Sarga 92

Verse 1

रुधिरक्लिन्नगात्रस्तुलक्ष्मणःशुभलक्षणः ।बभूवहृष्टस्तंहत्वाशक्रजेतारमाहवे ।।।।

રક્તથી ભીંજાયેલાં અંગો હોવા છતાં શુભલક્ષણ લક્ષ્મણ, આહવે ઇન્દ્રજિત—શક્રજેતાને—વધીને હર્ષિત થયો.

Verse 2

ततःसजाम्बवन्तंचहनूमन्तंचवीर्यवान् ।संनिपत्यमहातेजास्तांश्चसर्वान्वनौकसः ।।।।आजगामततःशीघ्रंयत्रसुग्रीवराघवौ ।विभीषणमवष्टभ्यहनूमन्तंचलक्ष्मणः ।।।।

પછી પરાક્રમી, મહાતેજસ્વી લક્ષ્મણે જામ્બવાન અને હનુમાનને તથા સર્વ વાનરસેનાને એકત્ર બોલાવ્યા. ત્યારબાદ વિભીષણ અને હનુમાનના આધારથી તે ઝડપથી ત્યાં પહોંચ્યો જ્યાં સુગ્રીવ અને રાઘવ હતા.

Verse 3

ततःसजाम्बवन्तंचहनूमन्तंचवीर्यवान् ।संनिपत्यमहातेजास्तांश्चसर्वान्वनौकसः ।।6.92.2।।आजगामततःशीघ्रंयत्रसुग्रीवराघवौ ।विभीषणमवष्टभ्यहनूमन्तंचलक्ष्मणः ।।6.92.3।।

પછી પરાક્રમી મહાતેજસ્વી લક્ષ્મણે જામ્બવાન, હનૂમાન અને અન્ય સર્વ વાનરનાયકોને એકત્ર બોલાવ્યા. ત્યારબાદ વિભીષણના આધારથી અને હનૂમાન સાથે તે ઝડપથી ત્યાં પહોંચ્યો જ્યાં સુગ્રીવ અને રાઘવ (રામ) હતા.

Verse 4

ततोराममभिक्रम्यसौमित्रिरभिवाद्य च ।तस्थौभ्रातृसमीपस्थःशक्रस्येन्द्रानुजोयथा ।।।।

પછી સૌમિત્રિ લક્ષ્મણે રામની પાસે જઈ વંદન કર્યું અને ભાઈની નજીક ઊભો રહ્યો—જેમ શક્ર ઇન્દ્રની પાસે ઉપેન્દ્ર ઊભો રહે તેમ.

Verse 5

निष्टनन्निवचागत्यराघवायमहात्मने ।आचचक्षेतदावीरोघोरमिन्द्रजितोवधम् ।।।।

પછી વીરસ્વરૂપ લક્ષ્મણે, થાકથી તણાયેલો અવાજ જાણે કંપતો હોય તેમ, મહાત્મા રાઘવને ઇન્દ્રજિતના ભયંકર વધનો સમાચાર કહ્યા.

Verse 6

रावणेस्तुशिरश्छिन्नंलक्ष्मणेनमहात्मना ।न्यवेदयतरामायतदाहृष्टोविभीषणः ।।।।

ત્યારે મહાત્મા લક્ષ્મણે રાવણપુત્રનું શિર છેદી નાખ્યું—આ સમાચાર હર્ષિત વિભીષણે શ્રીરામને નિવેદન કર્યા.

Verse 7

श्रुत्वैवतुमहावीर्योलक्षणनेन्द्रजिद्वधम् ।प्रहर्षमतुलंलेभेवाक्यंचेदमुवाच ह ।।।।

લક્ષ્મણ પાસેથી ઇન્દ્રજિતના વધનો સમાચાર સાંભળતાં જ મહાવીર શ્રીરામને અતુલ હર્ષ થયો અને તેમણે આ વચન ઉચ્ચાર્યાં.

