Sarga 127
भरद्वाजाश्रम-समागमः / Meeting Bharadvaja at the Hermitage (Homeward Blessings)
युद्धकाण्ड
નિર્વાસન-કાળ નિશ્ચિત તિથિ સાથે પૂર્ણ થતાં રામ અને લક્ષ્મણ ભરદ્વાજ મુનિના આશ્રમમાં આવી ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરે છે. રામ અયોધ્યાનું કુશળ—પ્રજાની સમૃદ્ધિ, ભરતનું શાસન, અને રાણીઓનું આરોગ્ય—વિશે પૂછે છે; આથી યુદ્ધલક્ષ્યમાંથી નગરધર્મ અને પુનઃસમાવેશ તરફ કથાનો પ્રવાહ વળે છે. ભરદ્વાજ સ્નેહથી કહે છે કે ભરત તપસ્વી સમા વેશમાં રામની પાદુકાઓ આગળ રાખીને રામની જ પ્રતીક્ષા કરે છે—આ સોંપાયેલ રાજ્યાધિકાર અને અડગ નિષ્ઠાનું ચિહ્ન છે. મુનિ કહે છે કે તપોબળ અને શિષ્યોના સમાચારથી રામની સમગ્ર યાત્રા તેમને જાણીતી છે—ઋષિ-બ્રાહ્મણ રક્ષણમાં સીતાહરણ, મારીચ-કબંધ મુલાકાતો, પંપા, સુગ્રીવ સાથે મૈત્રી, વાલીવધ, હનુમાન દ્વારા સીતાસંધાન અને લંકાદહન, નલનું સેતુબંધન, રાવણવધ અને દેવકૃપા. ભરદ્વાજ અર્ઘ્ય આપી વર માંગવા કહે છે. રામ પ્રાર્થના કરે છે કે અયોધ્યા માર્ગ પર ઋતુવિરુદ્ધ પણ અમૃતસુગંધ ફળ-ફૂલની પ્રચુરતા રહે. મુનિની સંમતિથી કેટલાય યોજન સુધી પ્રકૃતિ રૂપાંતરિત થાય છે—સૂકા વૃક્ષો ફળવાન બને છે, પાનવિહોણા વૃક્ષો ફરી પલ્લવિત થાય છે, મધુર રસની સમૃદ્ધિ છવાઈ જાય છે; પરત ફરતા ધર્મસ્થાપનનું શુભ પ્રકૃતિ-ચિહ્ન જાણે પ્રગટે છે.
Shlokas
Verse 1
पूर्णेचतुर्दशेवर्षेपञ्चम्यांलक्ष्मणाग्रजः ।भरद्वाजाश्रमंप्राप्यववन्देनियतोमुनिम् ।।6.127.1।।
ચૌદ વર્ષ પૂર્ણ થતાં, પંચમી તિથિએ, લક્ષ્મણના અગ્રજ શ્રીરામ ભરદ્વાજના આશ્રમમાં પહોંચ્યા અને નિયમિત ભક્તિભાવથી મુનિને વંદન કર્યું.
Verse 2
सोऽपृच्छदभिवाद्यैनंभरद्वाजंतपोधनम् ।शृणोषिकच्चिद्भगवन्सुभिक्षानायमंपुरे ।।6.127.2।।कच्चित्सयुक्तोभरतोजीवन्त्यपि च मातरः ।
તપોધન ભગવાન ભરદ્વાજને અભિવાદન કરીને તેણે પૂછ્યું: ‘ભગવન્, નગરમાં સુભિક્ષ છે ને? રોગ-વ્યાધિ તો નથી ને? સર્વે સુખી-સમૃદ્ધ છે ને? ભરત ધર્મકાર્યમાં યુક્ત છે ને? અને માતાઓ સુખે જીવિત છે ને?’
Verse 3
एवमुक्तस्तुरामेणभरद्वाजोमहामुनिः ।।6.127.3।।प्रत्युवाचरघुश्रेष्ठंस्मितपूर्वंप्रहृष्टवत् ।
રામે આમ કહ્યા પછી, મહામુનિ ભરદ્વાજે—હર્ષિત થઈ—સ્મિતપૂર્વક રઘુશ્રેષ્ઠને પ્રત્યుత્તર આપ્યો.
