Sarga 90
इन्द्रजित्-लक्ष्मणयुद्धम् तथा वानरप्रोत्साहनम् (Indrajit–Lakshmana Battle and the Rallying of the Vanaras)
युद्धकाण्ड
યુદ્ધકાંડના ૯૦મા સર્ગમાં લંકાયુદ્ધનો નિર્ણાયક તબક્કો બે પરસ્પર જોડાયેલા પ્રવાહોમાં પ્રગટ થાય છે—(૧) વિભીષણ દ્વારા વાનર નેતાઓને વ્યૂહાત્મક પ્રોત્સાહન અને (૨) લક્ષ્મણ તથા ઇન્દ્રજિત (રાવણી) વચ્ચેના દ્વંદ્વયુદ્ધની વધતી ઉગ્રતા. બંને વિજયલક્ષી બની સામસામે ઊભા છે, જાણે બે યુદ્ધગજ ટકરાય; વિભીષણ મોરચે આગળ રહી યુદ્ધને જોઈ માર્ગદર્શન આપે છે. વિભીષણ પહેલેથી સંહારાયેલા મુખ્ય રાક્ષસ સેનાપતિઓનું વર્ણન કરીને બાકી યુદ્ધને એક સંકુચિત લક્ષ્યમાં કેન્દ્રિત કરે છે—રાક્ષસ પ્રતિરોધનો મુખ્ય સ્તંભ હવે ઇન્દ્રજિત જ છે (રાવણ અંતિમ અપવાદ). રામકાર્ય માટે ભાઈના પુત્ર પર પ્રહાર કરવો પડે તે ધર્મસંકટ અને સ્વજનવધની નૈતિક કિંમત પણ તે વ્યક્ત કરે છે. વાનરશ્રેષ્ઠો આ વાણીથી વધુ રણોત્સાહિત થાય છે. પછી યુદ્ધચિત્ર વધુ ભયંકર બને છે—જાંબવાન વાનરસેનાસહ શસ્ત્રધારી રાક્ષસો સાથે ઘમાસાણ કરે છે; હનુમાન લક્ષ્મણને રથમાંથી ઉતારી, ઉપાડેલા સાલવૃક્ષથી રાક્ષસ પંક્તિઓને ચીરવી નાંખે છે. લક્ષ્મણ–ઇન્દ્રજિતનું શરવર્ષ એટલું ઝડપી થાય છે કે ધનુષ્યહસ્તની ગતિ પણ અદૃશ્ય જેવી લાગે; આકાશ બાણજાળથી ઢંકાય છે, અંધકાર અને અપશકુન વધે છે, અને યુદ્ધધ્વનિ દેવાસુર સંગ્રામ જેવી લાગે છે. પછી નિર્ણાયક વળાંકો આવે છે—સૌમિત્રિ ઇન્દ્રજિતના ચાર ઘોડાંને ભેદે છે; ભલ્લબાણથી સારથીનું શિરચ્છેદ થાય છે; ઇન્દ્રજિત ક્ષણભર પોતે સારથીનું કાર્ય કરે છે. વાનર નેતાઓ કૂદી ઘોડાંનો વધ કરે છે, તેથી ઇન્દ્રજિતને પગપાળા યુદ્ધ કરવું પડે છે. લક્ષ્મણ ઘન બાણવર્ષાથી તેને રોકે છે; ઇન્દ્રજિતના વિષાદને જોઈ વાનરોનું મનોબળ વધે છે. સર્ગના અંતે ઇન્દ્રજિત પગપાળા આગળ વધે છે અને લક્ષ્મણ તેની નવી શરવર્ષાને અવરોધી તેના પતન તરફની ગતિ દૃઢ કરે છે.
Shlokas
Verse 1
युध्यमानौतुतौदृष्टवाप्रसक्तौनरराक्षसौ ।प्रभिन्नाविवमातङ्गौपरस्परवधैषिणौ ।।।।तौद्रष्टुकामस्सङ्ग्रामेपरस्परगतौबली ।शूरस्सरावणभ्रातातस्थौसङ्ग्राममूर्धनि ।।।।
યુદ્ધમાં ગૂંથાયેલા તે મનુષ્ય અને રાક્ષસને જોઈ—એકબીજાના વધની ઇચ્છાથી પ્રેરિત, ઉન્મત્ત હાથીઓ જેમ પરસ્પર અથડાતા—રાવણનો ભાઈ મહાબલી શૂર વિભીષણ યુદ્ધભૂમિના અગ્રભાગે ઊભો રહ્યો, તેમનો સંઘર્ષ જોવા આતુર થઈ.
