Sarga 111

Verse 1

अथसंस्मारयामासमातलिराघवंतदा ।अजानन्निवकिंवीरत्वमेनमनुवर्तसे ।।।।

પછી માતલીએ ત્યારે રાઘવને સ્મરણ કરાવ્યું: “હે વીર, તું જાણતો ન હોય તેમ આને કેમ અનુસરે છે?”

Verse 2

विसृजास्मैवधायत्वमस्त्रंपैतामहंप्रभो ।विनाशकालःकथितोःयःसुरैःसोऽद्यवर्तते ।।।।

હે પ્રભુ! તેને વધ કરવા માટે પિતામહનું દિવ્ય અસ્ત્ર છોડો. દેવોએ જે વિનાશકાળ કહ્યો હતો, તે આજ આવી પહોંચ્યો છે.

Verse 3

ततःसंस्मारितोरामस्तेनवाक्येनमातलेः ।जग्राह स शरंदीप्तंनिःश्वसन्तमिवोरगम् ।।।।यंतस्मैप्रथमंप्रादादगस्त्योभगवानृषिः ।ब्रह्मदत्तंमहाबाणममोघंयुधिवीर्यवान् ।।।।

પછી માતલિના વચનથી સ્મરણ પામેલા શ્રીરામે તે તેજસ્વી શર ગ્રહણ કર્યો—જાણે ફુફકારતો સર્પ હોય. એ બ્રહ્મદત્ત, યુદ્ધમાં અમોઘ એવો મહાબાણ હતો, જે ભગવાન ઋષિ અગસ્ત્યે પૂર્વે તેમને પ્રદાન કર્યો હતો.

Verse 4

ततःसंस्मारितोरामस्तेनवाक्येनमातलेः ।जग्राह स शरंदीप्तंनिःश्वसन्तमिवोरगम् ।।6.111.3।।यंतस्मैप्रथमंप्रादादगस्त्योभगवानृषिः ।ब्रह्मदत्तंमहाबाणममोघंयुधिवीर्यवान् ।।6.111.4।।

ભગવાન ઋષિ અગસ્ત્યે જે બ્રહ્મદત્ત, અચૂક મહાબાણ પ્રથમ તેને આપ્યો હતો, તે વીર્યવાને યુદ્ધમાં ઉપયોગ માટે તે અફળ ન જનાર મહાબાણ ગ્રહણ કર્યો.

Verse 5

ब्रह्मणानिर्मितंपूर्वमिन्द्रार्थममितौजसा ।दत्तंसुरपतेःपूर्वंत्रिलोकजयकाङ्क्षिणः ।।।।

અપરિમિત તેજવાળા બ્રહ્માએ પૂર્વે ઇન્દ્રના હિતાર્થે તેને રચ્યો હતો અને ત્રિલોકવિજયની ઇચ્છા ધરાવતા દેવપતિને પ્રાચીન કાળે તે બાણ અર્પણ કર્યો હતો.

Verse 6

यस्यवाजेषुपवनःफलेपावकभास्करौ ।शरीरमाकाशमयंगौरवेमेरुमन्दरौ ।।।।

તે બાણના પાંખોમાં પવન અધિષ્ઠાતા હતો; તેના ફળમાં અગ્નિ અને સૂર્ય અધિષ્ઠાતા હતા; તેનું શરીર આકાશમય હતું, અને તેના ભાર તથા ગૌરવ માટે મેરુ અને મંદર સ્થાપિત હતા.

Verse 7

जाज्वल्यमानंवपुषासुपुङ्खंहेमभूषितम् ।तेजसासर्वभूतानांकृतंभास्करवर्चसम् ।।।।

તે તેજસ્વી શસ્ત્ર પોતાના જાજ્વલ્યમાન વપુથી દીપતું હતું; ઉત્તમ પંખાવાળું અને હેમભૂષિત, સર્વભૂતના તેજથી ઘડાયેલું, સૂર્યસમાન કાંતિથી પ્રકાશમાન હતું.

Verse 8

सधूममिवकालानगिंदीप्तमाशीविषोपमम् ।नरनागाश्ववृद्धानांभेदनंक्षिप्रकारिणम् ।।।।

યુગાંતની અગ્નિ સમ ધૂમ્રાયમાન, દીપ્ત અને આશીવિષ સમ ભયંકર તે શસ્ત્રે શત્રુના નર, નાગ અને અશ્વસમૂહોને ક્ષણમાં ભેદી ચુરચુર કરી નાખ્યા.

