Sarga 35
माल्यवानुपदेशः — Malyavan’s Counsel, Portents in Laṅkā, and the Proposal of Alliance
युद्धकाण्ड
સર્ગ ૩૫માં રામની સેના શંખ-દુંદુભિના ઘોષ સાથે યુદ્ધ માટે આગળ વધે છે. તે અશુભ ગર્જના સાંભળીને લંકામાં રાવણ સભામાં આવી મંત્રીઓની સલાહ લે છે અને તેમની પ્રસિદ્ધ વીરતા હોવા છતાં મૌન રહેવા બદલ કઠોર રીતે ઠપકો આપે છે. ત્યારબાદ અનેક અનિષ્ટ નિમિત્તો દેખાય છે—અસ્વાભાવિક મેળાપ, ઘરકર્મો અને યજ્ઞાદિ વિધિઓમાં અવ્યવસ્થા, ભયંકર સ્વપ્નો, પક્ષી-પશુઓના પ્રતિકૂળ રોદન, અને રક્તવર્ષા—જે લંકાના પતનનો સંકેત આપે છે. આ વાતાવરણમાં વૃદ્ધ સલાહકાર માલ્યવાન (રાવણનો માતામહ) સુવ્યવસ્થિત નીતિ-ઉપદેશ આપે છે. વિદ્યાએ અને ન્યાયે સ્થિર રાજા જ રાજ્ય ટકાવે છે; બળ ઘટે ત્યારે બુદ્ધિમાન રાજાઓ અહંકારથી વિગ્રહ નહીં, પરંતુ સંધિનો આશ્રય લે છે. માલ્યવાન યુદ્ધના મૂળ કારણરૂપ સીતાને પરત સોંપવાની સલાહ આપે છે અને કહે છે કે દૈવી શક્તિઓ રામના પક્ષે છે; સમુદ્ર પર સેતુબંધ જેવા અદભુત કાર્યથી તે રામને માનવરૂપે સ્થિત વિષ્ણુ સમાન માને છે. અંતે રાવણની અનિચ્છા જોઈ માલ્યવાન મૌન થઈ જાય છે; આ રીતે અસ્વીકારાયેલ હિતોપદેશની કરુણ છાયા અધ્યાયના અંતે પ્રગટ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
तेनशङ्खविमिश्रेणभेरीशब्देनराघवः ।उपयातिमहाबाहूरामःपरपुरञ्जयः ।।।।
શંખધ્વનિ સાથે ભેરીના ગર્જનાભર્યા શબ્દ વચ્ચે મહાબાહુ રાઘવ રામ—પરપુરંજય—આગળ વધ્યા.
Verse 2
तंनिनादंनिशम्याथरावणोराक्षसेश्वरः ।मुहूर्तंध्यानमास्थायसचिवानभ्युदैक्षत ।।।।
એ નાદ સાંભળી રાક્ષસેશ્વર રાવણ ક્ષણમાત્ર ધ્યાનમાં સ્થિર રહ્યો; પછી તેણે પોતાના સચિવો તરફ નજર કરી.
Verse 3
अथतान्सचिवांस्तत्रसर्वानाभाष्यरावणः ।सभांसन्नादयन् सर्वामित्युवाचमहाबलः ।।।।जगत्सन्तापन्क्रूरोगर्हयन्राक्षसेश्वरः ।
પછી મહાબલી રાવણ—રાક્ષસેશ્વર, ક્રૂર અને જગતને સંતાપ આપનાર—ત્યાં સર્વ મંત્રીઓને સંબોધી; સમગ્ર સભાને ગુંજાવતો, તેમને ઠપકો આપતાં બોલ્યો.
Verse 4
तरणंसागरस्यापिविक्रमंबलसञ्जियम् ।।।।यदुक्तवन्तोरामस्यभवन्तस्तन्मयाश्रुतम् ।
સમુદ્ર પાર કરવો અને રામના કાર્યમાં દેખાડેલ પરાક્રમ તથા બળસંચય—આ વિષે તમે જે કહ્યું, તે બધું મેં સાંભળ્યું છે.
