Sarga 42

Verse 1

ततस्तेराक्षसास्तत्रगत्वारावणमन्दिरम् ।न्यवेदयन्पुरींरुद्धांरामेणसहवानरैः ।।।।

પછી તે રાક્ષસો ત્યાંથી રાવણના મહેલમાં ગયા અને રામ તથા વાનરો સાથે મળીને નગરીને ઘેરીને રોકી રાખી છે—એવું નિવેદન કર્યું.

Verse 2

रुद्धांतुनगरींश्रुत्वाजातक्रोधोनिशाचरः ।विधानंद्विगुणंश्रुत्वाप्रासादंसोऽध्यरोहत ।।।।

નગર બંધાઈ ગઈ છે એમ સાંભળી નિશાચરાધિપતિ રાવણ ક્રોધિત થયો; રક્ષણવ્યવસ્થા જાણીને તેણે દ્વિગુણી વ્યવસ્થા કરાવી અને પછી પ્રાસાદ પર ચઢ્યો.

Verse 3

सददर्शावृतांलङ्कांसशैलवनकाननाम् ।असङ्ख्येयैर्हरिगणैःसर्वतोयुद्धकाङ्क्षिभिः ।।।।

તેણે લંકાને—પર્વતો અને વન-ઉપવનોથી યુક્ત—ચારે તરફ અસંખ્ય વાનરગણોથી આવૃત જોઈ; સર્વે યુદ્ધની અભિલાષા ધરાવતા હતા.

Verse 4

सदृष्ट्वावानरैःसर्वांवसुधांकवलीकृताम् ।कथंक्षपयितव्याःस्युरितिचिन्तापरोऽभवत् ।।।।

વાનરોને આખી ધરતી પર એમ છવાયેલા જોઈ કે જાણે તેમણે ધરતી ગળી લીધી હોય, તે ચિંતામગ્ન થયો: “આઓને કેવી રીતે નાશ કરવો?”

Verse 5

सचिन्तयित्वासुचिरंधैर्यमालम्ब्यरावणः ।राघवंहरियूथांश्चददर्शायतलोचनः ।।।।

ઘણો સમય વિચાર કરીને અને ધૈર્ય ધારણ કરીને, વિશાળ નેત્રવાળો રાવણ રાઘવ અને વાનરયૂથોને સ્થિર દૃષ્ટિથી નિહાળવા લાગ્યો.

Verse 6

राघवःसहसैन्येनमुदितोनामपुप्लुवे ।लङ्कांददर्शगुप्तांवैसर्वतोराक्षसैर्वृताम् ।।।।

રાઘવ સૈન્યসহ આનંદિત થઈ આગળ વધ્યો અને લંકાને જોયી—જે સર્વત્ર રાક્ષસોથી ઘેરાયેલી અને સુસંરક્ષિત હતી.

Verse 7

दृष्ट्वादाशरथिर्लङ्कांचित्रध्वजपताकिनीम् ।जगामसहसासीतांदूयमानेनचेतसा ।।।।

દાશરથિએ વિવિધ ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભિત લંકાને જોઈ; તેનું મન તત્ક્ષણે સીતામાં ગયું અને વ્યાકુળ શોકથી હૃદય દહન થવા લાગ્યું.

Verse 8

अत्रसामृगशावाक्षीमत्कृतेजनकात्मजा ।पीड्यतेशोकसन्तप्ताकृशास्थण्डिलशायिनी ।।।।

અહીં મારી કારણે જનકનંદિની, મૃગશાવાક્ષી સીતા, શોકથી દગ્ધ થઈ પીડાય છે; કૃશ થઈ ગઈ છે અને નિર્વસ્ત્ર ભૂમિ પર શયન કરે છે.

Verse 9

पीड्यमानांसधर्मात्मावैदेहीमनुचिन्तयन् ।क्षिप्रमाज्ञापयामासवानरान्द्विषतांवधे ।।।।

પીડાતી વૈદેહીનું સતત ચિંતન કરતા તે ધર્માત્માએ, શત્રુઓના વધ માટે વાનરોને તત્કાળ આજ્ઞા આપી.