Verse 9

द्वाराणांपरिघाणां च गिरीणांचापिभेदनम् ।नानारुधिरदिग्धाङ्गंमेदोदिग्धंसुदारुणम् ।।।।

નગરદ્વાર, પરિઘ અને ગિરિઓને પણ ભેદી નાખવા સમર્થ તે શસ્ત્ર, અનેક શત્રુઓના રક્તથી લિપ્ત અંગવાળું, મેદા-મજ્જાથી છાંટાયેલું અને અતિ દારુણ હતું.

Verse 10

वज्रसारंमहानादंनानासमितिदारणम् ।सर्ववित्रासनंभीमंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।।।।

વજ્રસમાન કઠોર, મહાનાદ કરતો, અનેક યુદ્ધવ્યূহોને ભેદી નાખનાર; સર્વને ભયભીત કરનાર, શ્વાસે ફુફકારતો ભયંકર સર્પ સમાન હતો.

Verse 11

कङ्कगृध्रबकानां च गोमायुगणरक्षसाम् ।नित्यंभक्षप्रदंयुद्धेयमरूपंभयापहम् ।।।।

યુદ્ધમાં તે કંક, ગીધ, બગલાં તથા ગોમાયુઓના ટોળાં અને રાક્ષસો માટે સદા ભક્ષ્ય આપનાર બને છે; યમરૂપ સમાન ભયંકર, ભય હરણ કરનાર છે.

Verse 12

नन्दनंवानरेन्द्राणांरक्षसामवसादनम् ।वाजितंविविधैर्वाजैश्चारुचित्रैर्गरुत्मतः ।।।।

તે વાનરેશ્વરો માટે આનંદદાયક, પરંતુ રાક્ષસો માટે વિનાશકારક હતું; ગરુડના પાંખ સમાન સુંદર ચિત્રવાળા, અનેક મનોહર પાંખોથી સુશોભિત બાણ હતું.

Verse 13

तमुत्तमेषुंलोकानामिक्ष्वाकुभयनाशनम् ।द्विषतांकीर्तिहरणंप्रहर्षकरमात्मनः ।।।।अभिम्नत्यततोरामस्तंमहेषुंमहाबलः ।वेदप्रोक्तेनविधिनासन्दधेकार्मुकेबली ।।।।

લોકોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તે ઉત્તમ બાણને—ઇક્ષ્વાકુવંશનો ભય નાશ કરનાર, શત્રુઓની કીર્તિ હરનાર અને ધારકને પ્રહર્ષ આપનારને—મહાબલી રામે મંત્રોથી અભિમંત્રિત કર્યો; પછી વેદમાં કહેલી વિધિ અનુસાર બળવાન રામે તે મહેષુને ધનુષ્ય પર સંધાન કર્યો.

Verse 14

तमुत्तमेषुंलोकानामिक्ष्वाकुभयनाशनम् ।द्विषतांकीर्तिहरणंप्रहर्षकरमात्मनः ।।6.111.13।।अभिम्नत्यततोरामस्तंमहेषुंमहाबलः ।वेदप्रोक्तेनविधिनासन्दधेकार्मुकेबली ।।6.111.14।।

લોકોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તે ઉત્તમ બાણને—ઇક્ષ્વાકુવંશનો ભય નાશ કરનાર, શત્રુઓની કીર્તિ હરનાર અને ધારકને પ્રહર્ષ આપનારને—મહાબલી રામે મંત્રોથી અભિમંત્રિત કર્યો; પછી વેદમાં કહેલી વિધિ અનુસાર બળવાન રામે તે મહેષુને ધનુષ્ય પર સંધાન કર્યો.

Verse 15

तस्मिन् सधनीयमानेतुराघवेणशरोत्तमे ।सर्वभूतानिसन्त्रेसुश्चचाल च वसुन्धरा ।।।।

રાઘવે જ્યારે તે શ્રેષ્ઠ બાણને સંધાનતો હતો, ત્યારે સર્વ પ્રાણીઓ ભયથી કંપી ઊઠ્યાં અને ધરતી પણ ધ્રુજી ઉઠી.

