Sarga 26
वानरमुख्य-परिचयः (Catalogue of Principal Vānara Leaders)
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં લંકાની અંદર ગુપ્તચર-આધારિત માહિતી-વિનિમયનું વર્ણન આવે છે. સારણ રાવણને સ્પષ્ટ અને હિતકારી ઉપદેશ આપે છે; પરંતુ રાવણ દર્પથી તેને નકારીને કહે છે કે સર્વ લોક વિરોધ કરે તોય સીતાને સમર્પિત નહીં કરે. ત્યારબાદ પ્રત્યક્ષ રીતે શત્રુબળ જાણવાની ઇચ્છાથી રાવણ શુક અને સારણ સાથે ઊંચા, હિમ-શ્વેત પ્રાસાદ પર ચઢી સમુદ્રકાંઠે વિસ્તરેલી વિશાળ વાનરસેનાને જુએ છે. અસંખ્ય સેના જોઈ તે સારણને પૂછે છે—વાનરોમાં કોણ મુખ્ય છે, સુગ્રીવના મુખ્ય સલાહકાર કોણ છે, અને કયા નેતાઓથી વિશેષ ભય રાખવો. સारण પછી ક્રમબદ્ધ “શત્રુ-સેનાવિન્યાસ” રૂપે મુખ્ય નાયકોનું પરિચય આપે છે—સુગ્રીવની સેના આગળ નীল; વાલિપુત્ર અને યુવરાજ અઙ્ગદ, જે સીધો યુદ્ધ-આહ્વાન કરે છે; સેતુકાર્ય સાથે સંકળાયેલ નલ; તેમજ અન્ય દળનાયક—શ્વેત, કુમુદ, રંભ, શરભ, પનસ, વિનત, ક્રોધન, ગવય. તેમના દેહલક્ષણ, નિવાસસ્થાન/પર્વત-સંબંધ, દળબળની સંખ્યા અને લંકા પર ચઢાઈ કરવાની ઉગ્ર ઇચ્છા વર્ણવીને સારણ રાવણને જોખમનું મૂલ્યાંકન કરાવે છે. કાવ્યરસ સાથે રાજ્યનીતિસભર ધમકી-આકલન જોડીને આ અધ્યાય શત્રુપક્ષની “ઓર્ડર ઑફ બેટલ” જેવી સૂચિ રજૂ કરે છે.
Shlokas
Verse 1
तद्वचःपथ्यमक्लीबंसारणेनाभिभाषितम् ।निशम्यरावणोराजाप्रत्यभाषतसारणम् ।।।।
સારણે કહેલા પથ્ય અને અક્લીબ એવા સ્પષ્ટ વચનો સાંભળી, રાજા રાવણે સારણને પ્રતિઉત્તર આપ્યો.
Verse 2
यदिमामभियुञ्जीरन्देवगन्धर्वदानवाः ।नैवसीतांप्रदास्यामिसर्वलोकभयादपि ।।।।
જો દેવ, ગંધર્વ અને દાનવો સૌ મળીને પણ મને આક્રમણ કરે, તો પણ સર્વ લોકના ભયથી પણ હું સીતા દેવીને પાછી નહીં આપું।
Verse 3
त्वंतुसौम्यपरित्रस्तोहरिभिर्निर्जितोभृशम् ।प्रतिप्रदानमद्यैवसीतायास्साधुमन्यसे ।।।।
પરંતુ હે સૌમ્ય, વાનરો દ્વારા અત્યંત પરાજિત અને ભયભીત થયેલો તું, આજ જ સીતાને પરત આપવું યોગ્ય છે એમ માને છે.