Verse 2
युध्यमानौतुतौदृष्टवाप्रसक्तौनरराक्षसौ ।प्रभिन्नाविवमातङ्गौपरस्परवधैषिणौ ।।6.90.1।।तौद्रष्टुकामस्सङ्ग्रामेपरस्परगतौबली ।शूरस्सरावणभ्रातातस्थौसङ्ग्राममूर्धनि ।।6.90.2।।
યુદ્ધમાં પરસ્પર સામસામે પડેલા એ બે મહાબલી વીરોને જોવા ઇચ્છતો, શૂર રાવણનો ભાઈ રણમથાળાના અગ્રસ્થાને ઊભો રહ્યો.
Verse 3
ततोविष्फारयामासमहद्धनुरवस्थितः ।उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषुमहाशरान् ।।।।
પછી સ્થિર થઈ ઊભો રહી તેણે મહાન ધનુષ્યને પૂરેપૂરું તાણ્યું અને રાક્ષસો પર તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા મહાશરો વરસાવ્યા.
Verse 4
तेशराःशिखिसम्पर्शानिपतन्तस्समाहिताः ।राक्षसान् दारयामासुर्वज्राणीवमहागिरीन् ।।।।
અગ્નિસ્પર્શથી દહકતા હોય તેમ તેજસ્વી, સુનિશ્ચિત નિશાનવાળા તે બાણો પડતાં જ રાક્ષસોને ચીરતા ગયા—જેમ વજ્ર મહાગિરીઓને ફાડી નાખે.
Verse 5
विभीषणस्यानुचरास्तेपिशूलासिपट्टसै: ।चिच्छिदुःसमरेवीरान्राक्षसान्राक्षसोत्तमाः ।।।।
વિભીષણના અનુચરો એવા શ્રેષ્ઠ રાક્ષસોએ પણ સમરમાં શૂલ, અસિ અને પટ્ટસ વડે રાક્ષસ વીરોને ચીરી કાપી નાખ્યા.
Verse 6
राक्षसैस्स्सैःपरिवृतस्सतदातुविभीषणः ।बभौमध्येप्रहृष्टानामाकलभानामिवद्विपः ।।।।
ત્યારે તે રાક્ષસોથી પરિઘેરાયેલો વિભીષણ, આનંદિત યુવા હાથીઓની વચ્ચે મહાહાથી જેમ, મધ્યમાં તેજથી ઝળહળી ઊઠ્યો.
Verse 7
ततस्स्संञ्चोदयानोवैहरीन्रक्षोरणप्रियान् ।उवाचवचनंकालेकालज्ञोरक्षसांवरः ।।।।
પછી રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ અને સમયજ્ઞ વિભીષણે, રાક્ષસો સામે યુદ્ધ કરવા ઉત્સુક વાનરોને પ્રેરિત કરવા, યોગ્ય સમયે યોગ્ય વચન કહ્યું.
Verse 8
एकोऽयंराक्षसेन्द्रस्यपरायणमवस्थितः ।एतच्छेषंबलंतस्यकिंतिष्ठतहरीश्वराः ।।।।
આ એક જ પુરુષ રાક્ષસેન્દ્રનો અંતિમ આશ્રય બની અહીં ઊભો છે; આ જ તેની બાકી રહેલી સેના છે. હે વાનરેશ્વરો, તમે કેમ સ્થિર ઊભા રહો છો?
Verse 9
अस्मिंन्विनिहतेपापेराक्षसेरणमूर्थनि ।रावणंवर्जयित्वातुशेषमस्यबलंहतम् ।।।।
યુદ્ધના મથાળે આ પાપી રાક્ષસનો વધ થઈ જાય તો—રાવણને છોડીને—તેની બાકી રહેલી સેના તો નાશ પામેલી જ સમજો.
Verse 10
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।।।
(રાવણને સંબોધીને:) “વીર પ્રહસ્ત મરાયો; મહાબલી નિકુમ્ભ પણ; કુંભકર્ણ, કુંભ અને નિશાચર ધૂમ્રાક્ષ પણ. જંબુમાલી, મહામાલી, તીક્ષ્ણવેગ, અશનિપ્રભ, સુપ્તઘ્ન, યજ્ઞકોપ અને વજ્રદંષ્ટ્ર; સમ્હ્રાદી, વિકટ, અરિઘ્ન, તપન અને દમ; પ્રઘાસ, પ્રઘસ, પ્રજઙ્ઘ અને જઙ્ઘ; દુર્ધર્ષ અગ્નિકેતુ, વીર્યવાન રશ્મિકેતુ, વિદ्युજ્જિહ્વા, દ્વિજિહ્વા અને રાક્ષસ સૂર્યશત્રુ; અકંપન, સુપાર્શ્વ અને ચક્રમાલી; તેમજ કમ્પન—અને બળવાન દેવાંતક તથા નરાંતક—આ બધા પણ સંહાર પામ્યા છે.”