Verse 8

साधुलक्ष्मणतुष्टोऽस्मिकर्मचासुकरंकृतम् ।रावणेर्हिविनाशेनजितमुत्यपधारय ।।।।

શાબાશ, લક્ષ્મણ! હું પ્રસન્ન છું; અતિ કઠિન કાર્ય સિદ્ધ થયું. રાવણપુત્રના વિનાશથી—આ નિશ્ચિત જાણ—વિજય તો પ્રાપ્ત જ સમજો.

Verse 9

स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणंकीर्तिवर्धनम् ।लज्जमानंबलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ।।।।उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् ।भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धंपुनःपुनरुदैक्षत ।।।।

પછી પરાક્રમી રામે કીર્તિવર્ધક લક્ષ્મણના મસ્તકને વળી ચુંબન કર્યું. લક્ષ્મણ લજ્જિત થયો છતાં સ્નેહવશ રામે તેને બળપૂર્વક પોતાની ગોદમાં ઉઠાવી બેસાડ્યો; ઉત્સંગે બેસાડી ઘાયલ ભાઈને આલિંગન કરી, સ્નિગ્ધ દૃષ્ટિથી વારંવાર નિહાળતો રહ્યો.

Verse 10

स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणंकीर्तिवर्धनम् ।लज्जमानंबलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ।।6.92.9।।उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् ।भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धंपुनःपुनरुदैक्षत ।।6.92.10।।

પછી પરાક્રમી રામે કીર્તિવર્ધક લક્ષ્મણના મસ્તકને વળી ચુંબન કર્યું. લક્ષ્મણ લજ્જિત થયો છતાં સ્નેહવશ રામે તેને બળપૂર્વક પોતાની ગોદમાં ઉઠાવી બેસાડ્યો; ઉત્સંગે બેસાડી ઘાયલ ભાઈને આલિંગન કરી, સ્નિગ્ધ દૃષ્ટિથી વારંવાર નિહાળતો રહ્યો.

Verse 11

शल्यसंपीडितंशस्तंनिःश्वसन्तंतुंलक्ष्मणम् ।रामस्तुदुःखसन्तप्तंतंतुनिःश्वासपीडितम् ।।।।मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् ।उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ।।।।

શસ્ત્રોના શલ્યથી પીડિત, ઘાયલ લક્ષ્મણ ભારે શ્વાસ લેતો હતો. તેની સ્થિતિથી દુઃખસંતપ્ત રામે ફરી તેના મસ્તકને ચુંબન કર્યું અને ત્વરાથી સ્પર્શ કર્યો; પછી પુરુષર્ષભ રામે લક્ષ્મણને આશ્વાસન આપતાં વચન કહ્યું.

Verse 12

शल्यसंपीडितंशस्तंनिःश्वसन्तंतुंलक्ष्मणम् ।रामस्तुदुःखसन्तप्तंतंतुनिःश्वासपीडितम् ।।6.92.11।।मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् ।उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ।।6.92.12।।

‘દુષ્કર કર્મ કરનાર! તું પરમ કલ્યાણકારી કાર્ય સિદ્ધ કર્યું છે. આજે મને લાગે છે—પુત્ર હણાયો એટલે રાવણ પણ યુદ્ધમાં જાણે નिहત જ થયો.’

Verse 13

कृतंपरमकळ्याणंकर्मदुष्करकर्मणा ।अद्यमन्येहतेपुत्रेरावणंनिहतंयुधि ।।।।

‘દુષ્કર કર્મ કરનાર! તું પરમ કલ્યાણકારી કાર્ય સિદ્ધ કર્યું છે. આજે મને લાગે છે—પુત્ર હણાયો એટલે રાવણ પણ યુદ્ધમાં જાણે નिहત જ થયો.’

Verse 14

अद्याहंविजयीशत्रौहतेतस्मिन् दुरात्मनि ।रावणस्यनृशंसस्यदिष्ट्यावीरत्वयारणे ।।।।छिन्नोहिदक्षिणोबाहुः स हितस्यव्यपाश्रयः ।विभीषणहनूमद्भ्यांकृतंकर्ममहद्रणे ।।।।

આજે હું વિજયી થયો છું, હે વીર! કારણ કે તે દુષ્ટાત્મા—નૃશંસ રાવણનો (પુત્ર)—તમે રણમાં વધ કર્યો. દૈવકૃપાથી તેની જમણી ભુજા, જે તેની શક્તિનો આધાર હતી, કાપી નાખાઈ; અને વિભીષણ તથા હનુમાન દ્વારા યુદ્ધમાં મહાન કાર્ય સિદ્ધ થયું.

