Sarga 79

Verse 1

निर्गतंमकराक्षंतेदृष्टवावानरपुङ्गवाः ।आप्लुत्यसहसासर्वेयोद्धुकामाव्यवस्थिताः ।।।।

મકરાક્ષને બહાર આવતો જોઈ વાનરશ્રેષ્ઠો સૌ સહસા ઉછળી પડ્યા અને યુદ્ધની ઇચ્છાથી પોતાના સ્થાન પર ગોઠવાઈ ગયા.

Verse 2

ततःप्रवृत्तंसुमहत्तद्युद्धंरोमहर्षणम् ।निशाचरैःप्लवङ्गानांदेवानांदानवैरिव ।।।।

પછી નિશાચરો અને પ્લવંગો વચ્ચે અતિ વિશાળ, રોમાંચક યુદ્ધ પ્રગટ્યું—જેમ દેવો અને દાનવોનું પ્રાચીન સંઘર્ષ.

Verse 3

वृक्षशूलनिपातैश्चशिलापरिघपातनैः ।अन्योन्यंमर्दयन्तिस्मतदाकपिनिशाचराः ।।।।

ત્યારે કપિઓ અને નિશાચરો એકબીજાને દબોચી મારતા હતા—વૃક્ષો અને શૂલો ફેંકીને, તથા શિલાઓ અને પરિઘો પાડી પાડી ને.

Verse 4

शक्तिखडगगदाकुन्तैस्तोमरैश्चनिशाचराः ।पट्टसैर्भिण्ढिपालैश्चबाणपातैःसमन्ततः ।।।।पाशमुद्गरदण्डैश्चनिखातैश्चापरेस्तथा ।कदनंकपिसिंहानांचक्रुस्तेरजनीचराः ।।।।

શક્તિ, ખડ્ગ, ગદા, કુન્ત, તોમર વગેરે લઈને, પટ્ટસ, ભિંડિપાલ, ચારે તરફથી બાણવર્ષા, પાશ, મુદગર, દંડ અને અન્ય નાનાવિધ શસ્ત્રોથી રજનીચરોએ સિંહસમાન કપિઓમાં સર્વત્ર સંહાર મચાવ્યો.

Verse 5

शक्तिखडगगदाकुन्तैस्तोमरैश्चनिशाचराः ।पट्टसैर्भिण्ढिपालैश्चबाणपातैःसमन्ततः ।।6.79.4।।पाशमुद्गरदण्डैश्चनिखातैश्चापरेस्तथा ।कदनंकपिसिंहानांचक्रुस्तेरजनीचराः ।।6.79.5।।

શક્તિ, ખડ્ગ, ગદા, કુન્ત, તોમર, પટ્ટસ, ભિંડિપાલ અને ચારે તરફથી બાણવર્ષા; તેમજ પાશ, મુદગર, દંડ અને અન્ય શસ્ત્રોથી રજનીચરોએ સિંહસમાન કપિઓમાં સર્વત્ર વિનાશ મચાવ્યો.

Verse 6

बाणौघैरर्दिताश्चापिखरपुत्रेणवानराः ।सम्भ्रान्तमनसस्सर्वेदुद्रुवुर्भयपीडिताः ।।।।

ખરના પુત્રના બાણોના ઝાપટાથી આઘાત પામેલા બધા વાનરો મનમાં ગભરાઈ ભયથી પીડિત થઈ દોડીને ભાગી ગયા.

Verse 7

तान्दृष्टवाराक्षसास्सर्वेद्रवमाणान्वलीमुखान् ।नेदुस्तेसिम्हवद्दृष्टाराक्षसाजितकाशिनः ।।।।

દોડતા વાનરોને જોઈ તે બધા રાક્ષસો સિંહની જેમ ગર્જના કરવા લાગ્યા, જાણે વિજય તો એમનો જ થયો હોય તેમ દેખાતા હતા.

Verse 8

विद्रवत्सुतदातेषुवानरेषुसमन्ततः ।रामस्तान्वारमायासशरवर्षेणराक्षसान् ।।।।

ત્યારે વાનરો ચારે તરફ ભાગી છૂટતા હતા, ત્યારે રામે શરવર્ષા કરીને તે રાક્ષસોને અટકાવ્યા.

Verse 9

रितान्राक्षसान्दृष्टवामकराक्षोनिशाचरः ।क्रोधानलसमाविष्टोवचनंचेदमब्रवीत् ।।।।

વારિત થયેલા રાક્ષસોને જોઈ, નિશાચર મકારાક્ષ ક્રોધાગ્નિથી વ્યાપ્ત થયો અને આ વચન બોલ્યો.