Verse 11
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
(રાવણને સંબોધીને:) “વીર પ્રહસ્ત મરાયો; મહાબલી નિકુમ્ભ પણ; કુંભકર્ણ, કુંભ અને નિશાચર ધૂમ્રાક્ષ પણ. જંબુમાલી, મહામાલી, તીક્ષ્ણવેગ, અશનિપ્રભ, સુપ્તઘ્ન, યજ્ઞકોપ અને વજ્રદંષ્ટ્ર; સમ્હ્રાદી, વિકટ, અરિઘ્ન, તપન અને દમ; પ્રઘાસ, પ્રઘસ, પ્રજઙ્ઘ અને જઙ્ઘ; દુર્ધર્ષ અગ્નિકેતુ, વીર્યવાન રશ્મિકેતુ, વિદ्युજ્જિહ્વા, દ્વિજિહ્વા અને રાક્ષસ સૂર્યશત્રુ; અકંપન, સુપાર્શ્વ અને ચક્રમાલી; તેમજ કમ્પન—અને બળવાન દેવાંતક તથા નરાંતક—આ બધા પણ સંહાર પામ્યા છે.”
Verse 12
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
(રાવણને સંબોધીને:) “વીર પ્રહસ્ત મરાયો; મહાબલી નિકુમ્ભ પણ; કુંભકર્ણ, કુંભ અને નિશાચર ધૂમ્રાક્ષ પણ. જંબુમાલી, મહામાલી, તીક્ષ્ણવેગ, અશનિપ્રભ, સુપ્તઘ્ન, યજ્ઞકોપ અને વજ્રદંષ્ટ્ર; સમ્હ્રાદી, વિકટ, અરિઘ્ન, તપન અને દમ; પ્રઘાસ, પ્રઘસ, પ્રજઙ્ઘ અને જઙ્ઘ; દુર્ધર્ષ અગ્નિકેતુ, વીર્યવાન રશ્મિકેતુ, વિદ्युજ્જિહ્વા, દ્વિજિહ્વા અને રાક્ષસ સૂર્યશત્રુ; અકંપન, સુપાર્શ્વ અને ચક્રમાલી; તેમજ કમ્પન—અને બળવાન દેવાંતક તથા નરાંતક—આ બધા પણ સંહાર પામ્યા છે.”
Verse 13
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
(રાવણને સંબોધીને:) “વીર પ્રહસ્ત મરાયો; મહાબલી નિકુમ્ભ પણ; કુંભકર્ણ, કુંભ અને નિશાચર ધૂમ્રાક્ષ પણ. જંબુમાલી, મહામાલી, તીક્ષ્ણવેગ, અશનિપ્રભ, સુપ્તઘ્ન, યજ્ઞકોપ અને વજ્રદંષ્ટ્ર; સમ્હ્રાદી, વિકટ, અરિઘ્ન, તપન અને દમ; પ્રઘાસ, પ્રઘસ, પ્રજઙ્ઘ અને જઙ્ઘ; દુર્ધર્ષ અગ્નિકેતુ, વીર્યવાન રશ્મિકેતુ, વિદ्युજ્જિહ્વા, દ્વિજિહ્વા અને રાક્ષસ સૂર્યશત્રુ; અકંપન, સુપાર્શ્વ અને ચક્રમાલી; તેમજ કમ્પન—અને બળવાન દેવાંતક તથા નરાંતક—આ બધા પણ સંહાર પામ્યા છે.”
Verse 14
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
(રાવણને સંબોધીને:) “વીર પ્રહસ્ત મરાયો; મહાબલી નિકુમ્ભ પણ; કુંભકર્ણ, કુંભ અને નિશાચર ધૂમ્રાક્ષ પણ. જંબુમાલી, મહામાલી, તીક્ષ્ણવેગ, અશનિપ્રભ, સુપ્તઘ્ન, યજ્ઞકોપ અને વજ્રદંષ્ટ્ર; સમ્હ્રાદી, વિકટ, અરિઘ્ન, તપન અને દમ; પ્રઘાસ, પ્રઘસ, પ્રજઙ્ઘ અને જઙ્ઘ; દુર્ધર્ષ અગ્નિકેતુ, વીર્યવાન રશ્મિકેતુ, વિદ्युજ્જિહ્વા, દ્વિજિહ્વા અને રાક્ષસ સૂર્યશત્રુ; અકંપન, સુપાર્શ્વ અને ચક્રમાલી; તેમજ કમ્પન—અને બળવાન દેવાંતક તથા નરાંતક—આ બધા પણ સંહાર પામ્યા છે.”