Verse 4
पङ्कदिग्धस्तुभरतोजटिलस्त्वांप्रतीक्षते ।।6.127.4।।पादुकतेपुरस्कृत्यसर्वं च कुशलंगृहे ।
કાદવથી લિપ્ત અને જટાધારી ભરત, તમારા પાદુકાઓને આગળ રાખીને, તમારી પ્રતીક્ષા કરે છે; અને ઘરમાં સર્વે કુશળ છે.
Verse 5
त्वांपुराचीरवसनंप्रविशन्तंमहावनम् ।।6.127.5।।स्त्रीतृतीयंच्युतंराज्याद्धर्मकामं च केवलम् ।पदातिंत्यक्तसर्वस्वंपितुर्वचनकारिणम् ।।6.127.6।।सर्वभोगैःपरित्यक्तंस्वर्गच्युतमिवामरम् ।दृष्टातुकरुणापूर्वंममासीत्समितिञ्जयः ।।6.127.7।।कैकेयीवचनेयुक्तंवन्यमूलफलाशिनम् ।
પૂર્વે જ્યારે મેં તને—વલ્કલવસ્ત્ર ધારણ કરીને—મહાવનમાં પ્રવેશતો જોયો; રાજ્યથી ચ્યૂત, પત્ની સાથે ત્રીજા બની, માત્ર ધર્મને જ ઇચ્છતો; પગપાળા ચાલતો, સર્વસ્વ ત્યજી પિતૃવચનનું પાલન કરતો; સર્વભોગોનો પરિત્યાગ કરીને સ્વર્ગથી ચ્યૂત દેવ સમાન; કૈકેયીના વચનને અનુસરી વન્ય મૂળ-ફળ ભોજન કરતો—ત્યારે, હે સમિતિઞ્જય, મારા હૃદયમાં પ્રથમ કરુણા જાગી હતી.
Verse 6
त्वांपुराचीरवसनंप्रविशन्तंमहावनम् ।।6.127.5।।स्त्रीतृतीयंच्युतंराज्याद्धर्मकामं च केवलम् ।पदातिंत्यक्तसर्वस्वंपितुर्वचनकारिणम् ।।6.127.6।।सर्वभोगैःपरित्यक्तंस्वर्गच्युतमिवामरम् ।दृष्टातुकरुणापूर्वंममासीत्समितिञ्जयः ।।6.127.7।।कैकेयीवचनेयुक्तंवन्यमूलफलाशिनम् ।
ચૌદ વર્ષ પૂર્ણ થતાં, પંચમી તિથિએ, લક્ષ્મણના અગ્રજ શ્રીરામ ભરદ્વાજના આશ્રમમાં પહોંચ્યા અને નિયતભાવથી મુનિને વંદન કર્યું.
Verse 7
त्वांपुराचीरवसनंप्रविशन्तंमहावनम् ।।6.127.5।।स्त्रीतृतीयंच्युतंराज्याद्धर्मकामं च केवलम् ।पदातिंत्यक्तसर्वस्वंपितुर्वचनकारिणम् ।।6.127.6।।सर्वभोगैःपरित्यक्तंस्वर्गच्युतमिवामरम् ।दृष्टातुकरुणापूर्वंममासीत्समितिञ्जयः ।।6.127.7।।कैकेयीवचनेयुक्तंवन्यमूलफलाशिनम् ।
હે સમિતિઞ્જય, જ્યારે મેં તને સર્વભોગોનો પરિત્યાગ કરેલો—સ્વર્ગથી ચ્યૂત અમર સમાન—જોયો, ત્યારે તરત જ મારા હૃદયમાં કરુણા ઉપજી.
Verse 8
साम्प्रतंतुसमृद्धार्थंसमित्रगणबान्धवम् ।।6.127.8।।समीक्ष्यविजितारिं च समाभूप्रतीतिरुत्तमा ।
પરંતુ હવે તને કાર્યસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થયેલો, મિત્રગણ અને બાંધવો સાથે સમૃદ્ધ, શત્રુઓને જીતેલો જોઈને—મારા હૃદયમાં પરમ પ્રીતિ ઉત્પન્ન થઈ છે.