Verse 10

तिष्ठराम मयासार्धंद्वन्द्वयुद्धंददामिते ।त्याजयिष्यामितेप्राणान् धनुर्मुक्सैशशितैश्शरैः ।।।।

“ઊભા રહો, રામ! હું તારી સાથે દ્વંદ્વયુદ્ધ આપું છું. ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા તીક્ષ્ણ બાણોથી હું તારા પ્રાણ હરી લઈશ.”

Verse 11

यत्तदादण्डकारण्येपितरंहतवान्मम ।तदग्रतःस्वकर्मस्थंदृष्टवारोषोऽभिवर्धते ।।।।

“જ્યારે દંડકારણ્યમાં તું મારા પિતાને માર્યો હતો, એ જ કર્મનો કર્તા બની આજે તને સામે જોઈને મારો રોષ વધુ ને વધુ વધે છે.”

Verse 12

दह्यन्तेधृशमङ्गानिदुरात्मन्ममराघव ।यन्मयासि न दृष्टस्त्वंतस्मिन् कालेमहावने ।।।।

“દુરાત્મા રાઘવ! એ મહાવનમાં તે સમયે હું તને જોઈ ન શક્યો—એ કારણે મારા અંગો અત્યંત દહે છે.”

Verse 13

दिष्ट्यासिदर्शनंराम ममत्वंप्राप्तवानिह ।काङ्क्षितोऽसिक्षुधार्तस्यसिंहस्येवेतरोमृगः ।।।।

“દૈવયોગે, રામ, તું અહીં મારા દર્શનપથમાં આવ્યો છે. ભૂખ્યા સિંહને જેમ બીજો મૃગ ઇચ્છિત હોય, તેમ તું મને લાંબા સમયથી વાંછિત છે.”

Verse 14

अद्यमद्बाणवेगेनप्रेतराडिवषयंगतः ।येत्वयानिहताःशूराःसहतैश्चसमेष्यसि ।।।।

આજે મારા બાણોના વેગથી તું યમરાજના લોકમાં જઈ પહોંચશે; અને તારા હાથે જે શૂરવીરો નેહત થયા છે, તેમની સાથે તું ત્યાં મળી જશે.

Verse 15

बहुनात्रकिमुक्तेनशृणुराम वचोमम ।पश्यन्तुसकलालोकास्त्वा, मांचैवरणाजिरे ।।।।

અહીં વધુ શું કહું? હે રામ, મારું વચન સાંભળ: સર્વ લોકોએ રણભૂમિમાં તને અને મને—બન્નેને—જોઈ રહે.

Verse 16

अस्त्रैर्वागदयावापिबाहुभ्यांवामहाहवे ।अभ्यस्तंयेनवाराम तेनैवयुधिवर्तताम् ।।।।

અસ્ત્રોથી કે ગદાથી, અથવા મહાયુદ્ધમાં બાહુબળથી પણ—હે રામ—જેમાં તું વધુ અભ્યાસી છે, એ જ રીતે યુદ્ધમાં પ્રવર્ત.

Verse 17

मकराक्ष्वचश्श्रुत्वारामोदशरथात्मजः ।अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यमुत्तरोत्तरवादिनम् ।।।।

મકરાક્ષના વચન સાંભળી દશરથનંદન શ્રીરામ હસતાં હસતાં બોલ્યા અને ઉત્તરોત્તર ઉગ્ર વાદ કરનાર તેને પ્રત્યે પ્રતિઉત્તર આપ્યો.

Verse 18

कत्थसेकिंवृथारक्षो बहून्यसदृशानिते ।न रणेशक्यतेजेतुंविनायुद्धेनवाग्भलात् ।।।।

હે રાક્ષસ! તું વ્યર્થ કેમ બડાઈ મારે છે? તારા ઘણા વચનો તો અસંભવ છે. રણમાં યુદ્ધ વિના, માત્ર વાણીના બળથી વિજય મળતો નથી.

Verse 19

चतुर्दशसहस्राणिरक्षसांत्वत्पिता च यः ।त्रिशिरादूषणश्चापिदण्डकेनिहतामया ।।।।

દંડક વનમાં ચૌદ હજાર રાક્ષસો—અને તારો પિતા પણ—ત્રિશિરા તથા દૂષણ સહિત, મેં સંહર્યા હતા.

Verse 20

स्वाशितास्तवमांसेनगृध्रगोमायुवायसाः ।भविष्यन्त्यद्यवैपाप तीक्ष्णतुण्डनखाङ्कुराः ।।।।

હે પાપી! આજે તો તારા માંસથી તૃપ્ત થઈ, તીક્ષ્ણ ચાંચ અને નખવાળા ગીધ, શિયાળ અને કાગડા ભરપૂર થશે.