Verse 10

एवमुक्तेतुवचनेरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।संघर्षमाणाःप्लवगाःसिम्हनादैरनादयन् ।।।।

રામ—જેનાં કર્મો સજ્જનોને કદી ક્લેશ આપતા નથી—એવું બોલ્યા પછી, યુદ્ધ માટે ઘર્ષાતા પ્લવગોએ સિંહનાદ સમા ગર્જનાઓ ઉઠાવી.

Verse 11

शिखरैर्विकिरामैनांलङ्कांमुष्टिभिरेववा ।इतिस्मदधिरेसर्वेमनांसिहरियूथपाः ।।।।

બધા હરિયૂથપોએ મનમાં નિશ્ચય કર્યો: “અમે આ લંકાને શિખરો ફાડી ફેંકીને તોડી નાંખીશું; નહીંતર મુઠ્ઠીઓથી જ ચૂરચૂર કરી દઈશું.”

Verse 12

उद्यम्यगिरिशृङ्गाणिशिखराणिमहान्तिच ।तरूंश्चोत्पाट्यविविधांस्तिष्ठन्तिहरियूथपाः ।।।।

ગિરિશૃંગો અને મહાન શિખરો ઊંચકી, તેમજ અનેક જાતનાં વૃક્ષો ઉખેડી, વાનરયૂથપતિઓ યુદ્ધ માટે તત્પર થઈ ઊભા રહ્યા.

Verse 13

प्रेक्षतोराक्षसेन्द्रस्यतान्यनीकानिभागशः ।राघवप्रियकामार्थंलङ्कामारुरुहुस्तदा ।।।।

રાક્ષસરાજ નજરે જોતો હતો ત્યારે, રાઘવને પ્રિય થાય તે કાર્ય સિદ્ધ કરવા ઉત્સુક એવા વાનરસેનાના વિભાગો ભાગે ભાગે લંકામાં ચઢી ગયા.

Verse 14

तेताम्रवक्त्राहेमाभारामार्थेत्यक्तजीविताः ।लङ्कामेवाभ्यवर्तन्तसालतालशिलायुधाः ।।।।

કેટલાક તામ્રમુખ, કેટલાક સુવર્ણકાંતિ સમા તેજસ્વી—રામકાર્ય માટે પ્રાણ ત્યાગવા તૈયાર એવા વાનરો, સાલ-તાલનાં વૃક્ષો અને શિલાઓને શસ્ત્ર બનાવી, સીધા લંકા તરફ ધસી આવ્યા.

Verse 15

तेद्रुमैःपर्वताग्रैश्चमुष्टिभिश्चप्लवङ्गमाः ।प्राकाराग्राण्यरण्यानिममन्थुस्तोरणानिच ।।।।

વૃક્ષો, પર્વતશિખરો અને પોતાની મુઠ્ઠીઓથી પણ, તે પ્લવંગમોએ પ્રાકારનાં મથાળાંને આઘાત કર્યા અને નગરનાં તોરણદ્વારોને ચૂરચૂર કરી નાખ્યા.

Verse 16

पारिखाःपूरयन्तिस्मप्रसन्नसलिलायुताः ।पांसुभिःपर्वताग्रैश्चतृणैःकाष्ठैश्चवानराः ।। ।।

પ્રસન્ન, સ્વચ્છ જળથી ભરેલી ખાઈઓને વાનરોએ ધૂળ, પર્વતશિખરો, ઘાસ અને લાકડાંના ટુકડાઓથી ભરવા માંડી.

Verse 17

ततःसहस्रयूथाश्चकोटीयूथाश्चवानराः ।कोटीशतयुताश्चान्येलङ्कामारुरुहुस्तदा ।।।।

ત્યારે હજારો યુથો, કરોડો યુથો તથા સૈંકડો કરોડોની ટોળીઓવાળા વાનરો લંકામાં ચઢી ગયા.

Verse 18

काञ्चनानिप्रमृद्नन्तस्तोरणानिप्लवङ्गमाः ।कैलासशिखराभानिगोपुराणिप्रमथ्यच ।।।।

પ્લવંગમોએ કાંચન તોરણોને કચડી નાખ્યા અને કૈલાસશિખર સમા તેજસ્વી ગોપુરોને પણ ધ્વસ્ત કરી દીધા.

Verse 19

आप्लवन्तःप्लवन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।लङ्कांतामभिधावन्तिमहावारणसंनिभाः ।।।।

ઉછળતા, કૂદતા અને ગર્જના કરતા પ્લવંગમો મહાવારણ સમા ભયંકર બની લંકા તરફ ધસી આવ્યા.