Verse 9
सर्वं च सुखदुःखंतेविदितंममराघव ।यत्त्वयाविपुलंप्राप्तंजनस्थान्नवधादिकम् ।।6.127.9।।
હે રાઘવ, તારા સર્વ સુખ-દુઃખ મને વિદિત છે; જનસ્થાનમાં નિવાસથી આરંભ કરીને ત્યારપછી તું જે જે વિશાળ અનુભવ પ્રાપ્ત કર્યો, તે બધું મને જાણીતું છે.
Verse 10
ब्राह्मणार्थेनियुक्तस्यरक्षतःसर्वतापसान् ।रावणेनहृताभार्याबभूवेयमनिता ।।6.127.10।।
બ્રાહ્મણોના હિતાર્થે નિયુક્ત રહી, સર્વ તપસ્વીઓનું સર્વત્ર રક્ષણ કરતાં, રાવણે તમારી આ અનિંદિત પત્નીને હરી લીધી.
Verse 11
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
હે ધર્મવત્સલ! તપોબળથી મને આ સર્વ વિદિત છે—મારીચનું દર્શન, સીતાવિયોગથી થયેલું તારો ઉન્મથન; કબન્ધનું દર્શન અને પંપા તરફ તારો ગમન; સુગ્રીવ સાથે તારી સખીતા અને તારા હાથે વાલિનો વધ; વૈદેહીનું અનુસંધાન અને વાયુપુત્ર હનુમાનનાં પરાક્રમકર્મ; સીતાની શોધ પછી નલદ્વારા સેતુનું નિર્માણ; પ્રહર્ષિત વાનરયૂથપોએ લંકાને દહન કરી; પુત્ર-બાંધવ-અમાત્ય, બળ અને વાહનો સહિત બળદર્પિત રાવણનો રણમાં સંહાર; અને દેવકંટક રાવણના નિહત થતાં દેવતાઓનું સમાગમ તથા તને અપાયેલો વર. ઉપરાંત, પ્રવૃત્તિ જણાવનારા મારા શિષ્યો પણ આ નગરમાંથી અહીં આવી પહોંચ્યા છે.
Verse 12
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
હે ધર્મવત્સલ! તપોબળથી મને આ સર્વ વિદિત છે—મારીચનું દર્શન, સીતાવિયોગથી થયેલું તારો ઉન્મથન; કબન્ધનું દર્શન અને પંપા તરફ તારો ગમન; સુગ્રીવ સાથે તારી સખીતા અને તારા હાથે વાલિનો વધ; વૈદેહીનું અનુસંધાન અને વાયુપુત્ર હનુમાનનાં પરાક્રમકર્મ; સીતાની શોધ પછી નલદ્વારા સેતુનું નિર્માણ; પ્રહર્ષિત વાનરયૂથપોએ લંકાને દહન કરી; પુત્ર-બાંધવ-અમાત્ય, બળ અને વાહનો સહિત બળદર્પિત રાવણનો રણમાં સંહાર; અને દેવકંટક રાવણના નિહત થતાં દેવતાઓનું સમાગમ તથા તને અપાયેલો વર. ઉપરાંત, પ્રવૃત્તિ જણાવનારા મારા શિષ્યો પણ આ નગરમાંથી અહીં આવી પહોંચ્યા છે.
Verse 13
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
હે ધર્મવત્સલ! તપોબળથી મને આ સર્વ વિદિત છે—મારીચનું દર્શન, સીતાવિયોગથી થયેલું તારો ઉન્મથન; કબન્ધનું દર્શન અને પંપા તરફ તારો ગમન; સુગ્રીવ સાથે તારી સખીતા અને તારા હાથે વાલિનો વધ; વૈદેહીનું અનુસંધાન અને વાયુપુત્ર હનુમાનનાં પરાક્રમકર્મ; સીતાની શોધ પછી નલદ્વારા સેતુનું નિર્માણ; પ્રહર્ષિત વાનરયૂથપોએ લંકાને દહન કરી; પુત્ર-બાંધવ-અમાત્ય, બળ અને વાહનો સહિત બળદર્પિત રાવણનો રણમાં સંહાર; અને દેવકંટક રાવણના નિહત થતાં દેવતાઓનું સમાગમ તથા તને અપાયેલો વર. ઉપરાંત, પ્રવૃત્તિ જણાવનારા મારા શિષ્યો પણ આ નગરમાંથી અહીં આવી પહોંચ્યા છે.