Verse 4
कोहिनामसपत्नोमांसमरेजेतुमर्हति ।इत्युक्त्वापरुषंवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।।।।आरुरोहततश्रशीमान् प्रासादंहिमपाण्डुरम् ।बहुतालसमुत्सेधंरावणोऽथदिदृक्ष्या ।।।।
“યુદ્ધમાં મને જીતવા યોગ્ય એવો મારો પ્રતિસ્પર્ધી કોણ છે?”—એવું કઠોર વચન કહી રાક્ષસાધિપતિ રાવણ પછી દર્શનાર્થે હિમસમાન ધવળ, શ્રીમંત અને અનેક તાલવૃક્ષ જેટલો ઊંચો પ્રાસાદ ચઢી ગયો.
Verse 5
कोहिनामसपत्नोमांसमरेजेतुमर्हति ।इत्युक्त्वापरुषंवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।।6.26.4।।आरुरोहततश्रशीमान् प्रासादंहिमपाण्डुरम् ।बहुतालसमुत्सेधंरावणोऽथदिदृक्ष्या ।।6.26.5।।
“મારા સમરનો સપત્ન કોણ છે, જે મને યુદ્ધમાં જીતવા યોગ્ય હોય?”—આવી કર્કશ વાણી ઉચ્ચારીને, રાક્ષસાધિપતિ શ્રીમાન રાવણ પછી દિદૃક્ષા (જોયા ઇચ્છા)થી હિમસમાન પાંડુર, અનેક તાલવૃક્ષ જેટલો ઊંચો, પોતાના ભવ્ય પ્રાસાદ પર ચઢ્યો.
Verse 6
ताभ्यांचराभ्यांसहितोरावणःक्रोधमूर्छितः ।पश्यमानस्समुद्रंचपर्वतांश्चवनानिच ।।।।ददर्शपृथिवीदेशंसुसम्पूर्णंप्लवङ्गमैः ।
તે બે ચરોથી સહીત, ક્રોધથી મૂર્છિત મનવાળો રાવણ સમુદ્ર, પર્વતો અને વનોને નિહાળી રહ્યો; અને તેણે ધરતીનો તે પ્રદેશ જોયો, જે સર્વત્ર પ્લવંગમો (વાનરો)થી સંપૂર્ણ ભરેલો હતો।
Verse 7
तदपारमसंख्ख्येयंवानराणांमहद्बलं ।अलोक्यरावणोराजापरिपप्रच्छसारणम् ।।।।
અપરિમિત અને ગણતરીથી પરે એવા વાનરોના મહાબળને જોઈને, રાજા રાવણે સારણને ફરીથી પૂછપરછ કરી।
Verse 8
एषांवानरमुख्यानांकेशूराःकेमहाबलाः ।केपूर्वमभिवर्तन्तेमहोत्साहास्समन्ततः ।।।।
આ વાનરમુખ્યોમાં કોણ શૂર છે, કોણ મહાબળી છે? સર્વત્ર મહોત્સાહી કોણ છે? અને અગાઉ યુદ્ધમાં પરાક્રમ સાબિત કરેલાઓ સમાન કોણ ગણાય? યોગ્ય ક્રમથી મને કહો।
Verse 9
केषांशृणोतिसुग्रीवःकेवायूथपयूथपाः ।सारणाचक्ष्वतत्त्वेनकेप्रधानाःप्लवङ्गमाः ।।।।
સુગ્રીવ કોની વાત સાંભળે છે? અને કોણ યુથપોના પણ યુથપ છે? હે સારણ, તત્ત્વથી સત્ય કહો—પ્લવંગમોમાં મુખ્ય નેતાઓ કોણ છે?
Verse 10
सारणोराक्षसेन्द्रस्यवचनंपरिपृच्छतः ।आचचक्षेऽथमुख्यज्ञोमुख्यांस्तांस्तुवनौकसः ।।।।
રાક્ષસેન્દ્રે પૂછતાં, મુખ્યજ્ઞ સારણે તે વનવાસી વાનરોમાંના અગ્રણી નેતાઓનું વર્ણન કરવાનું શરૂ કર્યું.