Verse 20

जयत्यतिबलोरामोलक्ष्मणश्चमहाबलः ।राजाजयतिसुग्रीवोराघवेणाभिपालितः ।।।।

‘અતિબલી રામનો જય હો! મહાબલી લક્ષ્મણનો જય હો! રાઘવના સંરક્ષણ હેઠળ રહેલા રાજા સુગ્રીવનો પણ જય હો!’

Verse 21

इत्येवंघोषयन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।अभ्यधावन्तलङ्कायाःप्राकारंकामरूपिणः ।।।।

આ રીતે ઘોષણા કરતા અને ગર્જના કરતા કામરૂપ ધારણ કરનારા પ્લવંગમ વાનરો લંકાના પ્રાકાર પર સીધા ધસી પડ્યા.

Verse 22

वीरबाहुःसुबाहुश्चनलश्चवनगोचरः ।निपीड्योपनिविष्टास्तेप्राकारंहरियूथपाः ।एतस्मिन्नन्तरेचक्रुःस्कन्धावारनिवेशनम् ।। ।।

વીરબાહુ, સુબાહુ અને વનમાર્ગે વિચરનાર નલ—આ હરિયૂથપતિઓ પ્રાકારને દબાવી ત્યાં જ સ્થિર થયા; એ વચ્ચે તેમણે સ્કંધાવારનું નિવેશન, એટલે સૈનિક છાવણી સ્થાપી.

Verse 23

पूर्वद्वारंतुकुमुदःकोटीभिर्दशभिर्वृतः ।आवृत्यबलवांस्तस्थौहरिभिर्जितकाशिभिः ।।।।

પૂર્વ દ્વારને તો કુમુદ દસ કરોડ વાનરોની કોટિથી ઘેરાઈને ઢાંકી, જીતની કાંતિ ધરાવતા હરિઓ સાથે બળવાન બની ત્યાં સ્થિર રહ્યો.

Verse 24

साहाय्यार्थंतुतस्यैवनिविष्टःप्रघसोहरिः ।पनसश्चमहाबाहुर्वानरैर्बहुभिर्वृतः ।।।।

તેના સહાયાર્થે ત્યાં પ્રઘસ નામનો હરિ સ્થિત થયો; અને મહાબાહુ પનસ પણ અનેક વાનરો વડે ઘેરાઈ સહાય માટે તૈયાર ઊભો રહ્યો.

Verse 25

दक्षिणंद्वारमागम्यवीरःशतबलिःकपिः ।आवृत्यबलवांस्तस्थौविंशत्याकोटिभिर्वृतः ।।।।

દક્ષિણ દ્વાર પાસે પહોંચી, વીર શતબલિ કપિ વીસ કરોડ સેનાથી ઘેરાઈ તેને અવરોધવા બળવાન બની ત્યાં સ્થિર રહ્યો.

Verse 26

सुषेणःपश्चिमद्वारंगतस्तारापिताहरिः ।आवृत्यबलवांस्तस्थौषष्टिकोटिभिरावृतः ।।।।

તારાના પિતા સુષેણ વાનર પશ્ચિમ દ્વારે ગયા; બળવાન થઈ તે દ્વારને ઘેરીને ઊભા રહ્યા, સાઠ કરોડ વાનરોની પરિક્રમાથી આવૃત હતા.

Verse 27

उत्तरंद्वारमासाद्यरामःसौमित्रिणासह ।आवृत्यबलवांस्तस्थौसुग्रीवश्चहरीश्वरः ।।।।

ઉત્તર દ્વાર પાસે પહોંચી રામ સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) સાથે બળવાન થઈ તેને ઘેરીને દૃઢ ઊભા રહ્યા; અને વાનરેશ્વર સુગ્રીવ પણ ત્યાં જ સ્થાન પકડી રહ્યો.

Verse 28

गोलाङ्गूलोमहाकायोगवाक्षोभीमदर्शनः ।वृतःकोट्यामहावीर्यस्तस्थौरामस्यपार्श्वतः ।।।।

ગોલાંગૂલ જાતિના, મહાકાય અને ભયંકર દર્શનવાળા ગવાક્ષ મહાવીર્યવાન, એક કરોડ વાનરોની વૃત્તિમાં, રામના પાર्श્વે ઊભા રહ્યા.