Verse 14
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
હે ધર્મવત્સલ! તપોબળથી મને આ સર્વ વિદિત છે—મારીચનું દર્શન, સીતાવિયોગથી થયેલું તારો ઉન્મથન; કબન્ધનું દર્શન અને પંપા તરફ તારો ગમન; સુગ્રીવ સાથે તારી સખીતા અને તારા હાથે વાલિનો વધ; વૈદેહીનું અનુસંધાન અને વાયુપુત્ર હનુમાનનાં પરાક્રમકર્મ; સીતાની શોધ પછી નલદ્વારા સેતુનું નિર્માણ; પ્રહર્ષિત વાનરયૂથપોએ લંકાને દહન કરી; પુત્ર-બાંધવ-અમાત્ય, બળ અને વાહનો સહિત બળદર્પિત રાવણનો રણમાં સંહાર; અને દેવકંટક રાવણના નિહત થતાં દેવતાઓનું સમાગમ તથા તને અપાયેલો વર. ઉપરાંત, પ્રવૃત્તિ જણાવનારા મારા શિષ્યો પણ આ નગરમાંથી અહીં આવી પહોંચ્યા છે.
Verse 15
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
હે ધર્મવત્સલ! તપોબળથી મને આ સર્વ વિદિત છે—મારીચનું દર્શન, સીતાવિયોગથી થયેલું તારો ઉન્મથન; કબન્ધનું દર્શન અને પંપા તરફ તારો ગમન; સુગ્રીવ સાથે તારી સખીતા અને તારા હાથે વાલિનો વધ; વૈદેહીનું અનુસંધાન અને વાયુપુત્ર હનુમાનનાં પરાક્રમકર્મ; સીતાની શોધ પછી નલદ્વારા સેતુનું નિર્માણ; પ્રહર્ષિત વાનરયૂથપોએ લંકાને દહન કરી; પુત્ર-બાંધવ-અમાત્ય, બળ અને વાહનો સહિત બળદર્પિત રાવણનો રણમાં સંહાર; અને દેવકંટક રાવણના નિહત થતાં દેવતાઓનું સમાગમ તથા તને અપાયેલો વર. ઉપરાંત, પ્રવૃત્તિ જણાવનારા મારા શિષ્યો પણ આ નગરમાંથી અહીં આવી પહોંચ્યા છે.
Verse 16
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
હે ધર્મવત્સલ! તપોબળથી મને આ સર્વ વિદિત છે—મારીચનું દર્શન, સીતાવિયોગથી થયેલું તારો ઉન્મથન; કબન્ધનું દર્શન અને પંપા તરફ તારો ગમન; સુગ્રીવ સાથે તારી સખીતા અને તારા હાથે વાલિનો વધ; વૈદેહીનું અનુસંધાન અને વાયુપુત્ર હનુમાનનાં પરાક્રમકર્મ; સીતાની શોધ પછી નલદ્વારા સેતુનું નિર્માણ; પ્રહર્ષિત વાનરયૂથપોએ લંકાને દહન કરી; પુત્ર-બાંધવ-અમાત્ય, બળ અને વાહનો સહિત બળદર્પિત રાવણનો રણમાં સંહાર; અને દેવકંટક રાવણના નિહત થતાં દેવતાઓનું સમાગમ તથા તને અપાયેલો વર. ઉપરાંત, પ્રવૃત્તિ જણાવનારા મારા શિષ્યો પણ આ નગરમાંથી અહીં આવી પહોંચ્યા છે.