Verse 15
एतान्निहत्यातिबलान्बहून्राक्षससत्तमान् ।बाहुभ्यांसागरंतीर्त्वालङ्घ्यतांगोष्पदं लघु ।।।
“અતિબલવાન એવા અનેક રાક્ષસશ્રેષ્ઠોને સંહાર કરીને અને પોતાના ભુજબળથી સાગર પણ પાર કરીને, હવે આ નાનકડા ગૌપદ-સમાન અવરોધને પણ વિલંબ વિના પાર કર.”
Verse 16
एतावदेवशेषंवोजेतव्यमिहवानराः ।हतास्सर्वेसमागम्यराक्षसाबलदर्पिताः ।।।।
હે વાનરો, હવે માત્ર એટલું જ શેષ છે—અહીં વિજય મેળવવો. બળના ગર્વથી મત્ત થયેલા બધા રાક્ષસો તમારો સામનો કરવા આવીને સંઘર્ષમાં જ સંહાર પામ્યા છે.
Verse 17
अयुक्तंनिधनंकर्तुंपुत्रस्यजनितुर्मम ।घृणामपास्यरामार्थेनिहन्यांभ्रातुरात्मजम् ।।।।
મારે, પિતાસમાનને, પુત્ર સમાન એવા એકનું મૃત્યુ કરાવવું યોગ્ય નથી. છતાં રામના હિતાર્થે કરુણા ત્યજીને, હું મારા ભાઈના પુત્રને પણ સંહારું.
Verse 18
हन्तुकामस्यमेबाष्पंचक्षुश्चैवनिरुध्यति ।तमेवैषमहाबाहुर्लक्ष्मणश्शमयिष्यति ।।।।वानराघ्नतसम्भूयभृत्यानस्यसमीपगान् ।
હું તેને મારવા ઇચ્છું છું, છતાં આંસુ મારી આંખોને ઢાંકી રોકી દે છે. તેને તો આ મહાબાહુ લક્ષ્મણ જ શાંત કરશે. હે વાનરો, એકત્ર થઈ તેની નજીક આવતાં સેવકોને સંહાર કરો.
Verse 19
इतितेनातियशसाराक्षसेनाभिचोदिताः ।।।।वानरेन्द्राजहृषिरेलाङ्गूलानि च विव्यधुः ।
એ અતિપ્રખ્યાત રાક્ષસના ઉશ્કેરણાથી વાનરરાજાઓ આનંદિત થયા અને ઉત્સાહમાં પોતાની લાંગૂલોને ઝાટકતાં ફરકાવ્યા.
Verse 20
ततस्तुकपिशार्दूलाःश्रवेन्तःश्चपुनःपुनः ।।।।मुमुचुर्विविधान्नादान्मेघान् दृष्टवेवबर्हिणः ।
પછી વાઘ સમા કપિશાર્દૂલો વારંવાર ગર્જના કરતાં અનેકવિધ નાદો છોડવા લાગ્યા—જેમ વરસાદી મેઘો જોઈ મોરો પોકારે તેમ.
Verse 21
जाम्बवानपितैःसर्वैःसयूथ्यैरभिसम्वृतः ।।।।तेऽश्मभिस्ताडयामासुर्नखैर्धन्स्सैश्चराक्षसान् ।
જાંબવાન પણ તે સર્વ સાથી યુથોથી ઘેરાયેલો હતો; તેઓ પથ્થરો વડે આઘાત કરતા અને નખો તથા દંષ્ટ્રાઓથી રાક્ષસોને પ્રહાર કરતા રહ્યા.
Verse 22
निघ्नन्तमृक्षाधिपतिंराक्षसास्तेमहाबलाः ।।।।परिवव्रुर्भयंत्यक्त्वातमनेकविधायुथाः ।
ઋક્ષાધિપતિ તેમને સંહારતો હતો; ત્યારે મહાબલી રાક્ષસો ભય ત્યજી, અનેકવિધ શસ્ત્રો ધારણ કરીને તેને ચારે તરફથી ઘેરી વળ્યા.
