Sarga 67
कुम्भकर्णवधः — The Slaying of Kumbhakarna
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં કુંભકર્ણના ભયંકર યુદ્ધ અને વાનર સેનાના ભયનું વર્ણન છે. અંગદના પ્રોત્સાહનથી વાનરો ફરીથી હિંમત એકઠી કરે છે. હનુમાન અને અન્ય વીરો વૃક્ષો અને પથ્થરોથી હુમલો કરે છે, પરંતુ કુંભકર્ણ તેમને નિષ્ફળ બનાવી વાનરોનું ભક્ષણ કરવા લાગે છે. ત્યારે શ્રીરામ સ્વયં યુદ્ધમાં ઉતરે છે. તેઓ દિવ્ય બાણોથી કુંભકર્ણના હાથ અને પગ કાપી નાખે છે. અંતે, શ્રીરામ ઐન્દ્ર અસ્ત્રથી કુંભકર્ણનું મસ્તક છેદી નાખે છે. તેના મૃત્યુથી દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે અને વાનર સેનામાં ફરી ઉત્સાહ વ્યાપી જાય છે.
Shlokas
Verse 1
तेनिवृत्तामहाकायाश्श्रुत्वाङ्गदवचस्तदा ।नैष्ठिकींबुद्धिमास्थायसर्वेसङ्ग्रामकाङ्क्षिणः ।।।।
ત્યારે અંગદના વચનો સાંભળી, મહાકાય વાનરો અડગ નિશ્ચય ધારણ કરીને—યુદ્ધકાંક્ષી સૌ પાછા વળ્યા.
Verse 2
समुदीरितवीर्यास्तेसमारोपितविक्रमाः ।पर्यवस्थापितावाक्यैरङ्गदेनवलीमुखाः ।।।।प्रयाताश्चगताहर्षंमरणेकृतश्चयाः ।चक्रुस्सुतुमुलंयुद्धंवानरास्त्यक्तजीविताः ।।।।
અંગદના વચનો વડે વાનરમુખ્યોનું પરાક્રમ પ્રજ્વલિત થયું, શૌર્ય ઉદ્ભવ્યું; તેઓ આનંદિત થઈ આગળ વધ્યા—મરણ માટે પણ નિશ્ચય કરીને—જીવન ત્યજી દેવા સમાન દૃઢતા સાથે અતિ ભયંકર, ઘોર ઘમાસાણ યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
Verse 3
समुदीरितवीर्यास्तेसमारोपितविक्रमाः ।पर्यवस्थापितावाक्यैरङ्गदेनवलीमुखाः ।।6.67.2।।प्रयाताश्चगताहर्षंमरणेकृतश्चयाः ।चक्रुस्सुतुमुलंयुद्धंवानरास्त्यक्तजीविताः ।।6.67.3।।
અંગદના વચનોથી તેઓના પરાક્રમનું સ્મરણ જાગ્યું, વિક્રમ ફરી સ્થાપિત થયો; વાનરમુખ્યો હર્ષથી આગળ વધ્યા, મરણ માટે પણ નિશ્ચયબદ્ધ. જીવ ત્યજી દેવા સમાન સંકલ્પ કરીને વાનરોએ અતિ તુમુલ યુદ્ધ કર્યું।
Verse 4
अथवृक्षान्महाकायास्सानूनिसुमहान्ति च ।वानरास्तूर्णमुद्यम्यकुम्भकर्णमभिद्रुताः ।।।।
પછી મહાકાય વાનર યોદ્ધાઓએ વિશાળ વૃક્ષો અને અતિમહાન પર્વતશિખરો ત્વરિત ઉઠાવી, કુંભકર્ણ પર સીધા ધસી ગયા.
Verse 5
कुम्भकर्णस्सङ्कृद्धोगदामुद्यम्यवीर्यवान् ।अर्थयन्समहाकायस्समन्ताद् व्यक्षिपद्रिपून् ।।।।
વીર્યવાન કુંભકર્ણ અતિ ક્રોધિત થઈ ગદા ઉંચકી; મહાકાય તે યોદ્ધાએ ચારે તરફ શત્રુઓને ઘુમાવદાર ઘા વડે કાપતા-કાપતા પછાડ્યા.
Verse 6
शतानिसप्तचाष्टौ च सहस्राणि च वानराः ।प्रकीर्णाःशेरतेभूमौकुम्भकर्णेनपोधिताः ।।।।
સાત-આઠ સૈંકડા અને હજારો વાનરો પણ, કુંભકર્ણે પકડીને ફેંકી દીધેલા, ધરતી પર વિખેરાઈ પડ્યા હતા.
Verse 7
षोडशाष्टौ च दश च विंशत्रतिंशस्तथैव च ।परिक्षिप्य च बाहुभ्यांखादन्विपरिधावति ।।।।भक्ष्यन् भृशसङ्क्रुद्धोगरुडःपन्नगानिव ।
તે ક્રોધે પ્રચંડ બની સોળ, આઠ, દસ તથા વીસ અને ત્રીસના ટોળાંને પકડી, બાહુઓથી ઘેરીને દોડતો દોડતો ભક્ષણ કરતો રહ્યો—જેમ ગરુડ સર્પોને ગળી જાય તેમ।
Verse 8
कृच्छ्रेणचसमाश्वस्ताःसङ्गम्यचततस्ततः ।।।।वृक्षाद्रिहस्ताहरयस्तस्थुस्सङ्ग्राममूर्थनि ।
કઠિનતાથી ધૈર્ય પામી, અહીંથી ત્યાંથી ભેગા થઈ, હાથમાં વૃક્ષો અને પર્વતો ધરાવતાં વાનરો યુદ્ધના અગ્રમુખે ફરી ઊભા રહ્યા.
Verse 9
ततःपर्वतमुत्पाट्यद्विविदःप्लवगर्षभः ।।।।दुद्रावगिरिशृङ्गाभंविलम्बइवतोयदः ।
ત્યારે વાનરશ્રેષ્ઠ દ્વિવિદે એક પર્વત ઉખેડી નાખ્યો અને લટકતા વાદળની જેમ, પર્વત શિખર જેવો આકાર લઈને દોડ્યો.