Verse 11
एषयोऽभिमुखोलङ्कांनर्दंस्तिष्ठतिवानरः ।यूथपानांसहस्राणांशतेनपरिवारितः ।।।।यस्यघोषेणमहतासप्राकारासतोरणा ।लङ्काप्रवेपतेसर्वासशैलवनकानना ।।।।सर्वशाखामृगेन्द्रस्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।बलाग्रेतिष्ठतेवीरोनीलोनामैषयूथपः ।।।।
“જુઓ, એ વાનર લંકા તરફ મુખ કરીને ગર્જના કરતો ઊભો છે; યુથપતિઓના લાખોમાંથી સો હજારોથી ઘેરાયેલો છે.”
Verse 12
एषयोऽभिमुखोलङ्कांनर्दंस्तिष्ठतिवानरः ।यूथपानांसहस्राणांशतेनपरिवारितः ।।6.26.11।।यस्यघोषेणमहतासप्राकारासतोरणा ।लङ्काप्रवेपतेसर्वासशैलवनकानना ।।6.26.12।।सर्वशाखामृगेन्द्रस्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।बलाग्रेतिष्ठतेवीरोनीलोनामैषयूथपः ।।6.26.13।।
“તેના મહાન ગર્જનાના ઘોષથી લંકા આખી કંપી ઊઠે છે—તેના પ્રાકારો અને તોરણો, પર્વતો તથા વન-ઉપવન સહિત.”
Verse 13
एषयोऽभिमुखोलङ्कांनर्दंस्तिष्ठतिवानरः ।यूथपानांसहस्राणांशतेनपरिवारितः ।।6.26.11।।यस्यघोषेणमहतासप्राकारासतोरणा ।लङ्काप्रवेपतेसर्वासशैलवनकानना ।।6.26.12।।सर्वशाखामृगेन्द्रस्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।बलाग्रेतिष्ठतेवीरोनीलोनामैषयूथपः ।।6.26.13।।
સર્વ વાનરકુલોના અધિપતિ મહાત્મા સુગ્રીવના સેનાના અગ્રભાગે નીલ નામનો પરાક્રમી યુથપતિ વીર સ્થિત છે.
Verse 14
बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् ।लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।।।गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः ।स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।।।यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश ।एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।।।यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।।।
જે પરાક્રમી વીર બાહુ ઉંચા કરી પગથી ધરતીને ધમધમાવે છે, તે ક્રોધે લંકા તરફ મુખ કરી વારંવાર પ્રચંડ તેજથી ફૂલે છે. કાયામાં પર્વતશિખર સમાન, વર્ણે કમળકેસર સમાન; અતિ સંરબ્ધ થઈ તે પુનઃ પુનઃ પોતાની પૂંછડી પટકાવે છે. જેના પૂંછડીના નાદથી દસેય દિશાઓ ગુંજે છે—એ વાનરરાજ સુગ્રીવે યૌવરાજપદે અભિષેક કરેલો અંગદ છે; હવે યુદ્ધમાં તને પડકારે છે.
Verse 15
बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् ।लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।6.26.14।।गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः ।स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।6.26.15।।यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश ।एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।6.26.16।।यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।6.26.17।।
કાયામાં પર્વતશિખર સમાન અને કમળકેસર સમાન તેજસ્વી વર્ણવાળો તે, અતિ ક્રોધિત થઈ, પુનઃ પુનઃ પોતાની પૂંછડી પટકતો રહે છે.
Verse 16
बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् ।लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।6.26.14।।गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः ।स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।6.26.15।।यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश ।एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।6.26.16।।यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।6.26.17।।
જેના પૂંછડીના નાદથી દસેય દિશાઓ ગુંજે છે—એ વાનરરાજ સુગ્રીવે અભિષેક કરેલો આ વીર છે.
Verse 17
बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् ।लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।6.26.14।।गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः ।स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।6.26.15।।यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश ।एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।6.26.16।।यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।6.26.17।।
યૌવરાજપદે સ્થાપિત અંગદ નામનો એ, હવે યુદ્ધમાં તને આહ્વાન કરે છે.
