक्षसाम् ।स्वस्तितेऽस्तुगमिष्यामिसुखीभवमयाविना ।।6.16.26।।

હે રાક્ષસ, મુખ્ય પુરુષ સમર્થ, વિદ્વાન અને ધર્મનિષ્ઠ હોય, અને શૂર પણ હોય—તોય તેના જ સગાં તેને તુચ્છ ગણે અને અપમાન કરે છે.

Verse 27

निवार्यमाणस्यमयाहितैषिणानरोचतेतेवचनंनिशाचर: ।परीतकालाहिगतायुषोनराहितंनगृह्णन्तिसुहृद्भिरीरितम् ।।।।

હે નિશાચર! હિતેચ્છુ બની તને રોકવા મેં કહેલા વચનો તને રુચતા નથી. જ્યારે અંતકાળ આવી જાય અને આયુષ્ય ક્ષીણ થાય, ત્યારે મનુષ્યો મિત્રોએ કહેલું હિતોપદેશ સ્વીકારતા નથી.