Verse 10
तंसमुत्पत्यचिक्षेपकुम्भकर्णायवानरः ।।।।तमप्राप्यमहाकायंतस्यसैन्येऽपतत्तधा ।
એક વાનર ઊછળી ને કુંભકર્ણ પર (શસ્ત્ર) ફેંક્યું; પરંતુ તે મહાકાય શત્રુને ન લાગતાં, તે તેના સૈન્ય પર જ પડી ગયું.
Verse 11
ममर्दाश्वान्गजांश्चापिरथांश्चापिनगोत्तमः ।।।।तानिचान्यानिरक्षांसिएवंचान्यगदिरेःशिरः ।
પર્વતશિખર સમાન મહાન શિલાખંડે અશ્વો, ગજો અને રથો ચકનાચૂર કર્યા; અને બીજા પર્વતનું શિખર ફેંકાતાં, એ જ રીતે અન્ય રાક્ષસોને પણ પીસી નાંખ્યા.
Verse 12
तच्चैलवेगाभिहतंहताश्वंहतसारथि ।।।।रक्षसांरुधिरक्लिन्नंबभूवायोधनंमहत् ।
પર્વતના વેગવંત આઘાતથી રથો ચકનાચૂર થયા, ઘોડા મર્યા અને સારથીઓ સંહારાયા; એ મહાયુદ્ધભૂમિ રાક્ષસોના રક્તથી ભીંજાઈ ગઈ.
Verse 13
रथिनोवानरेन्द्राणांशरैःकालान्तकोपमैः ।।।।शिरांसिनर्दतांजह्रुस्सहसाभीमनिस्स्वना ।
ભયંકર નાદ કરતા રાક્ષસ રથીઓએ, કાળાંતક સમાન ઘાતક બાણોથી ગર્જતા વાનરરાજાઓનાં શિર સહસા કાપી લીધાં.
Verse 14
वानराश्चमहात्मानस्समुत्पाट्यमहाद्रुमान् ।।।।रथावश्वान्गजानुष्ट्रान्राक्षसानभ्यसूदयन् ।
મહાત્મા વાનરોએ મહાવૃક્ષો ઉપાડી, રથો, અશ્વો, ગજો, ઊંટો તથા રાક્ષસોને પણ સંહારવા લાગ્યા.
Verse 15
हनुमान् शैलशृङ्गाणिशिलाश्चविविधान् द्रुमान् ।।।।ववर्षकुम्भकर्णस्यशिरस्यम्बरमास्थितः ।
આકાશમાં સ્થિત હનુમાનજીએ કુંભકર્ણના મસ્તક પર પર્વતશિખરો, વિવિધ શિલાઓ અને અનેક વૃક્ષોનો વરસાદ વરસાવ્યો.
Verse 16
तानिपर्वतशृङ्गाणिशूलेन स बिभेद ह ।।।।बभञ्जवृक्षवर्षं च कुम्भकर्णोमहाबलः ।
મહાબલી કુંભકર્ણે શૂલથી તે પર્વતશિખરોને ચીરી નાખ્યા અને વૃક્ષવર્ષા જેવી આઘાતધારાને પણ ભાંગી ચુરચુર કરી દીધી।
Verse 17
ततोहरीणांतदनीकमुग्रंदुद्रावशूलंनिशितंप्रगृह्य ।तस्थौ स तस्यापततःपुरस्तान्महीधराग्रंहनुमान् प्रगृह्य ।।।।
પછી તે તીક્ષ્ણ ધારવાળું શૂલ હાથમાં લઈ વાનરોની તે ભયંકર સેનાપર ઉગ્રતાથી દોડી પડ્યો; પરંતુ હનુમાન પર્વતશિખર ઉપાડી, આક્રમણકર્તા સામે આવતો હતો ત્યારે તેને પોતાના આગળ રાખી અડગ ઊભો રહ્યો।
Verse 18
स कुम्भकर्णंकुपितोजघानवेगेनशैलोत्तमभीमकायम् ।स चक्षुभेतेनतदाभिभूतोमेदार्द्रगात्रोरुधिरावसिक्तः ।।।।
ક્રોધિત થઈ તેણે વેગપૂર્વક શૈલોત્તમ સમાન ભીમકાય કુંભકર્ણને પ્રહાર કર્યો. તે ઘા વડે અભિભૂત થઈ કુંભકર્ણ ડગમગી ગયો; મેદથી લિપ્ત અંગો અને રક્તથી સિંચિત દેહવાળો થયો.
Verse 19
स शूलमासाद्यतटित्प्रकाशंगिरिर्यथाप्रज्वलिताग्रशृङ्गम् ।बाह्वन्तरेमारुतिमाजघानगुहोऽचलंक्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या ।।।।
વિજળી સમાન પ્રકાશમાન શૂલને પકડી, જ્વલિત શિખરવાળા પર્વત સમાન, તેણે ઉગ્ર શક્તિથી બાહુઓની વચ્ચે મારુતિને પ્રહાર કર્યો—જેમ ગુહાએ ક્રૌંચ પર્વતને પ્રચંડ બળથી આઘાત કર્યો હતો.
Verse 20
शूलनिर्भिन्नमहाभुजान्तरःप्रविह्वलःशोणितमुद्वमन् मुखात् ।ननादभीमंहनुमान् महाहवेयुगान्तमेघस्न्तितस्वनोपमम् ।।।।
મહાયુદ્ધમાં શૂલથી ભેદાયેલ વક્ષસ્થળ ધરાવતો હનુમાન્ કંપિત થયો, મુખમાંથી રક્ત ઉગાળ્યું; છતાં તેણે ભયંકર ગર્જના કરી—યુગાંતના મેઘોના ગર્જનાસમાન.
Verse 21
ततोविनेदुःसहसाप्रहृष्टारक्षोगणास्तंव्यथितंसमीक्ष्य ।प्लवङ्गमास्तुव्यथिताभयर्ताःप्रदुद्रुवुःसंयतिकुम्भकर्णात् ।।।।
તેણે વ્યથિત થયેલો જોઈ રાક્ષસગણ અચાનક હર્ષિત થઈ વિજયઘોષ કરવા લાગ્યા. પરંતુ કુંભકર્ણના ભયથી વ્યાકુળ વાનરસેના કંપિત થઈ યુદ્ધભૂમિમાંથી દોડી ગઈ.