Verse 16

स रावणायसङ्रुद्धोभृशमायम्यकार्मुकम् ।चिक्षेपपरमायत्तःशरंमर्मविदारणम् ।।।।

રાવણ પ્રત્યે ક્રોધિત થઈ તેણે ધનુષ્યને અત્યંત ખેંચ્યું અને પૂર્ણ એકાગ્રતાથી મર્મવિદારક શર છોડ્યો.

Verse 17

स वज्रइवदुर्धर्षोवज्रिबाहुविसर्जितः ।कृतान्तइवचावार्योन्यपतद्रावणोरसि ।।।।

ઇન્દ્રના વજ્ર સમ અદમ્ય, વજ્રધારીના બાહુથી છૂટેલો—કૃતાંત સમ અવાર્ય—તે શર રાવણના વક્ષસ્થળે પડ્યો.

Verse 18

स विसृष्टोमहावेगश्शरीरान्तकरश्शरः ।चिच्छेदहृदयंतस्यरावणस्यदुरात्मनः ।।।।

મહાવેગે છૂટેલો, શરીરનો અંત કરનાર તે શરે દુષ્ટાત્મા રાવણનું હૃદય ચીરી નાંખ્યું.

Verse 19

रुधिराक्तस्सवेगेनशरीरान्तकरःशरः ।रावणस्यहरन्प्राणान्विवेशधरणीतलम् ।।।।

લોહીથી લથપથ, વેગે ધસી જતો પ્રાણહારી તે શર રાવણના પ્રાણ હરિ લઈને ધરતીમાં ધસી ગયો.

Verse 20

स शरोरावणंहत्वारुधिरार्द्रीकृतच्छविः ।कृतकर्मानिभृतवत्स्वतूणींपुनराविशत् ।।।।

એ શરે રાવણને સંહાર્યો અને રક્તથી પોતાની તેજસ્વી છબી મલિન કરી; કાર્ય પૂર્ણ કરીને તે શાંતપણે ફરી પોતાના તૂણિરમાં પ્રવેશી ગયો.

Verse 21

तस्यहस्ताद्धतस्याशुकार्मुकं च ससायकम् ।निपपातसहप्राणैर्भ्रश्यमानस्यजीवितात् ।।।।

તેના હાથમાં રહેલું ધનુષ્ય અને બાણ, તે તત્કાળ સંહાર પામતાં અને જીવન સરકતાં જ, પ્રાણ સાથે જ જાણે નીચે પડી ગયા.

Verse 22

गतासुर्भीमवेगस्तुनैरृतेन्द्रोमहाद्युतिः ।पपातस्यन्दनाद्भूमौवृत्रोवज्रहतोयथा ।।।।

પ્રાણવિહિન, ભયંકર વેગવાળો અને મહાતેજસ્વી રાક્ષસાધિપતિ ધરતી પર રથમાંથી પડ્યો—જેમ ઇન્દ્રના વજ્રથી ઘાયલ વૃત્ર પડે તેમ.

Verse 23

तंदृष्टवापतितंभूमौहतशेषानिशाचराः ।हतनाधाभयत्रस्तास्सर्वतस्सम्प्रदुद्रुवुः ।।।।

તેને ધરતી પર પડેલો જોઈ, બાકી રહેલા નિશાચરો—સ્વામી હણાતા નેતાવિહિન બની—ભયથી કંપી સર્વ દિશાઓમાં દોડી ગયા.

Verse 24

सर्वतश्चाभिपेतुस्तान्वानराद्रुमयोधिनः ।दशग्रीववधंदृष्टवावानराजितकाशिनः ।।।।

ચારે તરફથી વૃક્ષોને શસ્ત્ર સમા ધારણ કરનારા વાનર-યોધાઓ તેમના પર તૂટી પડ્યા; દશગ્રીવ રાવણનો વધ જોયે પછી વાનરો વિજયોલ્લાસે ગર્વભેર ફરવા લાગ્યા.

Verse 25

अर्दितावानरैर्भ्रष्टालङ्कामभ्यपतन् भयात् ।हताश्रयात्वात्करुणैर्भाष्पप्रस्रवणैर्मुखैः ।।।।

વાનરો દ્વારા આઘાત પામીને અને યુદ્ધમાં વિખૂટા પડી તેઓ ભયથી લંકા તરફ દોડી ગયા; આશ્રય નષ્ટ થતાં કરુણ મુખે અશ્રુધારા વહેવા લાગી.

