Sarga 20

Verse 1

ततोनिविष्टांध्वजिनींसुग्रीवेणाभिपालिताम् ।ददर्शराक्षसोऽभ्येत्यशार्दूलोनामवीर्यवान् ।।।।

ત્યારે સુગ્રીવના આદેશ હેઠળ ધ્વજોથી શોભિત થઈ પડાવ નાખેલી વાનરસેનાને, પરાક્રમી રાક્ષસ શાર્દૂલ ત્યાં આવીને નિહાળી ગયો.

Verse 2

चारोराक्षसराजस्यरावणस्यदुरात्मनः ।तांदृष्ट्वासर्वतोव्यग्रंप्रतिगम्यसराक्षसः ।।।।प्रविश्यलङ्कांवेगेनरावणंवाक्यमब्रवीत् ।

દુરાત્મા રાવણ રાજાનો ચર એવા એક રાક્ષસે સર્વત્ર વ્યગ્રતા ભરેલું શિબિર નિહાળી, તરત પાછો ફરી વેગે લંકામાં પ્રવેશ કર્યો અને રાવણને વચન કહ્યું.

Verse 3

एषवानरऋक्षौघोलङ्कांसमभिवर्तते ।अगाधश्चाप्रमेयश्चद्वितीयइवसागरः ।।।।

આ વાનર અને ઋક્ષોની વિશાળ સેના લંકા તરફ ધસી આવી રહી છે—અગાધ અને અપ્રમેય, જાણે બીજો સાગર.

Verse 4

पुत्रौदशरथस्येमौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।।।।उत्तमौरूपसम्पन्नौसीतायाःपदमागतौ ।एतौसागरमासाद्यसन्निविष्टौमहाद्युती ।।।।

દશરથના આ બે પુત્રો—ભાઈઓ રામ અને લક્ષ્મણ—ઉત્તમ, રૂપસંપન્ન, સીતાજીના પદચિહ્ન તરફ માર્ગે આવ્યા છે। સમુદ્રકાંઠે પહોંચી, તેજસ્વી એ બે મહાવીરોએ ત્યાં છાવણી ગોઠવી છે.

Verse 5

पुत्रौदशरथस्येमौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।।6.20.4।।उत्तमौरूपसम्पन्नौसीतायाःपदमागतौ ।एतौसागरमासाद्यसन्निविष्टौमहाद्युती ।।6.20.5।।

સમુદ્ર સુધી પહોંચી, મહાતેજસ્વી એ બે વીરો ત્યાં સ્થિર થઈ છાવણીમાં બેઠા છે.

Verse 6

बलंचामाकाशमावृत्यसर्वतोदशयोजनम् ।तत्त्वभूतंमहाराज क्षिप्रंवेदितुमर्हसि ।।।।

અને સેનાબળ સર્વત્ર ફેલાઈ આકાશને ઢાંકી લેતું હોય તેમ દસ યોજન સુધી વ્યાપી ગયું છે. હે મહારાજ, તું તત્ત્વરૂપ સાચી સ્થિતિ તાત્કાલિક જાણવી યોગ્ય છે.

Verse 7

तवदूतामहाराजक्षिप्रमर्हन्त्यवेक्षितुम् ।उपप्रदानंसान्त्वंवाभेदोवात्रप्रयुज्यताम् ।।।।

હે મહારાજ, આપના દૂતો તત્કાળ જઈ તેમને નિરીક્ષે; ત્યાં ઉપપ્રદાન (લાલચ), સાંત્વન (સમાધાન) કે ભેદ (ફૂટ પાડવો)—જે ઉપાય યોગ્ય હોય તે અજમાવવો.

Verse 8

शार्दूलस्यवचश्श्रुत्वारावणोराक्षसेश्वरः ।उवाचसहसाव्यग्रस्सम्प्रधार्यार्थमात्मनः ।।।।शुकंनामतदारक्षोवाक्यमर्थविदांवरम् ।

શાર્દૂલનાં વચન સાંભળી રાક્ષસેશ્વર રાવણ સહસા વ્યગ્ર થયો; પોતાના હિતનો વિચાર કરી, અર્થવિદોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ‘શુક’ નામના રાક્ષસને ત્યારે તેણે કહ્યું.

Verse 9

सुग्रीवंब्रूहिगत्वाशुराजानंवचनान्मम ।यथासन्देशमक्लीबंश्लक्ष्णयापरयागिरा ।।।।

તું તત્કાળ જઈ મારા વચનથી રાજા સુગ્રીવને કહેજે; જેમ સંદેશો આપ્યો છે તેમ—અક્લીબ, નિર્ભય બની, અતિ શ્લક્ષ્ણ અને મૃદુ વાણીથી પહોંચાડજે.