Verse 22
ततस्तुनीलोबलवान् पर्यवस्थापयन्बलम् ।प्रविचिक्षेपशैलाग्रंकुम्भकर्णायधीमते ।।।।
ત્યારે બળવાન નીલે સેનાને સ્થિર કરી ફરી ગોઠવી, ધીમાન કુંભકર્ણ પર પર્વતશિખર ફેંક્યું.
Verse 23
तदापतन्तंसम्प्रेक्ष्यमुष्टिनाभिजघान ह ।मुष्टिप्रहाराभिहतंतच्छैलाग्रंव्यशीर्यत ।।।।सविस्फुलिंगंसज्वालनिपपातमहेतले ।
આવતું પર્વતશિખર જોઈ તેણે મુઠ્ઠીથી પ્રહાર કર્યો. મુઠ્ઠીના આઘાતથી તે શિખર ચુરચુર થઈ ગયું અને ચિંગારીઓ છાંટતું, જ્વાલાઓ સાથે ધરતી પર પટકાઈ પડ્યું.
Verse 24
ऋषभश्शरभोनीलोगवाक्षोगन्धमादनः ।।।।पञ्चवानरशार्दूलाःकुम्बुकर्णमुपाद्रवन् ।
ઋષભ, શરભ, નીલ, ગવાક્ષ અને ગંધમાદન—વાનરવીરોમાં વાઘ સમા પાંચ મહાશૂર—કુંભકર્ણ પર ધસી પડ્યા.
Verse 25
शैलैर्ववृक्षैस्तलैःपादैर्मुष्टिभिश्चमहाबलाः ।।।।कुम्भकर्णंमहाकायंसर्वतोऽभिप्रदुद्रुवुः ।
મહાબળી વાનરો શિલાઓ, વૃક્ષો, તાડપત્ર સમા દંડો લઈને, તેમજ હથેળી, પગ અને મુઠ્ઠીઓથી પ્રહાર કરતાં, મહાકાય કુંભકર્ણને સર્વ દિશાથી ઘેરી દોડી આવ્યા.
Verse 26
स्पर्शानिवप्रहारांस्तान्वेद्वयानो न विव्यथे ।।।।ऋषभंतुमहावेगंबाहुभ्यांपरिषस्वजे ।
તે પ્રહારોને માત્ર સ્પર્શ સમા અનુભવી કુંભકર્ણને પીડા ન થઈ; પછી મહાવેગે તેણે ઋષભને બાહુઓમાં જકડી ભયંકર આલિંગનમાં ચકડી નાખ્યો.
Verse 27
कुम्भकर्णभुजाभ्यांतुपीडितोवानरर्षभः ।।।।निपपातर्षभोभीमःप्रमुखाद्वान्तशोणितः ।
કુંભકર્ણના બાહુઓથી દબાઈ વાનરર્ષભ ઋષભ—ભયાનક રૂપવાળો—મુખમાંથી લોહી ઉગળતો ધરાશાયી થયો.
Verse 28
मुष्टिनाशरभंहत्वाजानुनानीलमाहवे ।।।।आजघानगवाक्षंतुलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।पादेनाभ्यहनत्कृद्धस्तरसागन्धमादनम् ।।।।
પછી ઇન્દ્રરિપુ કુંભકર્ણે યુદ્ધમાં ક્રોધિત થઈ મુઠ્ઠીથી શરભને ઘાત કર્યો, ઘૂંટણથી નીલને આઘાત આપ્યો, હથેળીના પ્રહારથી ગવાક્ષને માર્યો, અને ક્રોધે તરાસે પગના પ્રહારે ગંધમાદનને ઠેલ્યો.
Verse 29
मुष्टिनाशरभंहत्वाजानुनानीलमाहवे ।।6.67.28।।आजघानगवाक्षंतुलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।पादेनाभ्यहनत्कृद्धस्तरसागन्धमादनम् ।।6.67.29।।
યુદ્ધમાં ક્રોધિત ઇન્દ્રશત્રુ કુંભકર્ણે મુઠ્ઠીથી શરભને ઘાત કર્યો, ઘૂંટણથી નીલને આઘાત આપ્યો, હથેળીથી ગવાક્ષને ચાંટો માર્યો અને પગથી ગંધમાદનને વેગથી લાત મારી।
Verse 30
दत्तप्रहारव्यथितामुमुहुश्शोणितोक्षिताः ।निपेतुस्तेतुमेदिन्यांनिकृत्ताइवकिंशुकाः ।।।।
પ્રહારોથી વ્યથિત થઈ, રક્તથી ભીંજાયેલી આંખોવાળા તે વાનરો મૂર્છિત થયા અને ધરતી પર પડી ગયા—જેમ કાપી નાખેલા કિન્શુક વૃક્ષો પડી જાય તેમ।
Verse 31
तेषुवानरमुख्येषुपातितेषुमहात्मसु ।वानराणांसहस्राणिकुम्बकर्णंप्रदद्रुवुः ।।।।
તે મહાત્મા વાનરમુખ્યો પડી ગયા ત્યારે વાનરોના હજારો કુંભકર્ણ તરફ સીધા દોડી ગયા।
Verse 32
तंशैलमिवशैलाभाःसर्वेतुप्लवगर्षभाः ।समारुह्यसमुत्पत्यददंशुश्चमहाबलाः ।।।।
પર્વત સમાન દેખાતા તે બધા મહાબલી પ્લવગર્ષભો તેને પર્વત સમજી ચઢી ગયા; ઉપર ઉછળી ઉછળી તેને દંશન કર્યા।
Verse 33
तंनखैर्धशनैश्चापिमुष्टिभिर्बाहुभिस्तथा ।कुम्भकर्णंमहाबाहहुंतेजघ्नुःप्लवगर्षभाः ।।।।
ત્યારે વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તે વાનરવૃષભોએ મહાબાહુ કુંભકર્ણને નખો અને દાંતોથી, તેમજ મુઠ્ઠીઓ અને ભુજાઓથી પ્રહાર કર્યો.