Verse 5
भवतश्चाप्यहंवेमदियुद्धेसत्यपराक्रमान् ।।।।तूषिकानीक्षतोऽन्योन्यंविदित्वारामविक्रमम् ।
યુદ્ધમાં તમે પણ સત્ય પરાક્રમી છો—એ હું જાણું છું; છતાં રામના પરાક્રમને જાણી, તમે એકબીજાને જોઈને મૌન રહી ગયા છો.
Verse 6
ततस्तुसुमहाप्राज्ञोमाल्यवान्नामराक्षसः ।।।।रावणस्यवचश्श्रुत्वामातुःपैतामहोऽब्रवीत् ।
ત્યાર પછી અતિ મહાપ્રાજ્ઞ રાક્ષસ માલ્યવાન—રાવણના માતૃપક્ષના પિતામહ—રાવણનાં વચનો સાંભળી, ઉત્તરરૂપે બોલ્યા.
Verse 7
विद्यास्वभिविनीतोयोराजाराजन्नयानुगः ।।।।सशास्तिचिरमैश्वर्यमरींश्चकुरुतेवशे ।
હે રાજન્, જે રાજા વિદ્યાઓમાં સુવિનિત છે અને નીતિ-માર્ગનું અનુસરણ કરે છે, તે દીર્ઘકાલ સુધી ઐશ્વર્યપૂર્વક રાજ્ય કરે છે અને શત્રુઓને પણ વશમાં કરે છે.
Verse 8
सन्दधानोहिकालेनविगृह्णंश्चारिभिस्सह ।।।।स्वपक्षवर्थनंकुर्वन्महदैश्वर्यमश्नुते ।
કારણ કે યોગ્ય કાળે સંધિ બાંધતો અને આવશ્યક સમયે શત્રુ સામે વિગ્રહ કરતો, તથા પોતાનો પક્ષ વધારતો રાજા મહાન ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 9
हीयमानेनकर्तव्योराज्ञासन्धिस्समेवच ।।।।नशत्रुमवमन्येतज्यायान्कुर्वीतविग्रहम् ।
રાજાની શક્તિ ઘટતી હોય ત્યારે સમકક્ષ સાથે સંધિ કરવી યોગ્ય છે; શત્રુને તુચ્છ ન ગણવો—અને જો વિરોધી વધુ બળવાન હોય તો વિગ્રહથી વિરત રહેવું.
Verse 10
तन्मह्यंरोचतेसन्धिस्सहरामेणरावण ।।।।यदर्थमभियुक्ता: स्मसीतातस्मैप्रदीयताम् ।
“હે રાવણ, રામ સાથે સંધિ અમને રોચે છે. જેના કારણે અમ પર આક્રમણ થયું તે સીતા તેને પરત સોંપી દેવામાં આવે.”
Verse 11
यस्यदेवर्षयस्सर्वेगन्धर्वाश्चजयैषिणः ।।।।विरोथंमागमस्तेनसन्धिस्तेतेनरोचताम् ।
“જેની વિજયકામના સર્વ દેવર્ષિઓ અને ગંધર્વો કરે છે, તેની સાથે વૈર ન કર; તેની સાથે સંધિ તને પણ રોચે.”
Verse 12
असृजद्भगवान्पक्षौद्वावेनहिपितामहः ।।।।सुराणामसुराणांचधर्माधर्मौतदाश्रयौ ।
ભગવાન પિતામહ બ્રહ્માએ ખરેખર બે પક્ષો સર્જ્યા—દેવો અને અસુરો; તેઓ અનુક્રમે ધર્મ અને અધર્મના આશ્રયે સ્થિત થયા.
Verse 13
धर्मोहिश्रूयतेपक्षीह्यमराणांमहात्मनाम् ।।।।अधर्मोरक्षसांपक्षोह्यसुराणांचराक्षस ।
શ્રુતિમાં કહેવાય છે કે ધર્મ મહાત્મા અમરોનો પક્ષ છે; અને હે રાક્ષસ, અધર્મ રાક્ષસો તથા અસુરોનો પક્ષ છે.