Verse 23
शरैःपरशुभिस्तीक्ष्णैःपट्टिशैर्यष्टितोमरैः ।।।।जाम्बवन्तंमृधेजघ्नुर्निघ्नन्तंराक्षसींचमूम् ।
તીક્ષ્ણ બાણો, પરશુઓ, પટ્ટિશો તથા યષ્ટિ-તોમરો વડે તેઓ યુદ્ધમાં જાંબવાન પર તૂટી પડ્યા—જે રાક્ષસી સેનાને ધ્વસ્ત કરી રહ્યો હતો.
Verse 24
स सम्प्रहारस्तुमुलःसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।।।।देवासुराणांक्रुद्धानांयथाभीमोमहास्वनः ।
કપિઓ અને રાક્ષસો વચ્ચે ભયંકર, ગર્જનાભર્યો, તુમુલ સંઘર્ષ ઊભો થયો—ક્રોધિત દેવો અને અસુરોના પ્રાચીન યુદ્ધ સમો મહાસ્વનવાળો.
Verse 25
हनुमानपिसङ्क्रुद्धःसानुमुत्पाट्यपर्वतात् ।।।।स लक्ष्मणंस्वयंपृष्ठादवरोप्यमहामनाः ।रक्षसांकदनंचक्रेसमासाद्यसहस्रशः ।।।।
હનુમાન પણ ક્રોધે પ્રજ્વલિત થઈ પર્વતની ઢાળ પરથી સાળ વૃક્ષ ઉપાડી લાવ્યો; પછી મહામનાએ પોતાના પીઠ પરથી લક્ષ્મણને ઉતારી, શત્રુપંક્તિમાં ઘૂસી, હજારો રાક્ષસોનો સંહાર શરૂ કર્યો.
Verse 26
हनुमानपिसङ्क्रुद्धःसानुमुत्पाट्यपर्वतात् ।।6.90.25।।स लक्ष्मणंस्वयंपृष्ठादवरोप्यमहामनाः ।रक्षसांकदनंचक्रेसमासाद्यसहस्रशः ।।6.90.26।।
હનુમાન ક્રોધિત થઈ પર્વત પરથી સાળ વૃક્ષ ઉપાડી લાવ્યો; મહામનાએ પોતાના પીઠ પરથી લક્ષ્મણને ઉતારી, શત્રુસેનામાં ઘૂસી, હજારો રાક્ષસોનો વિનાશ કર્યો.
Verse 27
स दत्त्वातुमुलंयुद्धंपितृव्यस्येन्द्रजत् बली ।लक्ष्मणंपरवीरघ्नःपुनरेवाभ्यधावत ।।।।
પિતૃવ્ય સામે તુમુલ યુદ્ધ કરી, બલવાન ઇન્દ્રજિત્—પરવીરઘ્ન—પછી ફરી એકવાર સીધો લક્ષ્મણ તરફ ધસી આવ્યો.
Verse 28
तौप्रयुद्दौतदावीरौमृधेलक्ष्मणराक्षसौ ।शरौघानभिवर्षन्तौजघ्नतुस्तौपरस्परम् ।।।।
ત્યારે યુદ્ધભૂમિમાં તે બે વીર—લક્ષ્મણ અને રાક્ષસ (ઇન્દ્રજિત)—બાણોના ઘનઘોર પ્રવાહ વરસાવતા, અવિરત એકબીજાને ઘાયલ કરતા રહ્યા.
Verse 29
अभीक्षणमन्तर्धदतुश्शरजालैर्महाबलौ ।चन्द्रादित्याविवोष्णान्तेयथामेघैस्तरस्विनौ ।।।।
વારંવાર તે મહાબલવાન, તેજસ્વી યોદ્ધાઓ શરજાળથી એકબીજાને ઢાંકી દેતા; જાણે ઉષ્ણ ઋતુ પછી ચંદ્ર અને સૂર્યને ઝડપી મેઘો ફરી ફરી આવરી લે.
Verse 30
न ह्यादानं न सन्धानंधनुषोवापरिग्रहः ।न विप्रमोक्षोबाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।।।।न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् ।अदृश्यततयोस्तत्रयुध्यतोःपाणिलाघवात् ।।।।
ત્યાં તેઓ યુદ્ધ કરતા હતા ત્યારે હાથની અદભુત ચપળતાથી ધનુર્વિદ્યાની કોઈ ક્રિયા દેખાતી નહોતી—ન બાણ ઉઠાવવું, ન ધનુષે ચડાવવું, ન તાણવું-છોડવું; ન મુઠ્ઠી ગોઠવવી, ન લક્ષ્ય પર બાણ બેસાડવું—બધું જ ગતિમાં અદૃશ્ય થઈ જતું.