Verse 10

त्वंवैमहाराजकुलप्रसूतोमहाबलश्चर् क्षरजस्सुतश्च ।नकश्चिदार्थस्तवनास्त्यनर्थस्तथाहिमेभ्रातृसमोहरीश ।।।।

હે વાનરાધિપ, તું મહારાજકુલમાં જન્મેલો, મહાબળવાન અને ઋક્ષરાજનો પુત્ર છે. તને કોઈ લાભની કમી નથી, અને મારી તરફથી તને કોઈ અનર્થ થયો નથી; કારણ કે તું મને ભાઈ સમાન છે.

Verse 11

अहंयद्यहरंभार्यांराजपुत्रस्यधीमतः ।किंतत्रतवसुग्रीव: किष्किन्धांप्रतिगम्यताम् ।।।।

જો મેં તે ધીમાન રાજપુત્રની પત્નીને હરી લીધી હોય, તો તેમાં તારો શું, સુગ્રીવ? કિષ્કિન્ધામાં પાછો જા—ત્યાં પરત ફર.

Verse 12

नहीयंहरिभिर्लङ्काशक्याप्राप्तुंकथञ्चन ।देवैरपिसगन्धर्वैःकिंपुनर्नरवानरैः ।।।।

આ લંકા વાનરો દ્વારા ક્યારેય કોઈ રીતે પ્રાપ્ત થઈ શકતી નથી; દેવો પણ ગંધર્વો સહિત તેને પહોંચી શકતા નથી—તો પછી મનુષ્ય અને વાનરો તો શું જ કરી શકે?

Verse 13

सतथाराक्षसेन्द्रेणसन्दिष्टोरजनीचरः ।शुकोविहङ्गमोभूत्वातूर्णमाप्लुत्यचाम्बरम् ।।।।

રાક્ષસેન્દ્રના આદેશથી નિયુક્ત થયેલો તે રજનીચર શુક, પક્ષીરૂપ ધારણ કરીને, તરત જ ઉછળી આકાશમાં ચડી ગયો.

Verse 14

सगत्वादूरमध्वानमुपर्युपरिसागरम् ।संस्थितोह्यम्बरेवाक्यंसुग्रीवमिदमब्रवीत् ।।।।

તે લાંબો માર્ગ કાપી, સમુદ્રથી બહુ ઊંચે ઊંચે જઈ, આકાશમાં સ્થિર રહી સુગ્રીવને આ વચન બોલ્યો.

Verse 15

सर्वमुक्तंयथादिष्टंरावणेनदुरात्मना ।तंप्रापयन्तंवचनंतूर्णमाप्लुत्यवानराः ।।।।प्रापद्यन्तदिवंक्षिप्रंलोप्तुंहन्तुंचमुष्टिभि: ।

દુરાત્મા રાવણે જેમ આજ્ઞા આપી હતી તેમ બધું જ તેણે કહી સંભળાવ્યું. તે સંદેશો પહોંચાડતો હતો ત્યારે વાનરો તુરંત જ ઉછળી, ક્ષણમાં આકાશમાં ચઢી ગયા—મુઠ્ઠીઓથી તેને મારવા અને ઘાત કરવા ઇચ્છતા.

Verse 16

सतैःप्लवङ्गैःप्रसभंनिगृहीतोनिशाचरः ।गगनाद्भूतलेचाशुपरिगृह्यनिपातितः ।।।।

સૈકડો વાનરોએ બળપૂર્વક પકડી લીધેલા એ નિશાચર રાક્ષસને, આકાશમાંથી તુરંત જ ધરતી પર ખેંચી લઈ જઈ પટકાવી દીધો.

Verse 17

वानरैःपीड्यमानस्तुशुकोवचनमब्रवीत् ।नदूतान्घ्नन्तिकाकुत्स्थ वार्यन्तांसाधुवानराः ।।।।

વાનરોના દબાણથી પીડાતો શુક બોલ્યો: “હે કાકુત્સ્થ રામ! દૂતોને મારતા નથી; વાનરોને યોગ્ય રીતે રોકો.”

Verse 18

यस्तुहित्वामतंभर्तुस्स्वमतंसम्प्रभाषते ।अनुक्तवादीदूतस्सन् सदूतोवधमर्हति ।।।।

પરંતુ જે દૂત સ્વામીના નિર્ધારિત મતને ત્યજી પોતાનો મત બોલે, અને રાજાએ ન કહેલું વચન ઉચ્ચારે—એવો ‘દૂત’ મૃત્યુદંડને પાત્ર છે.

Verse 19

शुकस्यवचनंश्रुत्वारामस्तुपरिदेवितम् ।उवाचमावधिष्टेतिघ्नतश्शाखामृगर्षभान् ।।।।

શુકની કરુણ વિનંતી સાંભળી રામે, મારવા માટે રડઘડ કરતા વૃક્ષવાસી વાનરોમાં શ્રેષ્ઠોને કહ્યું: “એને ન મારશો.”

