Sarga 62
कुम्भकर्णस्य प्रबोधनम् — The Awakening and Commissioning of Kumbhakarna
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં લંકામાં કુંભકર્ણને જગાડીને યુદ્ધ માટે તૈયાર કરવાનું પ્રસંગ રાજકીય-માનસિક ઘટનાક્રમ રૂપે દેખાય છે. નિદ્રાથી અને મદિરાથી ભારેલો હોવા છતાં તે ‘રાક્ષસ-વ્યાઘ્ર’ સમાન પ્રચંડ છે. હજારો સેવકોની સાથે, પુષ્પવર્ષાથી સન્માનિત થઈ, તે ભવ્ય રાજમાર્ગે આગળ વધે છે. સોનાની જાળીઓથી શોભિત અને સૂર્યપ્રભા સમાન તેજસ્વી રાક્ષસરાજના નિવાસમાં પ્રવેશ કરીને તે એવા વિશાળ પગલાં ભરે છે કે ધરતી કંપતી હોય તેમ લાગે છે. પુષ્પકમાં બેઠેલો રાવણ અંદરથી વ્યાકુળ છે; પરંતુ ભાઈને જોઈ આનંદથી ઊભો થઈ તેને આલિંગન કરે છે અને માનપૂર્વક આસન આપે છે. ત્યારે કુંભકર્ણ ક્રોધથી રક્તનેત્ર બની પૂછે છે—“મને શા માટે જગાડ્યો? તું કોને ભય પામે છે?” રાવણ રામનો ભય સ્વીકારે છે—રામ અને સુગ્રીવ સેના સાથે સમુદ્ર પાર કરીને આવી પહોંચ્યા છે; લંકાના ઉપવન ધ્વસ્ત થયા, અનેક રાક્ષસો માર્યા ગયા, જ્યારે વાનરો યુદ્ધમાં પણ અખંડ જણાય છે. બાળકો અને વૃદ્ધો જ વધુ બાકી રહેલી થાકેલી નગરીની રક્ષા માટે તે વિનંતી કરે છે; દેવો અને અસુરો પર કુંભકર્ણની પૂર્વ વિજયગાથા વખાણી, પવન જેમ વરસાદી મેઘોને વિખેરી નાખે તેમ શત્રુસેનાને છિન્નભિન્ન કરવા તેને આદેશ આપે છે.
Shlokas
Verse 1
स तुराक्षसशार्दूलोनिद्रामदसमाकुलः ।राजमार्गंश्रियाजुष्टंययौविपुलविक्रमः ।।6.62.1।।
તે રાક્ષસશાર્દૂલ, મહાવિક્રમી, નિદ્રા અને મદથી મોહીત થઈ, શ્રીથી શોભિત રાજમાર્ગે આગળ વધ્યો.
Verse 2
राक्षसानांसहस्रैश्चवृतःपरमदुर्जयः ।गृहेभ्यःपुष्पवर्षेणकीर्यमाणस्तदाययौ ।।6.62.2।।
પછી પરમદુર્જય કુંભકર્ણ, હજારો રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો, ઘરોમાંથી વરસતા પુષ્પવર્ષા વચ્ચે આગળ આવ્યો.
Verse 3
स हेमजालविततंभानुभास्वरदर्शनम् ।ददर्शविपुलंरम्यंराक्षसेन्द्रनिवेशनम् ।।6.62.3।।
તેણે સોનાની જાળીઓથી વિસ્તરેલું, પ્રભાતસૂર્ય સમું તેજસ્વી દર્શન ધરાવતું, વિશાળ અને રમ્ય રાક્ષસેન્દ્રનું નિવાસસ્થાન જોયું.
Verse 4
स तत्तदासूर्यइवाभ्रजालंप्रविश्यरक्षोधिपतेर्निवेशम् ।ददर्शदूरेऽग्रजमासनस्थंस्वयम्भुवंशक्रवासनस्थम् ।।6.62.4।।
પછી સૂર્ય જેમ વાદળસમૂહને ભેદીને રક્ષોધિપતિના નિવાસમાં પ્રવેશ્યો તેમ તે પ્રવેશ્યો; અને દૂરથી પોતાના અગ્રજને સિંહાસન પર બેઠેલા જોયા—જેમ શક્ર સ્વયંભૂ બ્રહ્માને આસનસ્થ જોઈ રહ્યો હોય તેમ.
Verse 5
भ्रातुस्सभवनंगच्छन्रक्षोगणसमन्विम् ।कुम्भकर्णःपदन्यासैरकम्पयतमेदिनीम् ।।6.62.5।।
ભાઈના ભવન તરફ રાક્ષસગણ સાથે આગળ વધતા કુંભકર્ણે પોતાના પગલાંના ભારથી ધરતીને કંપાવી દીધી.