Verse 31
न ह्यादानं न सन्धानंधनुषोवापरिग्रहः ।न विप्रमोक्षोबाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।।6.90.30।।न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् ।अदृश्यततयोस्तत्रयुध्यतोःपाणिलाघवात् ।।6.90.31।।
ત્યાં તેઓ યુદ્ધ કરતા હતા ત્યારે હાથની વીજસમાન ચપળતાથી ધનુર્વિદ્યાની પ્રક્રિયા ઓળખાતી નહોતી—બાણ લેવું, ધનુષે ચડાવવું, તાણવું, છોડવું, મુઠ્ઠી ગોઠવવી અને લક્ષ્ય ભેદવું—બધું એક અવિચ્છિન્ન ગતિમાં ભળી જતું.
Verse 32
चापवेगप्रयुक्स्सैश्चबाणजालैःसमन्ततः ।अन्तरिकेऽभिसम्पन्ने न रूपाणिचकाशिरे ।।।।
ધનુષ્યના વેગથી પ્રેરિત બાણોના જાળાં સર્વ દિશાઓમાં છવાઈ ગયા; અંતરિક્ષ સંપૂર્ણ ભરાઈ ગયું અને કોઈ પણ રૂપ સ્પષ્ટ દેખાતાં ન હતાં.
Verse 33
लक्ष्मणोरावणिंप्राप्यरावणिश्चापिलक्ष्मणम् ।अव्यवस्थाभवत्युग्राताभ्यामन्योन्यविग्रहे ।।।।
લક્ષ્મણ રાવણિપુત્ર (ઇન્દ્રજિત)ને સામનો કર્યો અને રાવણિપુત્રે પણ લક્ષ્મણને; બંનેના પરસ્પર પ્રહારથી ભયંકર અવ્યવસ્થા ઊભી થઈ—કોણ કોને દબાવે છે તે અસ્પષ્ટ બન્યું.
Verse 34
ताभामुभाभ्यांतरसाप्रसृष्टैर्विशिखैःशितैः ।निरन्तरमिवाकाशंबभूवतमसावृतम् ।।।।
બંને યોદ્ધાઓએ અતિ વેગે છોડેલા તીક્ષ્ણ બાણોના અવિરત પ્રહારથી આકાશ જાણે સતત તમસાથી ઢંકાઈ ગયું હોય તેમ અંધકારાવૃત લાગ્યું.
Verse 35
तैःपतभदिश्चबहुभिस्तयोःशरशतैःशितैः ।दिशश्चप्रदिशश्चैवबभूवुःशरसङ्कुलाः ।।।।
તેમના છોડેલા અસંખ્ય તીક્ષ્ણ શરશતોથી વરસાત થતાં, દિશાઓ અને પ્રદિશાઓ સર્વે બાણોથી ઘનઘોર ભરાઈ ગઈ.
Verse 36
तमसापिहितंसर्वमासीत्प्रतिभयंमहत् ।अस्तंगतेसहस्रांशेसम्वृतेतमसा च वै ।।।।रुधिरौघामहानद्यःप्रावर्तन्तसहस्रशः ।
સહસ્રકિરણ સૂર્ય અસ્ત ગયા પછી તમસ છવાતાં સર્વત્ર આવરણ અને મહાભય જણાતું હતું; અને હજારોની સંખ્યામાં રક્તપ્રવાહની મહાનદીઓ વહેવા લાગી.
Verse 37
क्रव्यादादारुणावाग्भिश्चिक्षिपुर्भीमनिःस्वनान् ।।।।न तदानींवनौवायुर्न च जज्वालपावकः ।
ક્રવ્યાદ પ્રાણીઓ ભયંકર, કરુણ ગર્જનાઓ કરીને ભીમ નાદો ફેંકતા હતા; તે સમયે વનમાં પવન પણ ન વહ્યો, અને અગ્નિ પણ પ્રજ્વલિત ન થયો.
Verse 38
स्व्स्त्वस्तुलोकेभ्यइतिजजल्पुस्तेमहर्षयः ।।।।सम्पेतुश्चात्रसन्तप्तागन्धर्वाःसहचारणैः ।
ત્યારે મહર્ષિઓ ધીમે ધીમે જપ્યા—“લોકોનું કલ્યાણ થાઓ”; અને ત્યાં હાજર ગંધર્વો ચারণો સહિત સંતપ્ત થઈ વિદાય થયા.