Verse 34
स वानरसहस्त्रैरजितः पर्वतोपमैः ।रराजराक्षसव्याघ्रोगिरिरात्मरुहैरिव ।।।।
પર્વતસમાન અજિત એવા હજારો વાનરોથી આવૃત્ત થઈ, રાક્ષસોમાં વ્યાઘ્ર સમાન તે રાક્ષસ એવો શોભ્યો, જાણે વૃક્ષોથી ઘન બનેલો પર્વત જ તેજસ્વી થાય તેમ।
Verse 35
बाहुभ्यांवानरान्सर्वान्प्रगृह्य स महाबलः ।भक्ष्यामाससङ्क्रुद्धोगरुडःपन्नगानिव ।।।।
મહાબળી તે ક્રોધિત થઈ પોતાના ભુજાઓથી બધા વાનરોને પકડીને ભક્ષણ કરવા લાગ્યો—જેમ ગરુડ સર્પોને ભક્ષે તેમ।
Verse 36
प्रक्षिप्ताःकुम्बकर्णेनवक्त्रेपातालसन्निभे ।नासापुटाभ्यांनिर्जग्मुःकर्णाभ्यांचैववानराः ।।।।
કુંભકર્ણે પાતાળ સમાન પોતાના મુખમાં ફેંકેલા વાનરો તેની નાસાપુટોથી બહાર નીકળ્યા—અને કાનોથી પણ નીકળી ગયા.
Verse 37
भक्ष्यन्भृशसङ्क्रुद्धो हरीन् पर्वतसन्निभः ।बभञ्जवानरान् सर्वान् सङ्क्रुद्धोराक्षसोत्तमः ।।।।
પર્વત સમાન તે રાક્ષસોત્તમ ભયંકર ક્રોધે હરીઓને ભક્ષતો હતો; અને ક્રોધમાં આવી બધા વાનરોને ચકનાચૂર કરી નાખ્યા.
Verse 38
मांसशोणितसंक्लेदाकुर्वन् भूमिं स राक्षसः ।चचारहरिनैन्येषुकालानगिरिवमूर्छितः ।।।।
તે રાક્ષસ માંસ અને શોણિતથી ધરતીને ચીકણી કરી, વાનર સેનાની પંક્તિઓમાં ભટકતો ફર્યો; મોહગ્રસ્ત અંધકારમય પર્વત સમો, પ્રલયાગ્નિની જેમ સર્વત્ર વહી ગયો.
Verse 39
वज्रहस्तोयथाशक्रःपाशहस्तइवान्तकः ।शूलहस्तोबभौयुद्धेकुम्बकर्णोमहाबलः ।।।।
યુદ્ધભૂમિમાં મહાબલી કુંભકર્ણ શૂલ હાથમાં ધારણ કરી તેજસ્વી દેખાયો; વજ્રહસ્ત ઇન્દ્ર સમો અને પાશહસ્ત અંતક સમો તે પ્રખર ભાસ્યો.
Verse 40
यथाशुष्काण्यरण्यानिग्रीष्मेदहतिपावकः ।तथावानरसैन्यानिकुम्बकर्णोविनिर्दहत् ।।।।
જેમ ઉનાળામાં અગ્નિ સૂકા વનોને દહે છે, તેમ કુંભકર્ણ વાનર સેનાની પંક્તિઓને દહન કરતો ગયો.
Verse 41
ततस्तेवध्यमानास्तुहतयूथाविनायकाः ।वानराभयसंविग्नाविनेदुर्विस्वरंभृशैः ।।।।
ત્યારે તેઓ વાનરો મારાતા હતા અને યુથપતિઓ પણ પડી ગયા; ભયથી કંપતાં તેઓ અત્યંત કર્કશ અને બેસૂરા સ્વરે ઉંચે ચીસો પાડવા લાગ્યા.
Verse 42
अनेकशोवध्यमानाःकुम्भकर्णेनवानराः ।राघवंशरणंजग्मुर्व्यथिताःभिन्नचेतसः ।।।।
કુંભકર્ણે અનેક રીતે ઘાયલ કરેલા વાનર યોદ્ધાઓ વ્યથિત અને મનથી તૂટેલા થઈ રાઘવ શ્રીરામને શરણ ગયા, રક્ષણ માગ્યું.
Verse 43
प्रभग्नान् वानरान् दृष्टवावज्रहस्तात्मजात्मजः ।अभ्यधावतवेगेनकुम्भकर्णंमहाहवे ।।।।
વાનર સેનાને પરાજિત થતી જોઈ વજ્રહસ્ત (ઇન્દ્ર)ના વંશજ અંગદ મહાયુદ્ધમાં વેગથી કુંભકર્ણ તરફ દોડી ગયો.
Verse 44
शैलशृङ्गंमहद्गृह्यविनदंश्चमुहुर्मुहुः ।त्रासयन्राक्षसान्सर्वान् कुम्भकर्णपदानुगान् ।।।।चिक्षेपशैलशिखरंकुम्भकर्णस्यमूर्धनि ।
મહાન શૈલશૃંગ પકડી વારંવાર ગર્જના કરીને અંગદે કુંભકર્ણના પગલે ચાલતા સર્વ રાક્ષસોને ભયભીત કર્યા અને તે પર્વતશિખર કુંભકર્ણના મસ્તક પર ફેંક્યું.
Verse 45
स तेनाभिहतोमूर्ध्निशैलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।।।।कुम्भकर्णःप्रजज्वालक्रोधेनमहतातदा ।सोऽभ्यधावतवेगेनवालिपुत्रममर्षणम् ।।।।
તે શૈલથી મસ્તક પર ઘાયલ થતાં ઇન્દ્રશત્રુ કુંભકર્ણ મહાક્રોધે દહક્યો; પછી અસમાધાનશીલ વાલિપુત્ર અંગદ પર વેગથી ધસી આવ્યો.
Verse 46
स तेनाभिहतोमूर्ध्निशैलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।।6.67.45।।कुम्भकर्णःप्रजज्वालक्रोधेनमहतातदा ।सोऽभ्यधावतवेगेनवालिपुत्रममर्षणम् ।।6.67.46।।
તે પર્વતના પ્રહારથી મસ્તક પર ઘાયલ થતાં ઇન્દ્રશત્રુ કુંભકર્ણ ઉગ્ર ક્રોધે પ્રજ્વલિત થયો અને વાલિપુત્ર અંગદ પર તીવ્ર વેગે ધસી આવ્યો.
Verse 47
कुम्भकर्णोमहानादस्त्रासयन् सर्ववानरान् ।शूलंससर्जवैरोषादङ्गदेतुमहाबलः ।।।।
મહાનાદી મહાબલ કુંભકર્ણે સર્વ વાનરોને ભયભીત કરતાં ક્રોધવશ અંગદ પર શૂલ (ભાલો) ફેંક્યો.