Verse 21

राघवेणैवमुक्तस्तुमकराक्षोमहाबलः ।बाणौघानमुचत्तस्मैराघवायरणाजिरे ।।।।

રણભૂમિમાં રાઘવના આવા વચન સાંભળી, મહાબલી મકરાક્ષે રાઘવ રામ પર બાણોની ઘનવર્ષા છોડી.

Verse 22

तान्शरान् शरवर्षेणरामश्चिच्छेदनैकधा ।निपेतुर्भुवितेछिन्नारुक्मपुङ्खास्सहस्रशः ।।।।

તે બાણોને રામે પ્રતિબાણવર્ષાથી એકેક કરી ચીરી નાંખ્યા; સોનાના પાંખવાળા તે તૂટેલા બાણો હજારો ટુકડામાં ધરા પર પડી ગયા.

Verse 23

तद्युद्धमभवत्तत्रसमेत्यान्योन्यमोजसा ।खरराक्षसपुत्रस्यसूनोर्धशरथस्य च ।।।।

ત્યાં બંને પરાક્રમે સામસામે મળતાં જ, ખરના રાક્ષસપુત્ર અને દશરથનંદન વચ્ચે ઘોર યુદ્ધ પ્રગટ્યું.

Verse 24

जीमूतयोरिवाकाशेशब्दोज्यातलयोस्तदा ।धनुर्मुक्तःस्वनोत्कृष्टश्श्रूयते च रणाजिरे ।।।।

ત્યારે રણભૂમિમાં ધનુષ્યની જ્યા અને હાથથી છૂટેલો તણતણાટનો ઉત્તમ નાદ, આકાશમાં મેઘગર્જના સમાન સંભળાયો.

Verse 25

देवदानवगन्धर्वाःकिन्नराश्चमहोरगाः ।अन्तरिक्षगतास्सर्वेद्रष्टुकामास्तदद्भुतम् ।।।।

દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, કિન્નરો અને મહાનાગો—અંતરિક્ષમાં સ્થિત સર્વે—તે અદ્ભુત દૃશ્ય જોવા ઉત્સુક થઈ ત્યાં એકત્ર થયા.

Verse 26

विद्धमन्योन्यगात्रेषुद्विगुणंवर्धतेपरम् ।कृतप्रतिकृतान्योन्यंकुरुतांतौरणाजिरे ।।।।

એકબીજાના અંગોમાં વારંવાર ઘા લાગ્યા છતાં, રણભૂમિમાં પ્રતિઘાતે પ્રતિઘાત કરતા તે બંનેનો ઉત્સાહ દ્વિગુણો થઈ વધુ ને વધુ વધતો ગયો.

Verse 27

राममुक्तांस्तुबाणौघान् राक्षसस्त्वच्छिनद्रणे ।रक्षोमुक्तांस्तुरामोवैनैकथाप्राच्छिनच्छरैः ।।।।

રણસંઘર્ષમાં રાક્ષસે રામે છોડેલા બાણોના વેગવંત પ્રવાહોને કાપી નાંખ્યા; અને રામે પણ રાક્ષસે છોડેલા શસ્ત્રબાણોને પોતાના શરોથી અનેક રીતે ચુરચુર કરી દીધા.

Verse 28

बाणौघैर्विततास्सर्वादिशश्चप्रदिशस्तथा ।सञ्छन्नावसुधाचैवसमन्तान्नप्रकाशते ।।।।

બાણોના પ્રવાહે સર્વ દિશાઓ અને ઉપદિશાઓ વ્યાપી ગઈ; ચારે તરફથી ઢંકાયેલી ધરતી પણ સ્પષ્ટ દેખાતી ન હતી.

Verse 29

तःक्रुद्धोमहाबाहुर्धनुच्शिच्छेदरक्षसः ।अष्टाभिरथनाराचैस्सूतंविव्याधराघवः ।।।।

ત્યારે ક્રોધિત મહાબાહુ રાઘવે રાક્ષસનું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું; અને આઠ નારાચ બાણોથી તેણે સારથીને પણ વીંધી નાખ્યો.

Verse 30

भित्त्वारथंशरैरामोहत्वाआश्वानपातयत् ।विरथोवसुधास्थश्चमकराक्षोनिशाचरः ।।।।

રામે શરોથી રથને ભેદી નાખ્યો, અશ્વોને મારી પાડી દીધા; અને રથવિહોણો નિશાચર મકરાક્ષ ધરતી પર ઊભો રહ્યો.

Verse 31

तत्तिष्ठद्वसुधांरक्षश्शूलंजग्राहपाणिना ।त्रासनंसर्वभूतानांयुगान्ताग्निसमप्रभम् ।।।।

ધરતી પર ઊભો રહી તે રાક્ષસે હાથમાં શૂલ પકડી—સર્વ ભૂતોને ભય પમાડનાર, યુગાંત અગ્નિ સમ તેજસ્વી.