Verse 6
सोऽभिगम्यगृहंभ्रातुःकक्ष्यामभिविगाह्य च ।ददर्शोद्विगन्नमासीनंविमानेपुष्पकेगुरुम् ।।6.62.6।।
ભાઈના ગૃહે પહોંચીને અને અંતઃકક્ષામાં પ્રવેશ કરીને, તેણે પુષ્પક વિમાનમાં બેઠેલા પોતાના ગુરુતુલ્ય જ્યેષ્ઠ ભાઈને ચિંતિત અને વ્યાકુલ મનથી જોયા.
Verse 7
अथदृष्टवादशग्रीवःकुम्भकर्णमुपस्थितम् ।तूर्णमुत्थायसंहृष्टःसन्निकर्षमुपानयत् ।।6.62.7।।
પછી કુંભકર્ણને સામે ઉપસ્થિત જોયે દશગ્રીવ (રાવણ) આનંદિત થઈ તુરંત ઊભો થયો અને તેને નજીક ખેંચી લીધો.
Verse 8
अथासीनस्यपर्यङ्केकुम्भकर्णोमहाबलः ।भ्रातुर्ववन्देचरणौकिंकृत्यमितिचाब्रवीत् ।।6.62.8।।
પછી મહાબલી કુંભકર્ણે પલંગ પાસે જઈ ભાઈના ચરણોમાં વંદન કર્યું અને કહ્યું: “શું કરવાનું છે?”
Verse 9
उत्पत्यचैनंमुदितोरावणःपरिषस्वजे ।स भ्रात्रासम्परिष्वक्तोयथावच्छाभिनन्दितः ।।6.62.9।।कुम्भकर्णश्शुभंदिव्यंप्रतिपेदेवरासनम् ।
આનંદિત રાવણ ઊભો થઈ તેને આલિંગન કર્યુ. ભાઈ દ્વારા પરિષ્વક્ત અને યથાવત્ અભિનંદિત કુંભકર્ણે પછી શુભ, દિવ્ય અને ઉત્તમ આસન ગ્રહણ કર્યું.
Verse 10
स तदासनमाश्रित्यकुम्भकर्णोमहाबलः ।।6.62.10।।संरक्तनयनःक्रोधाद्रावणंवाक्यमब्रवीत् ।
તે આસન ગ્રહણ કરીને મહાબળી કુંભકર્ણ, ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખો સાથે, રાવણને વચન બોલ્યો.
Verse 11
किमर्थमहमादृत्यत्वयाराजन्विबोधितः ।।6.62.11।।शंसकस्माद्भयंतेऽत्रकोऽद्यप्रेतोभविष्यति ।
“હે રાજન્, તું મને એટલી ઉતાવળથી કેમ જગાડ્યો? કહો—અહીં તને કયું ભય ઊભું થયું છે, અને આજે કોણ પ્રાણ ત્યાગ કરશે?”
Verse 12
भ्रातरंरावणःक्रुद्धंकुम्भकर्णमवस्थितम् ।।6.62.12।।ईषत्तुपरिवृत्ताभ्यांनेत्राभ्यांवाक्यमब्रवीत् ।
ક્રોધમાં ઊભેલા ભાઈ કુંભકર્ણને જોઈ, રાવણે થોડું ફરતા નેત્રો સાથે વ્યાકુલતાથી તેને વચન કહ્યું.
Verse 13
अद्यतेसुमहान्कालश्शयानस्यमहाबल ।।6.62.13।।सुखितस्त्वं न जानीषेममरामकृतंभयम् ।
હે મહાબલવાન્! તું આજે સુધી લાંબા કાળથી સુખપૂર્વક શયન કરતો રહ્યો; રામે મારા પર જે ભય ઉત્પન્ન કર્યો છે તે તું જાણતો નથી.
Verse 14
एषदाशरथीरामःसुग्रीवसहितोबली ।।6.62.14।।समुद्रंसबलस्तीर्त्वामूलंनःपरिकृन्तति ।
આ દાશરથિ રામ, સુગ્રીવ સહિત મહાબલી, સેનાસહિત સમુદ્ર પાર કરીને અમારી શક્તિના મૂળને જ કાપી રહ્યો છે.
Verse 15
हन्तपश्यस्वलङ्कायावनान्युपवनानि च ।।6.62.15।।सेतुनासुखमागम्यवानरैकार्णवीकृतम् ।
હાય! લંકાના વનો અને ઉપવનોને જો; સેતુ દ્વારા સહેલાઈથી આવી વાનરોએ તેને ઉજાડી નાખ્યા છે.
Verse 16
येराक्षसामुख्यतमाहतास्तेवानरैर्युधि ।।6.62.16।।वानराणांक्षयंयुद्धे न पश्यामिकदाचन ।नचापिवानरायुद्धेजितपूर्वाःकदाचन ।।6.62.17।।
યુદ્ધમાં વાનરોએ અમારા મુખ્યતમ રાક્ષસોને મારી નાખ્યા છે; છતાં યુદ્ધમાં વાનરોનો નાશ હું ક્યારેય જોતો નથી, અને વાનરો પણ યુદ્ધમાં ક્યારેય પરાજિત થયેલા નથી.