Verse 17
अहमप्यद्यतेदद्मिवरंशस्त्रभृतांवर ।अर्घ्यंप्रतिगृहाणेदमयोध्यांश्वोगमिष्यसि ।।6.127.17।।
હે શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, હું પણ આજે તને એક વરદાન આપું છું. આ અર્ઘ્ય સ્વીકાર; કાલે તું અયોધ્યા જશે.
Verse 18
तस्यतच्छिरसावाक्यंप्रतिगृह्यनृपात्मजः ।बाढमित्येवसम्हृष्टःश्रीमान्वरमयाचत ।।6.127.18।।
તેનાં વચનને શિર નમાવી સ્વીકારી નૃપપુત્ર આનંદિત થયો; ‘બાઢમ્’ એમ કહી, શ્રીમાન્ એ વરદાન માગ્યું.
Verse 19
अकालफलिनोवृक्षास्सर्वेचापिमधुस्रवाः ।फलान्यमृतगन्धीनिबहूनिविविधानि च ।।6.127.19।।भवन्तुमार्गेभगवन्नयोध्यांप्रतिगच्छतः ।
હે ભગવન્ ઋષિ, અયોધ્યા પરત ફરતાં માર્ગમાં બધા વૃક્ષો અકાળે ફળ આપનારા બને; મધુસરિત રસથી મીઠાં, અમૃતસમાન સુગંધવાળા અનેકવિધ ફળો પ્રગટ થાઓ.
Verse 20
तथेति च प्रतिज्ञातेवचनात्समनन्तरम् ।।6.127.20।।अभवन्पादपास्तत्रस्वर्गपादपसन्निभाः ।
‘તથૈવ’ એમ પ્રતિજ્ઞા થતાં જ, તે વચનાનંતર તરત ત્યાંના વૃક્ષો સ્વર્ગના કલ્પવૃક્ષ સમાન બની ગયા.
Verse 21
पुष्फलाःफलिनश्चासवनिपुष्पाःपुष्पशालिनः ।।6.127.21।।शुष्कास्समग्रपत्रास्तेनगाश्चैवमधुस्रवाः ।सर्वतोयोजनास्त्रिस्रोगच्छतामभवंस्तदा ।।6.127.22।।
ત્યારે તેઓ આગળ વધતા, સર્વ દિશામાં ત્રણ યોજન સુધી, નિષ્ફળ વૃક્ષો ફળોથી ભરપૂર થયા; પુષ્પહીન વૃક્ષો પુષ્પશોભિત બન્યા; અને સૂકા વૃક્ષો પણ સમગ્ર પર્ણોથી ઢંકાઈ મધુ ટપકાવવા લાગ્યા—ધર્મમય પરતફેરનું શુભ લક્ષણ.
Verse 22
રામે આમ કહ્યા પછી, મહામુનિ ભરદ્વાજે—હર્ષિત થઈ—સ્મિતપૂર્વક રઘુશ્રેષ્ઠને પ્રત્યుత્તર આપ્યો.
Verse 23
पूर्णेचतुर्दशेवर्षेपञ्चम्यांलक्ष्मणाग्रजः ।भरद्वाजाश्रमंप्राप्यववन्देनियतोमुनिम् ।।6.127.1।।
ચૌદ વર્ષ પૂર્ણ થતાં, પંચમી તિથિએ, લક્ષ્મણના અગ્રજ શ્રીરામ ભરદ્વાજના આશ્રમમાં પહોંચ્યા અને નિયતભાવથી મુનિને વંદન કર્યું.
Frequently Asked Questions
The Sarga foregrounds post-war ethical transition: Rāma’s return is framed not as personal triumph but as accountable reintegration into polity—seeking welfare reports, honoring ascetic authority, and receiving blessings before re-entering kingship.
Rightful duty (dharma) is shown as continuous across phases—forest, war, and return—validated by tapas and by social trust (Bharata’s pādukā-vigil). Prosperity on the path symbolizes that moral order radiates outward into the environment.
Bharadvāja’s āśrama functions as a liminal waypoint between battlefield and capital; Ayodhyā is the civic destination; the narrative recalls Pampā, Laṅkā, and Nala’s bridge as itinerary nodes, while the pādukā and arghya mark cultural protocols of sovereignty and hospitality.