Verse 29

ऋक्षाणांभीमवेगानांधूम्रःशत्रुनिबर्हणः ।वृतःकोट्यामहावीर्यस्तस्थौरामस्यपार्श्वतः ।।।।

ભયંકર વેગવાળા ઋક્ષોમાં શત્રુનિબર્હણ ધૂમ્ર મહાવીર્યવાન, એક કરોડ ઋક્ષોથી વૃત થઈ, રામના પાર्श્વે ઊભા રહ્યા.

Verse 30

सन्नद्धस्तुमहावीर्योगदापाणिर्विभीषणः ।वृतोयस्तैस्तुसचिवैस्तस्थौतत्रमहाबलः ।।।।

મહાવીર્યવાન વિભીષણ ગદા હાથમાં લઈને સંપૂર્ણ સન્નદ્ધ થઈ, પોતાના તે મંત્રીઓથી ઘેરાયેલો, મહાબળવાન બની ત્યાં ઊભો રહ્યો.

Verse 31

गजोगवाक्षोगवयःशरभोगन्धमादनः ।समन्तात्परिधावन्तोररक्षुर्हरिवाहिनीम् ।।।।

ગજ, ગવાક્ષ, ગવય, શરભ અને ગંધમાદન ચારે તરફ દોડતા ફરી, વાનરવાહિનીનું રક્ષણ કરતાં ચોકી રાખતા રહ્યા.

Verse 32

ततःकोपपरीतात्मारावणोराक्षसेश्वरः ।निर्याणंसर्वसैन्यानांद्रुतमाज्ञापयत्तदा ।।।।

પછી ક્રોધથી વ્યાકુળ મનવાળો રાક્ષસેશ્વર રાવણએ ત્યારે પોતાની સર્વ સેનાને તત્કાળ કૂચ કરવા દ્રુત આજ્ઞા આપી.

Verse 33

एतच्छ्रुत्वाततोवाक्यंरावणस्यमुखोद्गतम् ।सहसाभीमनिर्घोषमुद्घुष्टंरजनीचरैः ।।।।

રાવણના મુખમાંથી નીકળેલા તે વચન સાંભળતાં જ, રજનીચરોએ સહસાઁ ભયંકર ગર્જના ઉઠાવી.

Verse 34

ततःप्रचोदिताभेर्यश्चन्द्रपाण्डरपुष्कराः ।हेमकोणाहताभीमाराक्षसानांसमन्ततः ।।।।

પછી ચંદ્ર સમ શ્વેત મુખવાળા ભયંકર ભેરીનાદો રાક્ષસોએ ચારે તરફ સોનાના દંડોથી આઘાત કરી વગાડ્યા, અને ભયાનક ધ્વનિ ઊઠી.

Verse 35

विनेदुश्चमहाघोषाःशङ्खाःशतसहस्रशः ।राक्षसानांसुघोराणांमुखमारुतपूरिताः ।।।।

ત્યારે રાક્ષસોના ભયંકર મુખપવનથી ફૂંકાયેલા શંખો લાખો-લાખની સંખ્યામાં મહાઘોષ સાથે ગુંજી ઊઠ્યા.

Verse 36

तेबभुःशुभनीलाङ्गाःसशङ्खारजनीचराः ।विद्युन्मण्डलसन्नद्धाःसबलाकाइवाम्बुदाः ।।।।

શુભ નીલવર્ણ અંગવાળા, શંખ ધારણ કરેલા તે રજનીચરો વીજળીના મંડળોથી ઘેરાયેલા—બગલાઓ સાથેના મેઘો સમા દેખાયા.

Verse 37

निष्पतन्तिततःसैन्याहृष्टारावणचोदिताः ।समयेपूर्यमाणस्यवेगाइवमहोदधेः ।।।।

રાવણના આદેશથી ઉત્સાહિત સૈન્યો પછી ધસી નીકળ્યાં—પ્રલયકાળે મહાસાગરમાં ઊઠતા વેગવાન ઊછાળાં સમા.