Verse 14
धर्मोवैग्रसतेऽधर्मंततःकृतमभूद्युगम् ।।।।अधर्मोग्रसतेधर्मंततस्तिष्यःप्रवर्तते ।
જ્યારે ધર્મ અધર્મને ગળી જાય, ત્યારે તે યુગ કૃતયુગ કહેવાય; અને જ્યારે અધર્મ ધર્મને ગળી જાય, ત્યારે તિષ્ય (કલી) યુગ પ્રવર્તે છે.
Verse 15
तत्त्वयाचरयालोकान्धर्मोपिविनिहतोमहान् ।।।।अधर्मःप्रगृहीतश्चतेनास्मद्बलिनःपरे ।
તમે લોકોમાં વિહરતા રહ્યા ત્યારે મહાન ધર્મને પણ ત્યજી દીધો અને અધર્મને પકડી લીધો; તેથી ધર્મમાં સ્થિત શત્રુઓ અમારી કરતાં વધુ બળવાન બન્યા છે.
Verse 16
सप्रमादावदिवृद्धस्तेऽधर्मोहिग्रसतेहिनः ।।।।विवर्थयतिपक्षंचसुराणांसुरभावनः ।
તમારી બેદરકારીથી પોષાયેલો એ અધર્મ નિશ્ચયે અમને ગળી જશે; અને દેવોના પક્ષને વધારી, દેવોને બળવત્તર બનાવનાર કારણ બને છે.
Verse 17
विषयेषुप्रसक्तेनयत्किञ्चित्कारणात्वया ।।।।ऋषीणामग्नकल्पानामुद्वेगोजनितोमहान् ।
વિષયસુખોમાં આસક્ત થઈને તું કોઈ ને કોઈ કારણે અગ્નિસમાન તપોબળ ધરાવતા ઋષિઓમાં મહાન ઉદ્વેગ અને વ્યથા ઉત્પન્ન કરી છે.
Verse 18
तेषांप्रभावोदुर्धर्षःप्रदीप्तइवपावकः ।।।।तपसाभावितात्मानोधर्मस्यानुग्रहेरताः ।मुख्यर्यज्ञैर्यजन्त्येतेनित्यंतैस्सैर्द्विजातयः ।।।।जुह्वत्यनगींश्चविधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते ।अभिभूयचरक्षांसिब्रह्मघोषानुदैरयन् ।।।।दिशोऽपिविद्रुतास्सर्वेस्तनयित्नुरिवोष्णगे ।
તેમનો પ્રભાવ દુર્ધર્ષ છે—પ્રદીપ્ત અગ્નિ સમાન. તપસ્યા વડે શુદ્ધ થયેલા અને ધર્મના અનુગ્રહમાં રત એવા એ દ્વિજાતિજન મુખ્ય યજ્ઞો દ્વારા નિત્ય યજન કરે છે; વિધિપૂર્વક આહુતિ અર્પે છે અને ઉચ્ચ સ્વરે વેદોનું અધ્યયન કરે છે. રાક્ષસોને પરાભવ કરીને તેઓ બ્રહ્મઘોષ ઉદગાર કરે છે; અને ઉષ્ણ ઋતુના તાપમાં વાદળો વિખેરાય તેમ રાક્ષસો સર્વ દિશાઓમાં વિદ્રુત થાય છે.
Verse 19
तेषांप्रभावोदुर्धर्षःप्रदीप्तइवपावकः ।।6.35.18।।तपसाभावितात्मानोधर्मस्यानुग्रहेरताः ।मुख्यर्यज्ञैर्यजन्त्येतेनित्यंतैस्सैर्द्विजातयः ।।6.35.19।।जुह्वत्यनगींश्चविधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते ।अभिभूयचरक्षांसिब्रह्मघोषानुदैरयन् ।।6.35.20।।दिशोऽपिविद्रुतास्सर्वेस्तनयित्नुरिवोष्णगे ।
તપસ્યા વડે ભાવિત આત્માવાળા અને ધર્મના અનુગ્રહમાં રત એવા આ દ્વિજાતિ ઋષિઓ મુખ્ય યજ્ઞો દ્વારા નિત્ય યજન કરે છે, તે પવિત્ર ક્રિયાઓમાં અચલ રહે છે.