Verse 48
त मापतन्तंबुद्ध्वातुयुद्धमार्गविशारदः ।लाघवान्मोचयामाबलवान् वानरर्षभः ।।।।
તે પોતાની તરફ ધસી આવતું જાણીને, યુદ્ધમાર્ગમાં નિપુણ બળવાન વાનરશ્રેષ્ઠ અંગદે લાઘવથી તેને ટાળી દીધું.
Verse 49
उत्पत्यचैनंतरसातलेनोरस्यताडयत् ।स तेनाभिहतःकोपात्प्रमुमोहाचलोपमः ।।।।
પછી ઉછળી જઈ અંગદે તીવ્ર વેગે પોતાની હથેળીથી તેના વક્ષસ્થળ પર પ્રહાર કર્યો; તે ઘા લાગતાં ક્રોધમાં પર્વતસમાન કુંભકર્ણ મૂર્છિત થયો.
Verse 50
स लब्दसंज्ञोबलवान्मुष्टिमावर्त्यराक्षसः ।अपहास्तेनचिक्षेपविसंज्ञः स पपात ह ।।।।
સંજ્ઞા પરત આવતાં બળવાન રાક્ષસે મુઠ્ઠી વાળી પાછી ખેંચી, હાથની પીઠથી પ્રહાર કર્યો; અચેત થયેલો અંગદ ધરતી પર પડી ગયો.
Verse 51
तस्मिन् प्लवगशार्दूलेविसंज्ञेपतितेभुवि ।तच्छूलंसमुपादायसुग्रीवमभिदुद्रुवे ।।।।
ત્યારે વાનરોમાં વાઘ સમાન તે વીર ભૂમિ પર બેભાન પડી ગયો; તે જોઈ કુંભકર્ણે પોતાનું શૂલ ઉઠાવ્યું અને સુગ્રીવ પર સીધો ધસી આવ્યો.
Verse 52
तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्यकुम्भकर्णंमहाबलम् ।उत्पपाततदावीरस्सुग्रीवोवानराधिपः ।।।।
મહાબલી કુંભકર્ણ ધસી આવતો જોઈ, વાનરોના અધિપતિ પરાક્રમી સુગ્રીવ તેને સામનો કરવા તત્કાળ આગળ કૂદી પડ્યો.
Verse 53
स पर्वताग्रमुत्क्षिप्यसमाविध्यमहाबलः ।अभिदुद्राववेगेनकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।।।
મહાબલી સુગ્રીવે પર્વતશિખર ઉઠાવી તેને ઘુમાવી, અતિ વેગથી મહાબલી કુંભકર્ણ પર ધાવ કર્યો.
Verse 54
तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्यकुम्भकर्णःप्लवङ्गमम् ।तस्थौविवृतसर्वाङ्गोवानरेन्द्रस्यसम्मुखः ।।।।
વાનરરાજ ધસી આવતો જોઈ, કુંભકર્ણ સર્વ અંગો તાણીને, તેની સામે અડગ ઊભો રહ્યો.
Verse 55
कपिशोणितदिग्धाङ्गंभक्ष्यन्तंप्लवङ्गमान् ।कुम्भकर्णंस्थितंदृष्टवासुग्रीवोवाक्यमब्रवीत् ।।।।
વાનરોને ભક્ષતો અને કપિઓના રક્તથી લથપથ દેહ ધરાવતો કુંભકર્ણ ત્યાં ઊભો છે એમ જોઈ, સુગ્રીવે તેને વચન કહ્યું.
Verse 56
कपिशोणितदिग्धाङ्गंभक्ष्यन्तंप्लवङ्गमान् ।कुम्भकर्णंस्थितंदृष्टवासुग्रीवोवाक्यमब्रवीत् ।।6.67.55।।
કપિ-રક્તથી લિપ્ત અંગો ધરાવતો, વાનરોને ભક્ષતો કુંભકર્ણ ત્યાં ઊભો છે એમ જોઈ સુગ્રીવે વચન કહ્યું.
Verse 57
त्वजतद्वानरानीकंप्राकृतैःकिंकरिष्यसि ।सहस्वैकंनिपातंमेपर्वतस्यास्यराक्षस ।।।।
આ વાનર-સેનાને છોડ; પ્રાકૃત જીવોને મારીને તું શું સિદ્ધ કરશે? હે રાક્ષસ, પહેલાં આ પર્વતનો મારો એક જ પ્રહાર સહન કર!
Verse 58
तद्वाक्यंहरिराजस्यसत्त्वधैर्यसमन्वितम् ।श्रुत्वाराक्षसशार्दूलःकुम्भकर्णोऽब्रवीद्वचः ।।।।
સાહસ અને ધૈર્યથી યુક્ત હરિરાજના તે વચન સાંભળી, રાક્ષસોમાં વાઘ સમા કુંભકર્ણે પ્રતિઉત્તર આપ્યો.
Verse 59
प्रजापतेस्तुपौत्रस्त्वंतथैवरक्षरजस्सुतः ।श्रुतपौरुषसम्पन्नःकस्माद्गर्जसिवानर ।।।।
હે વાનર, તું પ્રજાપતિનો પૌત્ર અને ઋક્ષરાજનો પુત્ર છે; પરાક્રમમાં પ્રસિદ્ધ અને સમૃદ્ધ છે—તો પછી કેમ ગર્જના કરે છે?
Verse 60
स कुम्भकर्णस्यवचोनिशम्यव्याविध्यशैलंसहसामुमोच ।तेनाजघानोरसिकुम्भकर्णंशैलेनवज्राशनिसन्निभेन ।।।।
કુંભકર્ણના વચન સાંભળી સુગ્રીવે સહસા પર્વતને ઘુમાવી બળપૂર્વક ફેંક્યો. વજ્રાઘાત સમાન તે શિલાએ કુંભકર્ણના વક્ષસ્થળ પર પ્રહાર કર્યો.
Verse 61
तच्छैलशृङ्गंसहसाविकीर्णंभुजान्तरेतस्यतदाविशाले ।ततोनिषेदुःसहसाप्लवङ्गारक्षोगणाश्चापिमुदाविनेदुः ।।।।
તે પર્વતશિખર તેના વિશાળ ખભાઓની વચ્ચે સહસા ચુરચુર થઈ વિખેરાઈ ગયું. ત્યારે વાનરો નિરાશ થઈ બેસી ગયા અને રાક્ષસગણ આનંદથી ગર્જના કરવા લાગ્યા.