Verse 18
वालिनस्सदृशःपुत्रस्सुग्रीवस्यसदाप्रियः ।राघवार्थेपराक्रान्तश्शक्रार्थेवरुणोयथा ।।।।
વાલીના સમાન પરાક્રમી પુત્ર, સુગ્રીવને સદા પ્રિય, રાઘવના કાર્ય માટે શૂરવીરતાથી આગળ વધે છે—જેમ ઇન્દ્રના હિતાર્થે વરુણ આગળ વધે તેમ।
Verse 19
एतस्यसामतिस्सर्वायद्दृष्टाजनकात्मजा ।हनूमतावेगवताराघवस्यहितैषिणा ।।।।
આ સર્વ તેની જ બુદ્ધિનો ફળ છે—કે રાઘવના હિતેચ્છુ, વેગવાન હનૂમાને જનકાત્મજા સીતા દેવીને દર્શન કરી હતી।
Verse 20
बहूनिवानरेन्द्राणामेषयूथानिवीर्यवान् ।परिगृह्याभियातित्वांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।।।
આ પરાક્રમી વીર અનેક વાનરરાજાઓના યુથોને સાથે લઈ, પોતાની સેના સાથે તને મર્દન કરવા માટે તારી સામે કૂચ કરે છે।
Verse 21
अनुवालिसुतस्यापिबलेनमहताऽवृतः ।वीरस्तिष्ठतिसङ्ग्रामेसेतुहेतुरयंनलः ।।।।
અને વાલિપુત્રના અનુગામી રૂપે, મહાન બળથી ઘેરાયેલો વીર નલ—જેના કારણે સેતુ બંધાયો—યુદ્ધમાં અડગ ઊભો છે।
Verse 22
येतुविष्टभ्यगात्राणिक्ष्वेलयन्तिनदन्तिच ।उत्थायचविजृम्भन्तेक्रोधेनहरिपुङ्गवाः ।।।।एतेदुष्प्रसहाघोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।अष्टौशतसहस्राणिदशकोटिशतानिच ।।।।यएनमनुगच्छन्तिवीराश्चन्दनवासिनः ।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।।।
જે વાનરશ્રેષ્ઠો અંગોને દૃઢ કરીને ઝાટકે ઝાટકે હલાવે છે, ગર્જના કરે છે; અને ક્રોધથી ઊભા થઈને જંભાઈને દેહ ખેંચે છે.
Verse 23
येतुविष्टभ्यगात्राणिक्ष्वेलयन्तिनदन्तिच ।उत्थायचविजृम्भन्तेक्रोधेनहरिपुङ्गवाः ।।6.26.22।।एतेदुष्प्रसहाघोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।अष्टौशतसहस्राणिदशकोटिशतानिच ।।6.26.23।।यएनमनुगच्छन्तिवीराश्चन्दनवासिनः ।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.24।।
આ બધા દુષ્પ્રસહ, ભયંકર અને પ્રચંડ—પ્રચંડ પરાક્રમવાળા છે; એમની સંખ્યા આઠ લાખ અને દસ કરોડના સૈકડાં ગણાય છે.
Verse 24
येतुविष्टभ्यगात्राणिक्ष्वेलयन्तिनदन्तिच ।उत्थायचविजृम्भन्तेक्रोधेनहरिपुङ्गवाः ।।6.26.22।।एतेदुष्प्रसहाघोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।अष्टौशतसहस्राणिदशकोटिशतानिच ।।6.26.23।।यएनमनुगच्छन्तिवीराश्चन्दनवासिनः ।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.24।।
ચંદનવનમાં વસતા તે વીર વાનરો એને અનુસરે છે; અને એ પોતાનાં જ દળથી લંકાને મર્દિત કરવા ઇચ્છે છે.