Verse 20
तेषांप्रभावोदुर्धर्षःप्रदीप्तइवपावकः ।।6.35.18।।तपसाभावितात्मानोधर्मस्यानुग्रहेरताः ।मुख्यर्यज्ञैर्यजन्त्येतेनित्यंतैस्सैर्द्विजातयः ।।6.35.19।।जुह्वत्यनगींश्चविधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते ।अभिभूयचरक्षांसिब्रह्मघोषानुदैरयन् ।।6.35.20।।दिशोऽपिविद्रुतास्सर्वेस्तनयित्नुरिवोष्णगे ।
તેઓ વિધિપૂર્વક અગ્નિમાં આહુતિ અર્પે છે અને ઉચ્ચ સ્વરે વેદોનું અધ્યયન કરે છે; અને રાક્ષસોને પરાભવ કરીને બ્રહ્મઘોષ ઉદગાર કરે છે. તેથી ઉષ્ણ ઋતુના તાપમાં વાદળો વિખેરાય તેમ રાક્ષસો સર્વ દિશાઓમાં વિદ્રુત થાય છે.
Verse 21
ऋषीणामग्निकल्पानामग्निहोत्रासमुत्थितः ।।।।अदत्तेरक्षसांतेजोधूमोव्याप्यदिशोदश ।
અગ્નિસમાન ઋષિઓના અગ્નિહોત્રમાંથી ઉઠેલો ધુમાડો દસેય દિશાઓમાં વ્યાપી જાય છે અને રાક્ષસોના તેજને હરી લે છે.
Verse 22
तेषुतेषुचदेशेषुपुण्येष्वेवदृढव्रतैः ।।।।चर्यमाणंतपस्तीव्रंसन्तापयतिराक्षसान् ।
તે તે પ્રદેશોમાં—વિશેષ કરીને પવિત્ર સ્થાનોમાં—દૃઢવ્રતી તપસ્વીઓ દ્વારા આચરાતું તીવ્ર તપ રાક્ષસોને દહન કરી સંતાપ આપે છે.
Verse 23
देवदानवयक्षेभ्योगृहीतश्चवरस्त्वया ।।।।मनुषावानराऋक्षागोलाङ्गूलामहाबलाः ।बलवन्तइहागम्यगर्जन्तीदृढविक्रमाः ।।।।
દેવો, દાનવો અને યક્ષોથી તું અભયનો વર પ્રાપ્ત કર્યો; છતાં અહીં હવે બળવાન મનુષ્યો, વાનરો, ઋક્ષો અને કાળા મુખવાળા મહાબલી ગોલાંગૂલાઓ આવી પહોંચ્યા છે—દૃઢ પરાક્રમથી ગર્જના કરતા.
Verse 24
देवदानवयक्षेभ्योगृहीतश्चवरस्त्वया ।।6.35.23।।मनुषावानराऋक्षागोलाङ्गूलामहाबलाः ।बलवन्तइहागम्यगर्जन्तीदृढविक्रमाः ।।6.35.24।।
દેવો, દાનવો અને યક્ષોથી તું અભયનો વર પ્રાપ્ત કર્યો; છતાં અહીં હવે બળવાન મનુષ્યો, વાનરો, ઋક્ષો અને કાળા મુખવાળા મહાબલી ગોલાંગૂલાઓ આવી પહોંચ્યા છે—દૃઢ પરાક્રમથી ગર્જના કરતા.
Verse 25
उत्पातान्विविधान्दृष्टवाघोरन्बहुविधांस्तथा ।विनाशमनुपश्यामिसर्वेषांरक्षसामहम् ।।।।
વિવિધ પ્રકારના ભયંકર અપશકુનોને જોઈને મને સર્વ રાક્ષસોના વિનાશનું દર્શન થાય છે.
Verse 26
खराभिस्न्तिताघोरामेघाःप्रतिभयङ्कराः ।शोणितेनाभिवर्षन्तिलङ्कामुष्णेनसर्वतः ।।।।
ભયંકર, ઘોર મેઘો કડકડતા ગર્જનાથી વિદારી, સર્વ દિશામાં લંકા પર ઉષ્ણ રક્તવર્ષા વરસાવે છે.