Verse 15

अद्याहंविजयीशत्रौहतेतस्मिन् दुरात्मनि ।रावणस्यनृशंसस्यदिष्ट्यावीरत्वयारणे ।।6.92.14।।छिन्नोहिदक्षिणोबाहुः स हितस्यव्यपाश्रयः ।विभीषणहनूमद्भ्यांकृतंकर्ममहद्रणे ।।6.92.15।।

તેની જમણી ભુજા—જે પર તેનું કલ્યાણ આધારિત હતું—નિશ્ચયે કાપી નાખાઈ છે. રણમાં વિભીષણ અને હનુમાન દ્વારા મહાન કાર્ય સિદ્ધ થયું છે.

Verse 16

अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरःकथञ्चितवन्दिपातितः ।विरमित्रःकृतोऽस्म्यद्यनिर्यास्यतिहिरावणः ।।।।बलव्यूहेनमहताश्रुत्वापुत्त्रंनिपातितम् ।

ત્રણ દિવસ અને ત્રણ રાત્રિમાં તે વીર કોઈ રીતે પાડી દેવાયો. આજે હું તે શત્રુથી મુક્ત થયો છું; કારણ કે પોતાના પુત્રના વધની વાત સાંભળી રાવણ મહાન બલવ્યૂહ સાથે નિશ્ચય બહાર નીકળશે.

Verse 17

तंपुत्रवधसन्तप्तंनिर्यान्तंराक्षसाधिपम् ।।।।बलेनावृत्यमहतानिहनिष्यामिदुर्जयम् ।

પુત્રવધના શોકથી દગ્ધ થઈ બહાર નીકળતા તે રાક્ષસાધિપને હું મહાન બળથી ઘેરીને—જોકે તે દુર્જય છે—નિહાળીને નિશ્ચયે સંહાર કરીશ.

Verse 18

त्वयालक्ष्मणनाथेनसीता च पृथिवी च मे ।।।।न दुष्प्रापाहतेतस्मिन् शक्रजेतरिचाहवे ।

હે લક્ષ્મણ! તું મારો રક્ષક છે; અને યુદ્ધમાં ઇન્દ્રવિજયી શત્રુનો સંહાર થયો છે. તેથી સીતા તથા મારી પૃથ્વી-રાજ્યસંપત્તિ ફરી મેળવવી મને દુષ્કર નહીં રહે.

Verse 19

सतंभ्रातरमाश्वास्यपरिष्वज्य च राघवः ।।।।रामःसुषेणंमुदितस्समाभाष्येदमब्रवीत् ।

એ રીતે રાઘવ રામે ભાઈને આશ્વાસન આપ્યું અને તેને આલિંગન કર્યું. પછી પ્રસન્ન થઈ સુષેણને સંબોધીને આ વચન કહ્યું.

Verse 20

सशल्योऽयंमहाप्राज्ञस्सौमित्रिर्मित्रवत्सलः ।।।।यथाभवतिसुस्वस्थस्तथात्वंसमुपाचर ।

આ મહાપ્રાજ્ઞ, મિત્રવત્સલ સૌમિત્રિ હજુ પણ બાણોના શલ્યથી પીડિત છે. તું એવી રીતે ઉપચાર કર કે તે સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થઈ જાય.

Verse 21

विशल्यःक्रियतांक्षिप्रंसौमित्रिस्सविभीषणः ।।।।ऋक्ष्वानरसैन्यानांशूराणांद्रुमयोधिनाम् ।येचाप्यन्येऽत्रयुध्यन्तिसशल्याव्रणिनस्तथा ।।।।तेऽपिसर्वेप्रयत्नेनक्रियन्तांसुखिनस्तथा ।

સૌમિત્રિ અને વિભીષણને તત્કાળ બાણોના શલ્યથી મુક્ત કરો. તેમજ ઋક્ષ-વાનરસેનામાંના વૃક્ષયોધી શૂરવીરો અને અહીં લડતા અન્ય જે કોઈ શલ્યથી વિદ્ધ, વ્રણિત છે—તેઓ સૌને પણ પ્રયત્નપૂર્વક ઉપચાર કરી સુખી અને સ્વસ્થ કરો.