Verse 26

ततोविनेदुःसम्हृष्टावानराःजितकाशिनः ।वदन्तोराघवजयंरावणस्य ज तद्वधम् ।।।।

પછી વિજયોલ્લાસે ભરાયેલા, જીતના તેજથી દીપતા વાનરો ઊંચા નાદ કરવા લાગ્યા—રાઘવનો જય અને રાવણનો વધ ઘોષિત કરતાં.

Verse 27

अथान्तरिक्षेव्यनदत्सौम्यस्त्रिदशदुन्धुभिः ।दिव्यगन्धशहस्तत्रमारुतस्सुसुकोववौ ।।।।

પછી આકાશમાં દેવોના મંગલ દુંદુભિ-નાદ ગુંજ્યો; અને દિવ્ય સુગંધ વહન કરતો સુમધુર, શીતળ પવન આનંદથી વહેવા લાગ્યો.

Verse 28

निपपातान्तरिक्षाच्चपुष्पवृष्टिस्तदाभुवि ।किरन्तीराघवरथंदुरवापामनोहरा ।।।।

ત્યારે આકાશમાંથી ધરતી પર મનોહર પુષ્પવર્ષા વરસી; અદભુત અને દુર્લભ એવી તે પુષ્પધારા રાઘવના રથ પર છંટકાવ કરી તેને ઢાંકી દેતી હતી.

Verse 29

राघवस्तवसंयुक्तागगने च विशुश्रुवे ।साधुसाध्वितिवागग्य्रादेवतानांमहात्मनाम् ।।।।

આકાશમાંથી મહાત્મા દેવતાઓની શ્રેષ્ઠ વાણી સ્પષ્ટ સંભળાઈ—રાઘવની સ્તુતિ કરતી: “સાધુ! સાધુ!”

Verse 30

अविवेशमहान् हर्षोदेवानांचारणैःसह ।रावणेनिहतेरौद्रेसर्वलोकभयङ्करे ।।।।

સર્વ લોકને ભયંકર એવા રૌદ્ર રાવણના નિધન થતાં, ચારણો સહિત દેવતાઓમાં મહાન હર્ષ વ્યાપી ગયો.

Verse 31

ततःसकामंसुग्रीवमङ्गदं च विभीषणम् ।चकारराघवःप्रीतोहत्वाराक्षसपुङ्गवम् ।।।।

રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠનો સંહાર કરીને પ્રસન્ન થયેલા રાઘવે સુગ્રીવ, અંગદ અને વિભીષણની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરી, તેમને સંતોષ આપ્યો.

Verse 32

ततःप्रजग्मुःप्रशमंमरुद्गणादिशःप्रसेदुर्विमलंनभोऽभवत् ।महीचकम्पे न च मारुतोववौस्थिरप्रभश्चाप्यभवद्दिवाकरः ।।।।

પછી મરુદગણ શાંત થયા; દિશાઓ પ્રસન્ન થઈ; આકાશ નિર્મળ બન્યું. ધરતીનું કંપન થંભી ગયું, પવન ઉગ્ર રીતે ન વાયો, અને સૂર્ય પણ સ્થિર તેજથી પ્રકાશિત થયો.

Verse 33

ततस्तुसुग्रीवविभीषणाङ्गदाःसुहृद्विशिष्टास्सहलक्ष्मणास्तदा ।समेत्यहृष्टाविजयेनराघवंरणेऽभिरामंविधिनाभ्यपूजयन् ।।।।

ત્યારે સુગ્રીવ, વિભીષણ અને અંગદ—લક્ષ્મણ તથા અન્ય શ્રેષ્ઠ સુહૃદો સાથે—વિજયથી હર્ષિત થઈ એકત્ર આવ્યા અને રણમાં મનોહર રાઘવને વિધિપૂર્વક પૂજ્યા.

Verse 34

स तुनिहतरिपुस्स्थिरप्रतिज्ञःस्वजनबलाभिवृतोरणेरराज ।रघुकुलनृपनन्दनोमहौजास्त्रिदशगणैरभिसंवृतोयथेन्द्रः ।।।।

શત્રુનો સંહાર કરીને, પ્રતિજ્ઞામાં અડગ રહી, પોતાના સ્વજન અને સેનાથી ઘેરાયેલો તે રણમાં તેજસ્વી રીતે શોભ્યો—રઘુકુલના નૃપોનો આનંદ, મહાતેજસ્વી રામ—જેમ દેવગણોથી ઘેરાયેલો ઇન્દ્ર શોભે તેમ।