Verse 62
स शैलशृङ्गाभिहतश्चुकोपननादरोषाच्चविवृत्यवक्त्रम् ।व्याविध्यशूलं च तटित्प्रकाशंचिक्षेपहर्यृक्षिपतेर्वधाय ।।।।
શૈલશિખરના આઘાતથી તે ક્રોધે ઉકળ્યો; મોં ખોલીને રોષથી ગર્જના કરી. પછી વીજળી સમાન તેજસ્વી શૂલને ઘુમાવી વાનર-ઋક્ષોના અધિપતિ સુગ્રીવના વધ માટે ફેંક્યો.
Verse 63
तत्कुम्भकर्णस्यभुजप्रविद्धंशूलंशितंकाञ्चनदामजुष्टम् ।क्षिप्रंसमुत्पत्यनिगृह्यदोर्भ्यांबभञ्जवेगेनसुतोऽनिलस्य ।।।।
કુંભકર્ણની ભુજાઓથી ફેંકાયેલો તે તીક્ષ્ણ, સુવર્ણબંધોથી શોભિત શૂલ પવનપુત્ર હનુમાન તત્ક્ષણે ઉછળી બંને ભુજાઓથી પકડીને વેગથી તોડી નાખ્યો.
Verse 64
कृतंभारसहस्रस्यशूलंकालायसंमहत् ।बभञ्जजानुमारोप्यतदाहृष्टःप्लवङ्गमः ।।।।
હજાર ભાર વજનનું બનાવેલું તે કાળા લોખંડનું મહાશૂલ, હર્ષિત વાનરે તેને ઘૂંટણે ચઢાવી ત્યારે તોડી નાખ્યું.
Verse 65
शूलंभग्नंहनुमतादृष्टवावानरवाहिनी ।हृष्टाननादबहुशस्सर्वतश्चापिदुद्रुवे ।।।।
હનુમાનજીએ શૂલ તોડી નાખ્યું તે જોઈ વાનર-સેના હર્ષિત થઈ; વારંવાર ગર્જના કરી અને સર્વ દિશાઓથી ધસી પડી.
Verse 66
बभूवथपरित्रस्तोराक्षसोविमुखोऽभवत् ।सिंहनादं च तेचक्रुःप्रहृष्टावनगोचराः ।।।।मारुतिंपूजयाञ्चक्रुर्दृष्टवाशूलंतथागतम् ।
ત્યારે રાક્ષસ ભયભીત થયો અને પીઠ ફેરવી. આનંદિત વનચર વાનરોએ સિંહનાદ કર્યો; અને શૂલ એમ તૂટેલું જોઈ મારુતિ (હનુમાન)નું પૂજન-સન્માન કર્યું.
Verse 67
स तत्तथाभग्नमवेक्ष्यशूलंचुकोपरक्षोधिपतिर्महात्मा ।उत्पाट्यलङ्कामलयात्सशृङ्गंजघानसुग्रीवमुपेत्यतेन ।।।।
એ રીતે પોતાનું શૂલ તૂટેલું જોઈ મહાત્મા રાક્ષસાધિપતિ ક્રોધે પ્રજ્વલિત થયો. લંકાના મલય પર્વતનું શિખર સહિત ઉપાડી, સામે આવતા સુગ્રીવને તે વડે પ્રહાર કર્યો.
Verse 68
स शैलशृङ्गाभिहतोविसंज्ञःपपातभूमौयुधिवानरेन्द्रः ।तंप्रेक्ष्यभूमौपतितंविसंज्ञनेदुःप्रहृष्टास्त्वथयातुधानाः ।।।।
પર્વતશિખરના પ્રહારે યુદ્ધભૂમિમાં વાનરરાજા સુગ્રીવ અચેત થઈ ધરા પર પડી ગયો. તેને ભૂમિ પર નિર્વિષય પડેલો જોઈ યાતુધાન રાક્ષસો હર્ષિત થઈ વિજયઘોષ કરવા લાગ્યા.
Verse 69
मभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं स कुम्भकर्णोयुधिवानरेन्द्रम् ।जहारसुग्रीवमभिप्रगृह्ययथानिलोमेघमतिप्रचण्डः ।।।।
અદ્ભુત અને ભયંકર પરાક્રમશાળી કુંભકર્ણ યુદ્ધમાં વાનરરાજા પાસે આવી પહોંચ્યો; સુગ્રીવને પકડીને તે તેને એમ ઉઠાવી લઈ ગયો, જેમ અતિપ્રચંડ પવન વાદળને ઉડાવી લઈ જાય.
Verse 70
स तंमहामेघनिकाशरूपमुत्पाट्यगच्छन्युधिकुम्भकर्णः ।रराजमेरुप्रतिमानरूपोमेरुर्यथाभ्युछ्रचितघोरशृङ्गः ।।।।
યુદ્ધભૂમિમાં કુંભકર્ણ તેને ઉપાડી લઈ આગળ વધ્યો; તેનું રૂપ મહામેઘ સમાન હતું. તે મેરુ પર્વત સમાન તેજસ્વી લાગતો—જેમ મેરુના ઊંચા, ભયંકર શિખરો આકાશે ઊભા હોય તેમ।
Verse 71
ततस्तमादायजगामवीरस्संस्तूयमानोयुधिराक्षसेन्द्रैः ।शृण्वन्निनादंत्रिदिवालयानांप्लवङ्गराजग्रहविस्मितानाम् ।।।।
પછી તે વીર તેને લઈને ચાલ્યો; યુદ્ધમાં રાક્ષસેન્દ્રો દ્વારા સ્તુતિ પામતો રહ્યો. વાનરરાજના ગ્રહણથી વિસ્મિત થયેલા ત્રિદિવવાસીઓનો ઘોષ તે સાંભળતો ગયો।
Verse 72
ततस्तमादायतदा स मेनेहरीन्द्रमिन्द्रोपममिन्द्रवीर्यः ।अस्मिन् हतेसर्वमिदंहतंस्यात्सराघवंसैन्यमितीन्द्रशत्रुः ।।।।
તેને પકડીને ઇન્દ્રશત્રુ—ઇન્દ્ર સમાન પરાક્રમી—એ હરીન્દ્રને ઇન્દ્રોપમ માન્યો અને વિચાર્યું: “આ હરીન્દ્ર હણાય તો સરાઘવ સમગ્ર સૈન્ય હણાયું સમાન થશે।”
Verse 73
विद्रुतांवाहिनींदृष्टवावानराणामितस्ततः ।कुम्भकर्णेनसुग्रीवंगृहीतंचापिवानरम् ।।।।हनुमांश्चिन्तयामासमतिमान् मारुतात्मजः ।
વાનરોની સેના ચોતરફ વિખેરાઈ ભાગતી જોઈ, અને કુંભકર્ણે સુગ્રીવ વાનરને પકડી લીધો તે જોઈ, બુદ્ધિમાન મારુતાત્મજ હનુમાન વિચારમાં પડ્યો।
Verse 74
एवंगृहीतेसुग्रीवेकिंकर्तव्यंमयाभवेत् ।।।।यद्वैन्यायंमयाकर्तुंतत्करिष्यामिसर्वधा ।भूत्वापर्वतसङ्काशोनाशयिष्यामिराक्षसम् ।।।।
સુગ્રીવ પકડાઈ ગયો છે, હવે મને શું કરવું જોઈએ? જે કરવું ન્યાયસંગત છે તે હું સર્વથા કરીશ. પર્વત સમ પરાક્રમી બનીને હું તે રાક્ષસનો વિનાશ કરીશ.