Verse 39
अथराक्षससिंहस्यकृष्णान् कनकभूषणान् ।।।।शरैश्चतुर्भिःसौमित्रिद्विव्याधचतुरोहयान् ।
પછી રાક્ષસસિંહના, સોનાના આભૂષણોથી શોભિત, કાળા ચાર ઘોડાઓને સૌમિત્રીએ ચાર બાણોથી વીંધી નાખ્યા.
Verse 40
ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।।।सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।।।स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।।।
પછી પૂર્ણ તાણીને છોડેલા, સુપત્રયુક્ત, તેજસ્વી અને અતિ તીક્ષ્ણ પીળા ભલ્લબાણથી—મહેન્દ્રના વજ્ર સમાન—રાઘવ શ્રીમાને ફરતા ફરતા રથ હાંકતા સૂતને આઘાત કર્યો; અને ગર્જના સમ તલશબ્દ કરનાર તે બાણ-વજ્રથી પોતાની લાઘવશક્તિ વડે શિરને કાયાથી તરત જ અલગ કરી દીધું.
Verse 41
ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।6.90.40।।सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।6.90.41।।स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।6.90.42।।
પછી પીળાશ ધરાવતો, અતિ તીક્ષ્ણ, પૂર્ણ લંબાઈનો, સુપંખવાળો અને તેજસ્વી—મહેન્દ્રના વજ્ર સમાન—એ ભલ્લ બાણ રાઘવ શ્રીરામે છોડ્યો; તે ગર્જના સમાન નાદ કરતો બાણ સૂતના શરીરથી તેનું શિર કાપી લઈ ગયો.
Verse 42
ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।6.90.40।।सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।6.90.41।।स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।6.90.42।।
પીળાશ ધરાવતો, અતિ તીક્ષ્ણ, પૂર્ણ લંબાઈનો, સુપંખવાળો અને તેજસ્વી—મહેન્દ્રના વજ્ર સમાન—એ ભલ્લ બાણથી શ્રીરામે ગર્જના સમાન નાદ કરાવતા સૂતનું શિર ક્ષણમાં ધડથી અલગ કરી દીધું.
Verse 43
स यन्तरिमहातेजाहतेमन्दोदरीसुतः ।स्वयंसारथ्यमकरोत्सुनश्चधनुरस्प ृशत् ।।।।
યંત્રી (સારથી) મારાયો ત્યારે મહાતેજસ્વી મન્દોદરીપુત્ર (ઇન્દ્રજિત) પોતે જ રથ હાંકવા લાગ્યો અને ફરીથી ધનુષ્ય પકડી લીધું.
Verse 44
तदद्भुतमभूत्तत्रसामर्थ्यंपश्यतांयुधि ।हयेषुव्यग्रहस्तं त विव्याधनिशितैःशरैः ।।।।धनुष्यथपुनर्व्यग्रेहयेषुमुमुचेशरान् ।
યુદ્ધમાં જોનારાઓ માટે ત્યાં તેનું સામર્થ્ય અદ્ભુત બન્યું: ઘોડાં સંભાળવામાં હાથ વ્યગ્ર હોવા છતાં તેને તીક્ષ્ણ શરોથી વીંધવામાં આવ્યો; અને ફરી, ધનુષ્ય તથા ઘોડાંમાં વ્યસ્ત થતાં તેણે શરોનો વરસાદ છોડ્યો.
Verse 45
छिद्रेषुतेषुबाणौघैर्विचरन्तमभीतवत् ।।।।अर्धयामाससमरेसौमित्रिःशीघ्रकृत्तमः ।
બાણોના ઝાપટાથી બનેલા તે છિદ્રોમાં નિર્ભયતાથી વિચરતો તેને સમરમાં સૌમિત્રિ—ક્રિયામાં અતિશય ઝડપી—દબાવી રાખ્યો અને વધુ ઘા કરીને અર્ધમૃત સમાન કરી દીધો.
Verse 46
निहतंसारथिंदृष्टवासमरेरावणात्मजः ।।।।प्रजहौसमरोद्धर्षंविषण्णः स बभूव ह ।
યુદ્ધભૂમિમાં પોતાનો સારથી નિહત થયો તે જોઈ રાવણપુત્રે સમરનો ઉત્સાહ ત્યજી દીધો; તે અત્યંત વિષણ্ণ બની ગયો.