Verse 17
येराक्षसामुख्यतमाहतास्तेवानरैर्युधि ।।6.62.16।।वानराणांक्षयंयुद्धे न पश्यामिकदाचन ।नचापिवानरायुद्धेजितपूर्वाःकदाचन ।।6.62.17।।
યુદ્ધમાં વાનરોએ અમારા મુખ્યતમ રાક્ષસોને મારી નાખ્યા છે; છતાં યુદ્ધમાં વાનરોનો નાશ હું ક્યારેય જોતો નથી, અને વાનરો પણ યુદ્ધમાં ક્યારેય પરાજિત થયેલા નથી.
Verse 18
तदेतद्भयमुत्पन्नंत्रायस्वेमांमहबल ।नाशयत्वमिमानद्यतदर्थंबोधितोभवान् ।।6.62.18।।
આ રીતે ભય ઊભો થયો છે; હે મહાબલવાન્, મને રક્ષા કર. આજે જ તેમને નાશ કર—આ હેતુથી જ તને જગાડવામાં આવ્યો છે.
Verse 19
सर्वक्षपितकोशं च स त्वमभ्यवपद्यमाम् ।त्रायस्वेमांपुरींलङ्कांबालवृद्धावशेषिताम् ।।6.62.19।।
મારા સર્વ કોશ અને સાધનો ક્ષીણ થઈ ગયા છે; તેથી તું મારી પાસે આશ્રય લઈને પ્રતિઘાત કર. બાળકો અને વૃદ્ધો જ બાકી રહેલી આ લંકાપુરીનું રક્ષણ કર.
Verse 20
भ्रातुरर्थेमहाबाहो कुरुकर्मसुदुष्करम् ।मयैवंनोक्तपूर्वोहिकश्चिद्भ्रातः परन्तप ।।6.62.20।।
હે મહાબાહુ ભ્રાતા! ભાઈના હિતાર્થે આ અતિ દુષ્કર કાર્ય કર. હે પરંતપ ભાઈ! મેં અગાઉ કદી પણ તને આવું કંઈ માગ્યું નથી.
Verse 21
त्वय्यस्तिममस्नेहःपरासम्भावना च मे ।दैवासुरेषुयुद्धेषुबहुशोराक्षसर्षभ ।।6.62.21।।त्वयादेवाःप्रतिव्यूह्यनिर्जिताश्चासुरायुधि ।
મારા હૃદયમાં તારા પ્રત્યે સ્નેહ છે અને તારા પ્રત્યે પરમ માન પણ છે, હે રાક્ષસશ્રેષ્ઠ! દેવ-અસુર યુદ્ધોમાં અનેકવાર તું વ્યૂહ રચીને સામનો કર્યો છે અને વિજયી થયો છે—દેવો પર પણ અને અસુરોના પોતાના યુદ્ધમાં અસુરો પર પણ.
Verse 22
तदेतत्सर्वमातिष्ठवीर्यंभीमपराक्रम ।।6.62.22।।न हितेसर्वभूतेषुदृश्यतेसदृशोबली ।
અતએવ, હે ભીમપરાક્રમ વીર, તું તારો સર્વ બળ અને પરાક્રમ એકત્ર કર; સર્વ ભૂતોમાં તારા સમો બલવાન કોઈ દેખાતો નથી.
Verse 23
कुरुष्वमेप्रियहितमेतदुत्तमंयथाप्रियंप्रियरणबान्धवप्रिय ।स्वतेजसाविधमसपत्नवाहिनींशरद्घनंपवनइवोद्यतोमहान् ।।6.62.23।।
હે પ્રિય, રણપ્રિય અને સ્વજનોને પ્રિય, મારી માટે આ ઉત્તમ અને હિતકારી કાર્ય કર—જેમ મને પ્રિય છે તેમ. તારા સ્વતેજથી શત્રુસેનાને વિખેરી નાંખ, જેમ મહાન પવન ઉઠીને શરદઋતુના ઘન વાદળોને હંકારી દે છે.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s decision to awaken and deploy Kumbhakarṇa as a last-resort defender, framing war as protection of a depleted city—yet rooted in earlier adharma, revealing a crisis where political survival conflicts with moral accountability.
The dialogue teaches that fear can expose the true condition of leadership: even a powerful ruler must confront consequences, seek support, and acknowledge reality; valor without ethical grounding becomes reactive, not restorative.
Laṅkā’s royal road and palace complex (including the Puṣpaka setting), the ocean-crossing, and the Setu (bridge) are emphasized as cultural-geographic markers that signal the transition from defensive isolation to full-scale siege.