Verse 25
श्वेतोरजतसङ्काशश्चपलोभीमविक्रमः ।बुद्धिमान्वानरश्शूरस्त्रिषुलोकेषुविश्रुतः ।।।।तूर्णंसुग्रीवमागम्यपुनर्गच्छतिसत्वरः ।विभजन्वानरींसेनामनीकानिप्रहर्षयन् ।।।।
શ્વેત—રજત સમાન તેજસ્વી, ચપળ અને ભીમ પરાક્રમી; બુદ્ધિમાન વાનરવીર, ત્રણે લોકમાં વિશ્રુત હતો.
Verse 26
श्वेतोरजतसङ्काशश्चपलोभीमविक्रमः ।बुद्धिमान्वानरश्शूरस्त्रिषुलोकेषुविश्रुतः ।।6.26.25।।तूर्णंसुग्रीवमागम्यपुनर्गच्छतिसत्वरः ।विभजन्वानरींसेनामनीकानिप्रहर्षयन् ।।6.26.26।।
ઝડપથી સુગ્રીવ પાસે જઈ, ફરી તત્કાળ આગળ વધતો; વાનરસેનાને વિભાગોમાં વહેંચતો અને દળોને પ્રહર્ષિત કરતો ગયો.
Verse 27
यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् ।नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।।।तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः ।योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।।।यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता ।ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।।।अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति ।एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।।।
પૂર્વકાળે ગોમતી નદીના તટે રમણીય પર્વતમાળા વિસ્તરેલી હતી; તેનું નામ ‘સંકોચન’ હતું, અનેક શિખરોથી યુક્ત એવો ગિરિ હતો.
Verse 28
यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् ।नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।6.26.27।।तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः ।योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।6.26.28।।यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता ।ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।6.26.29।।अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति ।एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.30।।
ત્યાં ‘કુમુદ’ નામનો યુથપ તે રાજ્યનું શાસન કરતો હતો; તે તો શતસહસ્રના સહસ્રગુણ, અતિ વિશાળ સેનાને આગળ ધપાવતો હતો.
Verse 29
यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् ।नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।6.26.27।।तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः ।योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।6.26.28।।यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता ।ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।6.26.29।।अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति ।एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.30।।
તેના અનુયાયીઓ બહુ લાંબા વાળવાળા અને દીર્ઘ લાંગૂલ ધારણ કરનારા હતા; તામ્ર, પીળા, ફિક્કા અને શ્વેત—વિવિધ વર્ણના, વિખેરાયેલા અને ભયંકર દર્શનવાળા હતા.
Verse 30
यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् ।नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।6.26.27।।तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः ।योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।6.26.28।।यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता ।ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।6.26.29।।अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति ।एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.30।।
અદીન, રોષે પ્રચંડ અને ચંડ સ્વભાવનો તે યુદ્ધની અભિલાષા રાખતો હતો; પોતાના સૈન્યબળથી લંકાને મર્દિત કરવા તે પણ ઇચ્છતો હતો.
Verse 31
यस्त्वेषसिंहसङ्काशःकपिलोदीर्घलोचनः ।निभृतःप्रेक्षतेलङ्कांदिधक्षन्निवचक्षुषा ।।।।विन्ध्यंकृष्णगिरिंसह्यंपर्वतंचसुदर्शनम् ।राजन्सततमध्यास्तेरम्भोनामयूथपः ।।।।शतंशतसहास्राणांत्रिंशच्चहरिपुङ्गवाः ।यमेतेवानराश्शूराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।।।।परिवार्यानुगच्छन्तिलङ्कांमर्दितुमोजसा ।
પરંતુ આ તો સિંહસમાન, કપિલવર્ણ અને દીર્ઘલોચન છે; નિર્ભય સ્થિરતાથી લંકાને નિહાળે છે, જાણે નેત્રોથી જ તેને દહન કરી નાખશે.