Verse 22

विशल्यःक्रियतांक्षिप्रंसौमित्रिस्सविभीषणः ।।6.92.21।।ऋक्ष्वानरसैन्यानांशूराणांद्रुमयोधिनाम् ।येचाप्यन्येऽत्रयुध्यन्तिसशल्याव्रणिनस्तथा ।।6.92.22।।तेऽपिसर्वेप्रयत्नेनक्रियन्तांसुखिनस्तथा ।

સૌમિત્રિ લક્ષ્મણને વિભીષણ સહિત તત્કાળ બાણોના શલ્યોમાંથી મુક્ત કરો. વૃક્ષયોધી એવા શૂર ઋક્ષ અને વાનર સૈન્યમાં તથા અહીં યુદ્ધ કરતા અન્ય જે કોઈ શલ્યવિદ્ધ અને વ્રણિત છે—તેઓ સર્વેને પણ પ્રયત્નપૂર્વક ઉપચાર કરી સુખી કરો.

Verse 23

एवमुक्तस्तुरामेणमहात्माहरियूथपः ।।।।लक्ष्मणायदरौनस्तस्सुषेणःपरमौषधम् ।

રામે આમ કહ્યા પછી મહાત્મા હરિયૂથપ સુષેણે લક્ષ્મણ માટે નાસિકામાંથી આપવાની પરમ ઔષધિ અર્પી.

Verse 24

स तस्यगन्धमाघ्रायविशल्यस्समपद्यत ।।।।तदानिर्वेदनश्चैवसंरूढव्रणएव च ।

તે સુગંધ શ્વસતાં જ તે વિશલ્ય થયો; ત્યારબાદ પીડા નિવૃત્ત થઈ અને તેના ઘા પણ ભરાઈને પૂર્વાવસ્થાને પામ્યા.

Verse 25

विभीषणमुखानां च सुहृदांराघवाज्नाया ।।।।सर्ववानरमुख्यानांचिकित्सामकरोत्तदा ।

પછી રાઘવની આજ્ઞાથી વિભીષણમુખી સુહૃદો તથા સર્વ વાનરમુખ્યોને તે સમયે સારવાર કરવામાં આવી.

Verse 26

ततःप्रकृतिमापन्नोहृतशल्योगतव्यथ: ।।।।सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः ।

પછી શલ્યો દૂર થઈ, વ્યથા નાશ પામી, સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ ક્ષણમાં જ સ્વાભાવિક અવસ્થાને પામ્યા; જ્વરશોક નિવૃત્ત થતાં તેઓ ત્યાં આનંદિત થયા.

Verse 27

तदैवरामःप्लवगाधिपस्तथाविभीषणश्चर्क्षपतिश्चजाम्बवान् ।आवेक्ष्यसौमित्रिमरोगमुथतितंमुदाससैन्यास्सुचिरंजहर्षिरे ।।।।

તત્ક્ષણે રામ, વાનરોના અધિપતિ સુગ્રીવ, વિભીષણ અને જામ્બવાન—સૈન્યসহ—સૌમિત્રિ લક્ષ્મણને રોગ-વ્રણ રહિત ઊઠેલો જોઈ, દીર્ઘ સમય સુધી આનંદથી હર્ષિત થયા.

Verse 28

अपूजयत्कर्म स लक्ष्मणस्यसुदुष्करंदाशरथिर्महात्मा ।बभूवहृष्टोवानरेन्द्रोनिशम्यतंशक्रजितंनिपातितम् ।।।।

મહાત્મા દાશરથી રામે લક્ષ્મણના અતિ દુષ્કર કર્મની પ્રશંસા કરી. અને વાનરેન્દ્ર સુગ્રીવે શક્રજિત (ઇન્દ્રજિત) પાતિત થયો છે એમ સાંભળી અત્યંત હર્ષ અનુભવ્યો.