Verse 27
रुदतांवाहनानांचप्रपवन्त्यौस्रबिन्दवः ।ध्वजाध्वस्ताविवर्णाश्चनप्रभान्तियथापुरम् ।।।।
રડતાં સમાન વાહનોમાંથી અશ્રુબિંદુઓ ઝરે છે; અને ધ્વજો તથા ધૂળથી મલિન થયેલા અશ્વ-ગજ વિવર્ણ દેખાય છે, પૂર્વવત્ તેજસ્વી નથી.
Verse 28
व्याळागोमायवोगृध्रावाश्यन्तिचसुभैरवम् ।प्रविश्यलङ्कामनिशंसमवायांश्चकुर्वते ।।।।
દુષ્ટ વ્યાળ, ગોમાયુ અને ગૃધ્રો લંકામાં ઊંડે પ્રવેશી ગયા છે; અવિરત એકત્ર થઈ, અત્યંત ભયાનક ધ્વનિથી ચીસો પાડે છે.
Verse 29
काळिकाःपाण्डुरैर्दन्तै: प्रहसन्त्यग्रतःस्थिताः ।स्त्रियस्स्वप्नेषुमुष्ण्नत्योगृहाणिप्रतिभाष्यच ।।।।
કાજળ જેવી કાળી, ફિક્કા દાંતવાળી સ્ત્રીઓ સ્વપ્નમાં સામે ઊભી રહી ઠહાકા મારે છે; અપશકુન વાણી બોલી, ઘરો લૂંટતી હોય તેમ લાગે છે.
Verse 30
गृहाणांबलिकर्माणिश्वानःपर्युपभुञ्जते ।खरागोषुप्रजायन्तेमूषकानकुलैस्सह ।।।।
ઘરોમાં યજ્ઞ-પૂજાના બલિભોજનને કૂતરાં ભક્ષણ કરે છે; ગાયો વચ્ચે ગધેડાં જન્મે છે, અને મૂષકો નકુલો સાથે જન્મે છે—પ્રકૃતિના ઉલટફેર અને આવનારી આપત્તિના અશુભ નિમિત્તો.
Verse 31
मार्जाराद्वीपिभिस्सार्थंसूकराश्शुनकैस्सह ।किन्नराराक्षसैश्चापिसमीयुर्मानुषैस्सह ।।।।
બિલાડાં દીપડાં સાથે સંગ કરે છે, સૂઅર કૂતરાં સાથે; કિન્નરો પણ રાક્ષસો તથા મનુષ્યો સાથે મિશ્રિત થાય છે—જાતિ-ધર્મના ભ્રમથી વ્યવસ્થાના પતનની અશુભ સૂચના થાય છે.
Verse 32
पाण्डुरारक्तपादाश्चविहङ्गाःकालचोदिताः ।राक्षसानांविनाशायकपोताविचरन्तिच ।।।।
કાળથી પ્રેરિત, લાલ પગવાળા પાંડુર કબૂતરો રોમ કરે છે; તે રાક્ષસોના વિનાશની પૂર્વસૂચના આપે છે.
Verse 33
वीचीकूचीतिवाश्य्नत्यश्शारिकावेश्मसुस्थिताः ।पतन्तिग्रथिताश्चापिनिर्जिताःकलहैषिणः ।।।।
ઘરોમાં વસતી શારિકાઓ અજીબ ‘વીચીકૂચી’ જેવા સ્વરે ચીસો પાડે છે; કલહપ્રિય પક્ષીઓ પણ ઝઘડામાં ગૂંથાઈ પડી જાય છે—પરાજિત થઈ—આ પણ અશુભ નિમિત્ત છે.