Verse 75
एवंगृहीतेसुग्रीवेकिंकर्तव्यंमयाभवेत् ।।6.67.74।।यद्वैन्यायंमयाकर्तुंतत्करिष्यामिसर्वधा ।भूत्वापर्वतसङ्काशोनाशयिष्यामिराक्षसम् ।।6.67.75।।
સુગ્રીવ પકડાઈ ગયો છે, હવે મને શું કરવું જોઈએ? જે કરવું ન્યાયસંગત છે તે હું સર્વથા કરીશ. પર્વત સમ પરાક્રમી બનીને હું તે રાક્ષસનો વિનાશ કરીશ.
Verse 76
मयाहतेसंयतिकुम्भकर्णेमहाबलेमुष्टिविशीर्णदेहे ।विमोचितेवानरपार्थिवे च भवन्तुहृष्टाःप्लवगास्समस्ताः ।।।।
યુદ્ધમાં મહાબલી કુંભકર્ણને મેં સંહાર્યો—મુષ્ટિપ્રહારો વડે તેનું દેહ વિખેરાઈ ગયું—અને વાનરરાજ પણ મુક્ત થાય; ત્યારે સર્વ વાનરો આનંદિત થાઓ.
Verse 77
अथवास्वयमप्येषमोक्षंप्राप्स्यतिपार्थिव ।गृहीतोऽयंयदिभवेत्रिदशैस्सासुरोरगैः ।।।।
અથવા, હે રાજન, એ પોતે જ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી લેશે; જો તે ત્રિદશો (દેવો) દ્વારા, અસુરો અને નાગો સહિત પણ પકડાયો હોય તોય.
Verse 78
मन्ये न तावदात्मानंबुध्यतेवानराधिपः ।शैलप्रहाराभिहतःकुम्भकर्णेनसंयुगे ।।।।
મને લાગે છે કે વાનરાધિપ હજી પોતાને પૂરતો સંભાળી શક્યો નથી; કારણ કે યુદ્ધમાં કુંભકર્ણે તેને શિલા-પ્રહાર સમાન ઘા માર્યો હતો.
Verse 79
अयंमुहूर्तात्सुग्रीवोलब्दसंज्ञोमहाहवे ।आत्मनोवानराणां च यत्पथ्यंतत्करिष्यति ।।।।
આ મહાસંગ્રામમાં થોડા જ ક્ષણોમાં સુગ્રીવ ફરી ચેતન થશે અને પોતાને તથા વાનરોને જે હિતકર છે તે જ કરશે.
Verse 80
मयातुमोक्षितस्यास्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।अप्रीतिश्चभवेत्कष्टाकीर्तिनाशश्चशाश्वतः ।।।।
પરંતુ જો હું પોતે આ મહાત્મા સુગ્રીવને મુક્ત કરું, તો તેને કઠોર અપ્રસન્નતા થશે અને સદાકાળ માટે યશનો નાશ થશે.
Verse 81
तस्मान्मुहूर्तंकाङ्क्षिष्येविक्रमंपार्थिवस्यतु ।भिन्नं च वानरानीकंतावदाश्वासयाम्यहम् ।।।।
અતએવ હું રાજાના પરાક્રમને જોવા માટે થોડો ક્ષણ રાહ જોઈશ; ત્યાં સુધી વિખેરાયેલી વાનરસેનાને હું આશ્વાસન આપી સ્થિર કરીશ.
Verse 82
इत्येवंचिन्तयित्वातुहनुमान्मारुतात्मजः ।भूयःसंस्तम्भयामासवानराणांमहाचमूम् ।।।।
આ રીતે વિચાર કરીને પવનપુત્ર હનુમાનએ ફરી એકવાર વાનરોની મહાસેનાને દૃઢ સંકલ્પથી સ્થિર કરી.
Verse 83
स कुम्भकर्णोऽथविवेशलङ्कांस्पुरन्तमादायमहाकपिंतम् ।विमानचर्यागृहगोपुरस्थैःपुष्पाग्य्रवर्षैरवकीर्यमाणः ।। ।
પછી કુંભકર્ણ તે તરફડતા મહાકપિને લઈને લંકામાં પ્રવેશ્યો. વિમાનો, મહેલો અને ગોપુરો પર ઉભેલા લોકોએ તેના પર શ્રેષ્ઠ પુષ્પોની વર્ષા કરી.
Verse 84
लाजगन्धोदवर्षैस्तुसिच्यमानश्सनैश्शनैः ।राजवीथ्यास्तुशीतत्वात्संज्ञांप्रापमहाबलः ।।।।
ડાંગરની ધાણી અને સુગંધિત જળના છંટકાવથી ભીંજાવાને કારણે તથા રાજમાર્ગની શીતળતાને લીધે તે મહાબલીને ધીરે ધીરે હોશ આવ્યો.