Verse 20

सचपत्रलघुर्भूत्वाहरिभिर्दर्शितेभये ।अन्तरिक्षेस्थितोभूत्वापुनर्वचनमब्रवीत् ।।।।

પછી શુક પાંખે હળવો બની, વાનરોએ બતાવેલો ભય શમતાં, આકાશમાં સ્થિર રહી ફરી વચન બોલવા લાગ્યો.

Verse 21

सुग्रीव:स त्त्वसम्पन्न: महाबलपराक्रम: ।किंमयाखलुवक्तव्योरावणोलोकरावणः ।।।।

“હે સુગ્રીવ, સાહસથી સમૃદ્ધ અને મહાબળ-પરાક્રમી! રાવણ—જે લોકને રડાવે છે—તેને હું તારી તરફથી શું સંદેશ કહું?”

Verse 22

सएवमुक्तःप्लवगाधिपस्तदाप्लवङ्गमानामृषभोमहाबलः ।उवाचवाक्यंरजनीचरस्यचारंशुकंतूर्णमदीनसत्त्वः ।।।।

આ રીતે સંબોધિત થતાં, વાનરોના અધિપતિ, પ્લવંગમોમાં ઋષભ સમાન મહાબલવાન, અદીનસત્ત્વ સુગ્રીવે રાક્ષસના ચર શુકને તુરંત પોતાનું વચન કહ્યું.

Verse 23

नमेऽसिमित्रंनतथानुकम्प्योनचोपकर्तापिनमेप्रियोऽसि ।अरिश्चरामस्यसहानुबन्धस्ततोऽसिवालीववधार्हवध्यः ।।।।

તું મારો મિત્ર નથી, ન તો કરુણાને પાત્ર; ન ઉપકારક છે, ન મને પ્રિય. રામના શત્રુ સાથે બંધાયેલો તું રામનો પણ અરિ છે; તેથી વાલી સમ તું વધયોગ્ય છે.

Verse 24

निह्नन्म्यहंत्वांससुतंसबन्धुंसज्ञातिवर्गरजनीचरेश ।लङ्काञ्चसर्वांमहताबलेनक्षिप्रंकरिष्यामिसमेत्यभस्म ।।।।

હે રજનીચરોના અધિપતિ! હું તને તારા પુત્રો, બંધુઓ અને સમગ્ર જ્ઞાતિવર્ગ સહીત સંહાર કરીશ; અને મહાબળથી ત્વરિત આવી સમગ્ર લંકાને ભસ્મ કરી દઈશ.

Verse 25

नमोक्षयसेरावण: राघवस्यसुरैस्सहेन्द्रैदपिमूढगुप्तः ।अन्तर्हितस्सूर्यपथंगतोऽवा ।तथैवपातालमनुप्रविष्टः ।।।।गिरीशपादम्बुजसङ्गतोवाहतोऽसिरामेणसहानुजस्त्वम् ।।।।

હે મૂઢ રાવણ! ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓની રક્ષા હોવા છતાં પણ તું રાઘવથી બચી શકીશ નહીં—દૃશ્યથી અંતર્ધાન થઈ જા, સૂર્યપથમાં ભાગી જા, પાતાળમાં પ્રવેશી જા, કે ગિરીશ શિવના કમળચરણોમાં આશ્રય લઈ જા; તોય રામ તને તારા અનુજ સહીત સંહારશે.

Verse 26

नमोक्षयसेरावण: राघवस्यसुरैस्सहेन्द्रैदपिमूढगुप्तः ।अन्तर्हितस्सूर्यपथंगतोऽवा ।तथैवपातालमनुप्रविष्टः ।।6.20.25।।गिरीशपादम्बुजसङ्गतोवाहतोऽसिरामेणसहानुजस्त्वम् ।।6.20.26।।

હે મૂઢ રાવણ! ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓની રક્ષા હોવા છતાં પણ તું રાઘવથી બચી શકીશ નહીં—દૃશ્યથી અંતર્ધાન થઈ જા, સૂર્યપથમાં ભાગી જા, પાતાળમાં પ્રવેશી જા, કે ગિરીશ શિવના કમળચરણોમાં આશ્રય લઈ જા; તોય રામ તને તારા અનુજ સહીત સંહારશે.

Verse 27

तस्यतेत्रिषुलोकेषुनपिशाचंनराक्षसम् ।त्रातारमनुपश्यामिनगन्धर्वंनचासुरम् ।।।।

ત્રણેય લોકમાં તારા માટે હું કોઈ ત્રાતા નથી જોતો—ન પિશાચ, ન રાક્ષસ, ન ગંધર્વ, ન અસુર.