Verse 32

दुरवापम् महच्छूलंरुद्रदत्तंभयङ्करम् ।जाज्वल्यमानमाकाशेसंहारास्त्रमिवापरम् ।।।।यंदृष्टवादेवताःसर्वाभयार्ताविद्रुतादिशः ।

દુર્લભ અને અતિ ભયંકર, રુદ્રદત્ત મહાશૂલ આકાશમાં પ્રજ્વલિત થઈ સંહારાસ્ત્ર સમાન ઝળહળ્યું. તેને જોઈ સર્વ દેવતાઓ ભયગ્રસ્ત થઈ દિશાઓ તરફ વિખેરાઈ દોડ્યા.

Verse 33

विभ्राम्यतुमहच्छूलंप्रज्वलन्तन्निशाचरः ।।।।स क्रोधाप्राहिणोत्तस्मैराघवायमहात्मने ।

નિશાચરે તે પ્રજ્વલિત મહાશૂલને ઘુમાવી, ક્રોધથી મહાત્મા રાઘવ પર તેને પ્રહારરૂપે ફેંકી દીધું.

Verse 34

तमापतन्तंज्वलितंखरपुत्रकराच्च्युतम् ।।।।बाणैत्रिभिराकाशेशूलंचिच्छेदराघवः ।

ખરપુત્રના હાથમાંથી છૂટીને રાઘવ તરફ ધસી આવતું તે જ્વલિત શૂલ રાઘવે આકાશમાં જ ત્રણ બાણોથી કાપી નાખ્યું.

Verse 35

सच्छन्नोनैकथाशूलोदिव्यहाटकमण्डितः ।।।।व्यशीर्यतमहोल्केवरामबाणार्दितोभुवि ।

દિવ્ય સોનાથી શોભિત તે શૂલ, રામના બાણોથી આઘાત પામી, મહા જ્વલંત ઉલ્કા જેવી અનેક ટુકડાઓમાં તૂટી ભૂમિ પર પડી ગયું.

Verse 36

च्छूलंनिहतंदृष्टवारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।।।साधुसावधितिभूतानिव्याहरन्तिनभोगताः ।

અક્લિષ્ટકર્મા રામે શૂલનો નાશ કર્યો તે જોઈ, આકાશસ્થ ભૂતગણો ‘સાધુ! સાધુ!’ કહી પ્રશંસા કરવા લાગ્યા.

Verse 37

तंदृष्टवानिहतंशूलंमकराक्षोनिशाचरः ।।।।मुष्टिमुद्यम्यकाकुत्स्थंतिष्ठतिष्ठेतिचाब्रवीत् ।

તેનું શૂલ નાશ પામેલું જોઈ નિશાચર મકરાક્ષે મુઠ્ઠી ઉંચકી કાકુત્સ્થને પોકાર્યું—“થંભ! થંભ!”

Verse 38

सःतंदृष्टवाऽपतन्तंवैप्रहस्यरघुनन्दनः ।।।।पावकास्त्रंततोरामस्सन्दधेतुशरासने ।

તેને ધસી આવતો જોઈ રઘુનંદન શ્રીરામ હસ્યા; પછી ધનુષ્ય પર પાવકાસ્ત્ર સંધાન કર્યું.

Verse 39

तेनास्त्रणहतंरक्षःकाकुत्थ्सेनतदारणे ।।।।सञ्चिन्नहृदयंतत्रपपात च ममार च ।

કાકુત્સ્થે તે અસ્ત્રથી રણમાં રાક્ષસને ઘાયલ કર્યો; હૃદય ચીરાઈ તે ત્યાં પડી ગયો અને પ્રાણ ત્યાગ્યા.

Verse 40

दृष्टवातेराक्षसास्सर्वेमकराक्षस्यपातनम् ।।।।लङ्कामेवप्रधावन्तरामबाणभयार्दिताः ।

મકરાક્ષના પાતનને જોઈ તે બધા રાક્ષસો રામના બાણોના ભયથી વ્યાકુળ થઈ સીધા લંકા તરફ દોડી ગયા.

Verse 41

दशरथनृपसूनुबाणवेगैःरजनिचरंनिहतंखरात्मजंतम् ।ददृशुरथदेवताःप्रहृष्टागिरिमववज्रहतंक्षितौकीर्णम् ।।।।

પછી દેવતાઓ હર્ષિત થઈ દશરથનૃપના પુત્રના બાણોના વેગથી ખરના પુત્ર એવા તે નિશાચરને નિહત થયેલો જોયો—વજ્રથી આઘાત પામેલા પર્વતની જેમ ધરા પર ચુરચુર થઈ પડેલો.