Verse 32
यस्त्वेषसिंहसङ्काशःकपिलोदीर्घलोचनः ।निभृतःप्रेक्षतेलङ्कांदिधक्षन्निवचक्षुषा ।।6.26.31।।विन्ध्यंकृष्णगिरिंसह्यंपर्वतंचसुदर्शनम् ।राजन्सततमध्यास्तेरम्भोनामयूथपः ।।6.26.32।।शतंशतसहास्राणांत्रिंशच्चहरिपुङ्गवाः ।यमेतेवानराश्शूराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।।6.26.33।।परिवार्यानुगच्छन्तिलङ्कांमर्दितुमोजसा ।
હે રાજન્, રંભા નામનો યુથપતિ વિંધ્ય, કૃષ્ણગિરિ, સહ્ય તથા સુદર્શન પર્વતોમાં સદૈવ નિવાસ કરતો હતો.
Verse 33
यस्त्वेषसिंहसङ्काशःकपिलोदीर्घलोचनः ।निभृतःप्रेक्षतेलङ्कांदिधक्षन्निवचक्षुषा ।।6.26.31।।विन्ध्यंकृष्णगिरिंसह्यंपर्वतंचसुदर्शनम् ।राजन्सततमध्यास्तेरम्भोनामयूथपः ।।6.26.32।।शतंशतसहास्राणांत्रिंशच्चहरिपुङ्गवाः ।यमेतेवानराश्शूराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।।6.26.33।।परिवार्यानुगच्छन्तिलङ्कांमर्दितुमोजसा ।
ત્રીસ ગુણાં સો હજાર એવા શ્રેષ્ઠ વાનરવીરો—ભયંકર, શૂર અને ચંડ પરાક્રમી—તેને ચારે તરફથી ઘેરી, બળપૂર્વક લંકાને મર્દિત કરવા પાછળ પાછળ ચાલે છે.
Verse 34
यस्तुकर्णौविवृणुतेजृम्बतेचपुनःपुनः ।नचसंविजतेमृत्योर्नचयुद्धाद्विधावति ।।।।प्रकम्पतेचरोषेणतिर्यक्चपुनरीक्षते ।पश्यन् लाङ्गूलमपिचक्ष्वेळतेचमहाबलः ।।।।महाजवोवीतभयोरम्यंसाल्वेयपर्वतम् ।राजन्सततमध्यास्तेशरभोनामयूथपः ।।।।
પરંતુ જે કાન ફેલાવે છે, વારંવાર જંભાઈ લે છે, અને છતાં ન મૃત્યુથી કંપે છે, ન યુદ્ધમાંથી પલાયન કરે છે—
Verse 35
यस्तुकर्णौविवृणुतेजृम्बतेचपुनःपुनः ।नचसंविजतेमृत्योर्नचयुद्धाद्विधावति ।।6.26.34।।प्रकम्पतेचरोषेणतिर्यक्चपुनरीक्षते ।पश्यन् लाङ्गूलमपिचक्ष्वेळतेचमहाबलः ।।6.26.35।।महाजवोवीतभयोरम्यंसाल्वेयपर्वतम् ।राजन्सततमध्यास्तेशरभोनामयूथपः ।।6.26.36।।
—તે મહાબલવાન ક્રોધથી કંપે છે, વારંવાર તિર્યક નજર કરે છે, અને પોતાનું પૂંછડું પણ જોતો જોતો બળપૂર્વક ઉછળકૂદ કરે છે.
Verse 36
यस्तुकर्णौविवृणुतेजृम्बतेचपुनःपुनः ।नचसंविजतेमृत्योर्नचयुद्धाद्विधावति ।।6.26.34।।प्रकम्पतेचरोषेणतिर्यक्चपुनरीक्षते ।पश्यन् लाङ्गूलमपिचक्ष्वेळतेचमहाबलः ।।6.26.35।।महाजवोवीतभयोरम्यंसाल्वेयपर्वतम् ।राजन्सततमध्यास्तेशरभोनामयूथपः ।।6.26.36।।
હે રાજન્, મહાવેગી અને નિર્ભય ‘શરભ’ નામનો યુથપતિ સદા રમ્ય સાલ્વેય પર્વત પર નિવાસ કરે છે.