Verse 28

अवधीर्यजरावृद्दंगृध्रराजंजटायुषम् ।किंनुतेरामसान्निध्येसकाशेलक्ष्मणस्यवा ।।।।हृतासीताविशालाक्षीयांत्वंगृह्यनबुध्यसे ।

જરા-વૃદ્ધ ગૃધ્રરાજ જટાયુને અવગણીને તું વિશાળ નેત્રવાળી સીતાને હરી લઈ ગયો; પણ તને સમજ પડતી નથી—રામની સાન્નિધ્યમાં, કે લક્ષ્મણની હાજરીમાં, તું તેને કેમ ધરી લાવ્યો?

Verse 29

महाबलंमहात्मानंदुर्धर्षममरैरपि ।नबुध्यसेरघुश्रेष्ठंयस्तेप्राणान्हरिष्यति ।।।।

તું રઘુવંશના શ્રેષ્ઠને ઓળખતો નથી—મહાબળવાન, મહાત્મા, દેવતાઓ માટે પણ અદુર્ધર્ષ—જે તારા પ્રાણ હરી લેશે.

Verse 30

ततोऽब्रवीद्वालिसुतस्त्वङ्गदोहरिसत्तमः ।नायंदूतोमहाराजचारिकःप्रतिभातिमे ।।।।

ત્યારે વાલિપુત્ર, હરિઓમાં શ્રેષ્ઠ અંગદ બોલ્યો: “મહારાજ, મને તો આ દૂત નહીં, પણ ચર લાગે છે.”

Verse 31

तुलितंहिबलंसर्वमनेनात्रैवतिष्ठता ।गृह्यतांमागमल्लङ्कामेतद्दिममरोचते ।।।।

અહીં જ ઊભો રહીને એણે નિશ્ચયે આપણું સર્વ બળ તોલી લીધું છે; એને પકડી લો—એ લંકા ન જાય; મને તો આ જ યોગ્ય લાગે છે.

Verse 32

ततोराज्ञासमादिष्टास्समुत्पत्यवलीमुखाः ।जगृहुश्चबबन्धुश्चविलपन्तमनाथवत् ।।।।

પછી રાજાની આજ્ઞાથી વાનર-મુખ્યો ઉછળી ઊભા થયા; તેમણે તેને પકડી લીધો અને બાંધી દીધો, અને તે અનાથની જેમ વિલાપ કરતો રહ્યો.

Verse 33

शुकस्तुवानरैश्चण्डैस्तत्रतैस्सम्प्रपीडितः ।व्याचुक्रोशमहात्मानंरामंदशरथात्मजम् ।।।।

ત્યાં તે ઉગ્ર વાનરો દ્વારા કઠોર રીતે દબાવવામાં આવેલો શુક રડતો રડતો મહાત્મા દશરથનંદન શ્રીરામને પોકાર્યો.

Verse 34

लुप्येतेमेबलात्पक्षौभिद्येतेमेतथाऽक्षिणी ।।।।यांचरात्रिंमरिष्यामिजायेरात्रिंचयामहम् ।एतस्मिन्नन्तरेकालेयन्मयाह्यशुभंकृतम् ।।।।सर्वंत्वमुपपद्येधाजह्यांचेद्यदिजीवितम् ।

જો બળપૂર્વક મારા પાંખો લૂંટી લેવાય અને તેમ જ મારી આંખો ભેદી નાખવામાં આવે, તો હું જન્મ્યો તે રાત્રિથી લઈને હું મરું તે રાત્રિ સુધી—આ વચ્ચે મેં જે કંઈ અશુભ કર્યું હોય તે સર્વ તું ભોગવજે, ભલે મને જીવન ત્યાગવું પડે.

Verse 35

लुप्येतेमेबलात्पक्षौभिद्येतेमेतथाऽक्षिणी ।।6.20.34।।यांचरात्रिंमरिष्यामिजायेरात्रिंचयामहम् ।एतस्मिन्नन्तरेकालेयन्मयाह्यशुभंकृतम् ।।6.20.35।।सर्वंत्वमुपपद्येधाजह्यांचेद्यदिजीवितम् ।

સમુદ્ર સુધી પહોંચી, મહાતેજસ્વી એ બે વીરો ત્યાં સ્થિર થઈ છાવણીમાં બેઠા છે.

Verse 36

नाघातयत्तदारामश्श्रुत्वातत्परिदेवनम् ।वानरानब्रवीद्रामोमुच्यतांदूतआगतः ।।।।

ત્યારે તે વિલાપ સાંભળી શ્રીરામે તેને મારવા મનાઈ કરી; અને વાનરોને શ્રીરામે કહ્યું: “દૂત આવી ગયો છે—એને મુક્ત કરો.”