Verse 47
विषण्णवदनंदृष्टवाराक्षसंहरियूथपाः ।।।।ततःपरमसम्हृष्टालक्ष्मणंचाभ्यपूजयन् ।
રાક્ષસનું વિષણ্ণ મુખ જોઈ હરિયૂથપતિઓ અત્યંત હર્ષિત થયા અને ત્યારબાદ લક્ષ્મણજીની પ્રશંસા કરીને પૂજા કરી.
Verse 48
ततःप्रमाथीरभसःशरभोगन्धमादनः ।।।।अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगंहरीश्वराः ।
પછી પ્રમાથી, રભસ, શરભ અને ગંધમાદન—આ ચાર વાનરેશ્વરો સહન ન કરી શકતાં, મહાવેગે આગળ ધસી ગયા.
Verse 49
तेचास्यहयमुख्येषुतूर्णमुत्पत्यवानराः ।।।।चतुर्षुसुमहावीर्यानिपेतुर्भीमविक्रमाः ।
તત્કાળ ઉછળી તે વાનરો—મહાવીર્યવાન અને ભયંકર પરાક્રમી—તેના રથના ચાર શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓ પર તૂટી પડ્યા.
Verse 50
तेषामधिष्ठितानांतैर्वानरैःपर्वतोपमैः ।।।।मुखेभ्योरुधिरंरक्तंहयानांसमवर्तत ।
પર્વત સમાન તે વાનરો તેમના પર ચઢી બેઠા ત્યારે ઘોડાઓના મુખમાંથી લાલ રક્તધારા વહેવા લાગી.
Verse 51
तेहयामथिताभग्नाव्यसवोधरणींगताः ।।।।तेनिहत्यहयांस्तस्यप्रमथ्य च महारथम् ।पुनरुत्पत्यवेगेनतस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ।।।।
તે ઘોડાઓ ઘાયલ થઈ ચકનાચૂર થયા; પ્રાણહીન બની ધરા પર પટકાયા. તેના ઘોડાઓને સંહાર્યા અને મહારથને પણ ધ્વસ્ત કરી, તેઓ વેગે ફરી ઉછળી લક્ષ્મણના પાર्श્વે સ્થિર થયા.
Verse 52
तेहयामथिताभग्नाव्यसवोधरणींगताः ।।6.90.51।।तेनिहत्यहयांस्तस्यप्रमथ्य च महारथम् ।पुनरुत्पत्यवेगेनतस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ।।6.90.52।।
તેના ઘોડાઓને સંહાર્યા અને તે મહારથને ચકનાચૂર કર્યા પછી, તેઓ વેગે ફરી ઉછળી લક્ષ્મણના પાર्श્વે ઊભા રહ્યા.
Verse 53
स हताश्वादवप्लुत्यरथान्मथितसारथिः ।शरवर्षेणसौमित्रिमभ्यधावतरावणिः ।।।।
ઘોડાઓ મર્યા અને સારથી ઘાયલ થયો ત્યારે રાવણિપુત્ર રથમાંથી કૂદી પડ્યો અને શરવર્ષા વરસાવતો સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) પર ધસી આવ્યો.
Verse 54
ततोमहेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणःपदातिनंतंनिहतैर्हयोत्तमैः ।सृजन्तमाजौनिशितान्शरोत्तमान् भृशंतदाबाणगणैर्न्यवारयत् ।।।।
પછી મહેન્દ્ર સમાન તે લક્ષ્મણે, ઉત્તમ ઘોડાઓ નાશ પામતાં પગપાળા યુદ્ધ કરનાર અને રણમાં તીક્ષ્ણ શ્રેષ્ઠ બાણો છોડનાર તેને, બાણસમૂહોની ઘનવર્ષાથી દૃઢપણે અટકાવ્યો.
Frequently Asked Questions
Vibhīṣaṇa confronts a dharma-tension: for Rāma’s cause he must consent to, and even desire, the death of Indrajit—his brother’s son—despite paternal compassion and the impropriety he feels in harming one regarded as a son.
The sarga teaches that righteous outcomes in war require both moral clarity and practical leadership: compassion is acknowledged, yet action is governed by a higher commitment to restoring order; morale and coordinated effort become instruments of dharma rather than mere aggression.
The scene is anchored at the saṅgrāma-mūrdhan (forefront of the battlefield) near Laṅkā’s war theatre; culturally, the text highlights epic-war conventions—omens, celestial spectators (Gandharvas/Cāraṇas), and mythic comparisons to Deva–Asura conflict—to frame the battle’s cosmic significance.