Verse 37
एतस्यबलिनस्सर्वेविहारानामयूथपाः ।राजन् शतसहस्राणिचत्वारिंशस्तथैवच ।।।।
હે રાજન્, આ બલવાનના અધિન સર્વ ‘વિહાર’ નામના યુથપતિઓ છે; તેમની સંખ્યા ચાળીસ શતસહસ્ર છે.
Verse 38
यस्तुमेघइवाकाशंमहानावृत्यतिष्ठति ।मध्येवानरवीराणांसूराणामिववासवः ।।।।भेरीणामिवसन्नादोयस्यैषश्रूयतेमहान् ।घोषश्शाखामृगेन्द्राणांसङ्ग्राममभिकाङ्क्षिताम् ।।।।एषपर्वतमध्यास्तेपारियात्रमनुत्तमम् ।युद्धेदुष्प्रसहोनित्यंपनसोनामयूथपः ।।।।
અને જે મહાન વાનરવીરોની વચ્ચે ઊભો રહી, મેઘ સમાન વિશાળ બની આકાશને ઢાંકી દેતો હોય—દેવોમાં વાસવ (ઇન્દ્ર) જેમ.
Verse 39
यस्तुमेघइवाकाशंमहानावृत्यतिष्ठति ।मध्येवानरवीराणांसूराणामिववासवः ।।6.26.38।।भेरीणामिवसन्नादोयस्यैषश्रूयतेमहान् ।घोषश्शाखामृगेन्द्राणांसङ्ग्राममभिकाङ्क्षिताम् ।।6.26.39।।एषपर्वतमध्यास्तेपारियात्रमनुत्तमम् ।युद्धेदुष्प्रसहोनित्यंपनसोनामयूथपः ।।6.26.40।।
યુદ્ધની ઇચ્છા ધરાવતા શાખામૃગેન્દ્રોનો જે મહાન ઘોષ ભેરીના સન્નાદ સમાન સંભળાય છે—એ તેનો પ્રચંડ નાદ છે.
Verse 40
यस्तुमेघइवाकाशंमहानावृत्यतिष्ठति ।मध्येवानरवीराणांसूराणामिववासवः ।।6.26.38।।भेरीणामिवसन्नादोयस्यैषश्रूयतेमहान् ।घोषश्शाखामृगेन्द्राणांसङ्ग्राममभिकाङ्क्षिताम् ।।6.26.39।।एषपर्वतमध्यास्तेपारियात्रमनुत्तमम् ।युद्धेदुष्प्रसहोनित्यंपनसोनामयूथपः ।।6.26.40।।
આ યુથપતિ ‘પનસ’ નામનો, યુદ્ધમાં સદા દુષ્પ્રસહ, અનુત્તમ પારિયાત્ર પર્વત પર નિવાસ કરે છે.
Verse 41
एनंशतसहस्राणांशतार्धंपर्युपासते ।यूथपायूथपश्रेष्ठंयेषांयूथानिभागशः ।।।।
એના આસપાસ પચાસ લાખ વાનર-યૂથપતિઓ—યૂથપોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તેને—સેવા કરે છે; અને તેમની સેનાઓ ભાગે ભાગે, જુદા જુદા વિભાગોમાં ગોઠવાઈ ઊભી છે.
Verse 42
यस्तुभीमांप्रवल्गन्तींचमूंतिष्ठतिशोभयन् ।स्थितांतीरेसमुद्रस्यद्वितीयइवसागरः ।।।।एषदर्दरसङ्काशोविनतोनामयूथपः ।पिबंश्चरतिपर्णासांनदीनामुत्तमांनदीम् ।।।।षष्टिश्शतसहस्राणिबलमस्यप्लवङ्गमाः ।।।।
જે ભયંકર રીતે ઉછળતી એ સેનાને શોભાવતો સમુદ્રના કિનારે ઊભો છે—જાણે સમુદ્રની બાજુમાં ઊભો થયેલો બીજો સમુદ્ર હોય તેમ—
Verse 43
यस्तुभीमांप्रवल्गन्तींचमूंतिष्ठतिशोभयन् ।स्थितांतीरेसमुद्रस्यद्वितीयइवसागरः ।।6.26.42।।एषदर्दरसङ्काशोविनतोनामयूथपः ।पिबंश्चरतिपर्णासांनदीनामुत्तमांनदीम् ।।6.26.43।।षष्टिश्शतसहस्राणिबलमस्यप्लवङ्गमाः ।।6.26.44।।
આ દર્ડર પર્વત સમાન દેખાતો ‘વિનત’ નામનો યૂથપ છે; તે નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ પર્ણાસા નદીનું જળ પીતા પીતા વિહાર કરે છે.