Verse 38

ततोवानरसैन्येनमुक्तोनादःसमन्ततः ।मलयःपूरितोयेनससानुप्रस्थकन्दरः ।।।।

પછી વાનરસેનાએ ચોતરફ મહાન નાદ છોડ્યો; જેના કારણે મલય પર્વત તેની ઢાળ, શિખરપ્રદેશ અને ગુફાઓ સહિત ગુંજાયમાન થઈ ઊઠ્યો.

Verse 39

शङ्खदुन्दुभिसंघुष्टःसिम्हनादस्तरस्विनाम् ।पृथिवींचान्तरिक्षंचसागरंचैवनादयन् ।।।।

શંખ અને દુન્દુભિના ઘોષ સાથે મિશ્રિત બળવાનોનાં સિંહનાદે પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને સાગરને પણ ગુંજાવી દીધાં.

Verse 40

गजानांबृंहितैःसार्धंहयानांहेषितैरपि ।रथानांनेमिघोषैश्चरक्षसाम्वदनस्वनः ।। ।।

હાથીઓના ગર્જન સાથે, ઘોડાઓના હિહિનાટ સાથે, રથોના ચક્રોની ગુંજ સાથે અને રાક્ષસોના નાદ સાથે મહાકોલાહલ ઊઠ્યો અને સર્વત્ર ફેલાયો.

Verse 41

एतस्मिन्नन्तरेघोरःसङ्ग्रामःसमवर्तत ।रक्षसांवानराणांचयथादेवासुरेपुरा ।।।।

એ જ ક્ષણે રાક્ષસો અને વાનરો વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ શરૂ થયું—જેમ પ્રાચીન કાળે દેવો અને અસુરો વચ્ચે થયું હતું.

Verse 42

तेगदाभिःप्रदीप्ताभिःशक्तिशूलपरश्वधैः ।निजघ्नुर्वानरान्घोराःकथयन्तःस्वविक्रमान् ।।।।

પોતાના પરાક્રમની બડાઈ કરતા તે ભયંકર રાક્ષસોએ પ્રજ્વલિત ગદાઓ, શક્તિઓ, શૂલો અને પરશુઓથી વાનરોને ઘાત કર્યો.

Verse 43

राजाजयतिसुग्रीवइतिशब्दोमहानभूत् ।राजन्जयजयेत्युक्त्वास्वस्वनामकथान्ततः ।।।।

“રાજા સુગ્રીવ વિજયી છે!” એવો મહાન નાદ ઊઠ્યો; અને યુદ્ધકોલાહલમાં “રાજન્, જય જય!” કહીને તેઓ પોતપોતાના નામો પણ પોકારતા રહ્યા.

Verse 44

तथावृक्षैर्महाकायाःपर्वताग्रैश्चवानराः ।निजघ्नुस्तानिरक्षांसिनखैर्दन्तैश्चवेगिताः ।।।।

તથા મહાકાય વાનરો વૃક્ષો અને પર્વતશિખરો લઈને તે રાક્ષસોને પ્રહાર કરતા; વેગે ધસી જઈ નખો અને દાંતોથી તેમને ચીરી નાખતા.

Verse 45

राक्षसास्त्वपरेभीमाःप्राकारस्थामहीगतान् ।भिन्दिपालैश्चखड्गैश्चशूलैश्चैवव्यदारयन् ।।।।

પરંતુ અન્ય ભયંકર રાક્ષસો પ્રાકાર પર ઊભા રહી, જમીન પર રહેલા વાનરોને ભિન્દિપાલ, ખડ્ગ અને શૂલ વડે ચીરી નાખતા.

Verse 46

वानराश्चापिसङ्क्रुद्धाःप्राकारस्थान्महीगताः ।राक्षसान्पातयामासुःसमाप्लुत्यप्लवङ्गमाः ।।।।

ક્રોધિત વાનરો પણ પ્રાકાર પર સ્થિત રાક્ષસો પર ઝંપલાવી, તેમને ખેંચી ધરતી પર પાડી દીધા.

Verse 47

ससम्प्रहारस्तुमुलोमांसशोणितकर्दमः ।रक्षसांवानराणांचसम्बभूवाद्भुतोपमाः।।।।

રાક્ષસો અને વાનરો વચ્ચેનો તે ઘોર સંઘર્ષ તુમુલ બની ગયો; માંસ અને રક્તના કાદવ સમો, ભયંકર દર્શન અને અદ્ભુત ઉપમા હતો.