Verse 34
पक्षिणश्चमृगास्सर्वेप्रत्यादित्यंरुदन्तिच ।कराळोविकटोमुण्डःपुरुषःकष्णपिङ्गळः ।।।।कालोगृहाणिसर्वेषांकालेकालेऽन्ववेक्षते ।एतान्यन्यानिदुष्टानिनिमित्तान्युत्पतन्तिच ।।।।
બધા પક્ષી અને મૃગો સૂર્યની સામે રડતા હોય તેમ ચીસો પાડે છે. કાળ સ્વયં કરાળ, વિકટ, મુંડિત, કૃષ્ણ-પિંગળ પુરુષરૂપે પ્રગટ થઈ, સમય સમયે સર્વ ઘરોમાં નજર નાખે છે. આવા અને અન્ય અનેક દુષ્ટ અશુભ નિમિત્તો વારંવાર ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 35
पक्षिणश्चमृगास्सर्वेप्रत्यादित्यंरुदन्तिच ।कराळोविकटोमुण्डःपुरुषःकष्णपिङ्गळः ।।6.35.34।।कालोगृहाणिसर्वेषांकालेकालेऽन्ववेक्षते ।एतान्यन्यानिदुष्टानिनिमित्तान्युत्पतन्तिच ।।6.35.35।।
સર્વ પક્ષીઓ અને મૃગો સૂર્ય તરફ વૈરભાવથી રડી ઊઠે છે; કાળ ભયંકર, વિકટ, મુંડિત મસ્તકવાળો, કૃષ્ણ-પિંગળ વર્ણનો પુરુષરૂપે પ્રગટ થઈ સમય સમયે સર્વ ઘરોમાં ઝાંખી લે છે. આવા અને અન્ય દુષ્ટ અપશકુનો વારંવાર ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 36
विष्णुंमन्यामहेरामंमानुषंरूपमास्थितम् ।नहिमानुषमात्रोऽसौराघवोदृढविक्रमः ।।।।येनबद्धःसमुद्रेचसेतुःसपरमाद्भुतः ।कुरुष्वनरराजेनसधनिंरामेणरावण ।।।।ज्ञात्वावधार्यकर्माणिक्रियतामायतिक्षमम् ।
અમે રામને માનવરૂપ ધારણ કરેલા વિષ્ણુ માનીએ છીએ; દૃઢ પરાક્રમી રાઘવ માત્ર માનવ નથી. જેમણે સમુદ્ર પર અતિ અદ્ભુત સેતુ બાંધ્યો. હે રાવણ, નરરાજ રામ સાથે સંધિ કર; કર્મનો માર્ગ જાણી ને નિશ્ચય કરીને, ભવિષ્યે ટકી રહે એવું કર.
Verse 37
विष्णुंमन्यामहेरामंमानुषंरूपमास्थितम् ।नहिमानुषमात्रोऽसौराघवोदृढविक्रमः ।।6.35.36।।येनबद्धःसमुद्रेचसेतुःसपरमाद्भुतः ।कुरुष्वनरराजेनसधनिंरामेणरावण ।।6.35.37।।ज्ञात्वावधार्यकर्माणिक्रियतामायतिक्षमम् ।
જેણે સમુદ્ર પર તે પરમ અદ્ભુત સેતુ બાંધ્યો, તે નરરાજ રામ સાથે સંધિ કર, હે રાવણ. કર્મોને જાણી, વિચારી, ભવિષ્યહિતકારી કાર્ય કર.
Verse 38
इदंवचस्तत्रनिशम्यमाल्यवान्परीक्ष्यरक्षोधिपतेर्मनःपुनः ।अनुत्तमेषूत्तमपौरुषोबलीबभूवतूष्णींसमवेक्ष्यरावणम् ।।।।
આ રીતે વચન કહી, મહાબલી માલ્યવાન્—ઉત્તમોમાં પણ ઉત્તમ પરામર્શક—ફરી રાક્ષસાધિપતિના મનને પરખ્યું; અને રાવણને નિહાળી તે મૌન રહ્યો.
Frequently Asked Questions
The central dharma-action is whether Rāvaṇa should abandon pride and hostility, restore Sītā to Rāma, and adopt sandhi (alliance/peace) as a legitimate royal response when strategic strength and moral standing are deteriorating.
Mālyavān teaches that sovereignty is sustained by learning, justice, and timely policy; when adharma is nourished, it empowers the opposing dhārmic side, and rejecting wise counsel—despite clear signs—accelerates ruin.
Laṅkā functions as the omen-saturated political center; the Samudra-setu (ocean-bridge) stands as a cultural-technological marvel validating Rāma’s extraordinary status; and agnihotra/yajña and Vedic recitation appear as ritual landmarks that symbolically weaken rākṣasa power.