Verse 44
यस्तुभीमांप्रवल्गन्तींचमूंतिष्ठतिशोभयन् ।स्थितांतीरेसमुद्रस्यद्वितीयइवसागरः ।।6.26.42।।एषदर्दरसङ्काशोविनतोनामयूथपः ।पिबंश्चरतिपर्णासांनदीनामुत्तमांनदीम् ।।6.26.43।।षष्टिश्शतसहस्राणिबलमस्यप्लवङ्गमाः ।।6.26.44।।
તેના બળમાં સાઠ લાખ પ્લવંગમ (વાનર) યોદ્ધાઓ છે.
Verse 45
त्वामाह्वयतियुद्धायक्रोधनोनामयूधपः ।विक्रान्ताबलवन्तश्चयथायूथानिभागशः ।।।।
ક્રોધન નામનો યુથપતિ તને યુદ્ધ માટે આહ્વાન કરે છે; અને તેના દળો વિભાગે વિભાગ ગોઠવાયેલા છે, પરાક્રમી અને બળવાન યોદ્ધાઓથી પરિપૂર્ણ.
Verse 46
यस्तुगैरिकवर्णाभंवपुःपुष्यतिवानरः ।अवमत्यसदासर्वान्वानरान्बलदर्पितान् ।।।।गवयोनामतेजस्वीत्वांक्रोधादभिवर्तते ।
જે વાનર ગૈરિક (ગેરુ) વર્ણ સમાન દેહ ધારણ કરે છે, અને બળના ગર્વથી મત્ત સર્વ વાનરોને સદા અવગણે છે—તે તેજસ્વી ગવય નામનો, ક્રોધથી પ્રેરિત થઈ, તારી સામે આગળ વધે છે.
Verse 47
एनंशतसहस्राणिसप्ततिःपर्युपासते ।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।।।
તેની આસપાસ સત્તર શતસહસ્રો (સાત લાખ) ઉપસ્થિત રહે છે; અને તે પોતાના જ દળથી લંકાને મર્દિત કરી નાખવાની આશા રાખે છે.
Verse 48
एतेदुष्प्रसहाघोराबलिनःकामरूपिणः ।यूथपायूथपश्रेष्ठामेषांयूथानिभागशः ।।।।
આ યુથપતિઓ દુષ્પ્રસહ, ઘોર, બળવાન અને કામરૂપ (ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરનાર) છે; તેઓ યુથપતિઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને તેમના યુથો વિભાગે વિભાગ ગોઠવાયેલા છે.
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa’s pivotal action is his explicit refusal to return Sītā, declaring that even universal fear or a combined assault by divine beings will not compel surrender—an ethical stance framed as obstinate pride set against counsel and impending consequences.
The chapter contrasts truthful counsel (satyam–pathyām) with sovereign hubris: accurate intelligence and prudent advice are shown as instruments of rājadharma, while refusal to heed them accelerates self-destruction in political and moral terms.
Laṅkā’s palace vantage point and the coastal theatre of war are foregrounded, alongside named landscapes used for identity-mapping of Vānara polities and routes: Gomatī and Parṇāsā rivers; Vindhya, Kṛṣṇagiri, Sahya, Sudarśana, Sālvēya, and Pāriyātra mountains; and the sandalwood forest (candanavana).