Verse 85
ततस्ससंज्ञामुपलभ्यकृच्छ्राद्बलीयसस्तस्यभुजान्तरस्थः ।अवेक्षमाणःपुरसाजमार्गंविचिन्तयामासमुहुर्महात्मा ।।।।
ત્યારે તે બળવાન રાક્ષસની ભુજાઓ વચ્ચે દબાયેલા મહાત્મા સુગ્રીવે મહામુસીબતે હોશમાં આવીને નગરના રાજમાર્ગને જોયો અને ક્ષણભર વિચાર કર્યો.
Verse 86
एवंगृहीतेनकथंनुनामशक्यंमयासम्प्रतिकर्तुमद्य ।तथाकरिष्यामियथाहरीणांभविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम् ।।।।
"આ રીતે પકડાયા પછી હવે હું શું કરી શકું? તેમ છતાં હું એવું કાર્ય કરીશ જે વાનરો માટે પ્રિય અને હિતકારી હશે અને જેનાથી કાર્ય સિદ્ધ થશે."
Verse 87
ततःकराग्रैःसहसासमेत्यराजाहरीणाममरेन्द्रशत्रुम् ।खरैश्चकर्णौदशनैश्चनासांददंशपार्श्वेषु च कुम्भकर्णम् ।।।।
ત્યારે વાનરરાજે અચાનક ઉછળીને પોતાના તીક્ષ્ણ નખોથી ઇન્દ્રશત્રુ કુંભકર્ણના કાન અને દાંતથી નાક કાપી નાખ્યું તથા તેની પાંસળીઓ પર પણ પ્રહાર કર્યો.
Verse 88
स कुम्भकर्णोहृतकर्णनासोविदारितस्तेनरदैर्नखैश्च ।रोषाभिभूतःक्षतजार्द्रगात्रःसुग्रीवमाविध्यपिपेषभूमौ ।।।।
કાન અને નાક કપાઈ જવાથી તેમજ દાંત અને નખથી ઘવાવાને કારણે કુંભકર્ણ ક્રોધિત થઈ ગયો. લોહીથી ખરડાયેલા શરીરે તેણે સુગ્રીવને પકડીને જમીન પર પટક્યો અને કચડી નાખ્યો.
Verse 89
स भूतलेभीमबलाभिपिष्टस्सुरारिभिस्स्सैरभिहन्यमानः ।जगामखंवेगवदभ्युपेत्यपुनश्चरामेणसमाजगाम ।।।।
દેવશત્રુઓ દ્વારા ભયંકર બળપૂર્વક જમીન પર કચડાયા હોવા છતાં, તે (સુગ્રીવ) વેગથી આકાશમાં ઉછળ્યા અને ફરીથી રામ પાસે આવી પહોંચ્યા.
Verse 90
कर्णनासाविहीनस्तुकुम्भकर्णोमहाबलः ।रराजशोणितैःसिक्तोगिरिःप्रस्रवणैरिव ।।।।
કાન અને નાક વગરનો હોવા છતાં, મહાબલી કુંભકર્ણ લોહીથી ખરડાઈને ઝરણાંઓ વહેતા હોય તેવા પર્વત સમાન શોભી રહ્યો હતો.
Verse 91
शोणितार्द्रोमहाकायोराक्षसोभीमविक्रमः ।युद्धायाभिमुखोभीमोमनश्चक्रेनिशाचरः ।।।।नीलाञ्जनचयप्रख्यःसस्नध्यइवतोयदः ।अमर्षाच्छोणितोद्गारीशुशुभेरावणानुजीः ।।।।
લોહીથી ભીંજાયેલા વિશાળ શરીરવાળા અને ભયંકર પરાક્રમી તે રાક્ષસે યુદ્ધ માટે મન બનાવ્યું. કાજળના ઢગલા જેવો અને સંધ્યાકાળના વાદળ જેવો રાવણનો નાનો ભાઈ ક્રોધથી લોહી ઓકતો શોભી રહ્યો હતો.
Verse 92
शोणितार्द्रोमहाकायोराक्षसोभीमविक्रमः ।युद्धायाभिमुखोभीमोमनश्चक्रेनिशाचरः ।।6.67.91।।नीलाञ्जनचयप्रख्यःसस्नध्यइवतोयदः ।अमर्षाच्छोणितोद्गारीशुशुभेरावणानुजीः ।।6.67.92।।
નીલાંજનના ઢગલા સમો ઘન અંધકારવર્ણ, જાણે જળધર વાદળથી ઘેરાયેલો; અમર્ષથી રક્ત ઉગાળતો રાવણનો અનુજ કુંભકર્ણ ભયંકર તેજે શોભી ઊઠ્યો.
Verse 93
गतेतुतस्मिन् सुरराजशत्रुःक्रोधात्प्रदुद्रावरणायभूयः ।अनायुधोऽस्मीतिविचिन्त्यरौद्रोघोरंतदामुद्गरमाससाद ।।।।
સુગ્રીવ ગયા પછી દેવરાજના શત્રુએ ક્રોધથી ફરી રણ માટે ધાવ કર્યો; “હું નિઃશસ્ત્ર છું” એમ વિચારી તે રૌદ્રે ત્યારે ભયંકર લોખંડનો મુદગર પકડી લીધો.
Verse 94
ततस्सपुर्यास्ससहसामहात्मानिष्क्रम्यतद्वानरसैन्यमुग्रम् ।बभक्षरक्षोयुधिकुम्भकर्णःप्रजायुगान्तानगिरिवप्रवृद्धः ।।।।
પછી મહાત્મા કુંભકર્ણ નગરમાંથી સહસા બહાર નીકળી, રણમાં ઉગ્ર વાનરસેનામાં ઘૂસી પડ્યો અને તેમને ભક્ષવા લાગ્યો—યુગાંતની અગ્નિ જેમ પ્રજાને ભસ્મ કરે તેમ.
Verse 95
बुभुक्षितःशोणइतमांसगृध्नुःप्रविव्यतद्वानरसैन्यमुग्रम् ।चखादरक्षांसिहरीन् पिशाचान् ऋक्षांश्चमोहाद्युधिकुम्भकर्णः ।यथैवमृत्युर्हरतेयुगान्ते स भक्ष्यामासहरींश्चमुख्यान् ।।।।
ભૂખ્યો, રક્ત અને માંસનો લોભી કુંભકર્ણ ઉગ્ર વાનરસેનામાં ઘૂસી પડ્યો; રણમાં મોહવશ રાક્ષસો, હરિ-યોદ્ધાઓ, પિશાચો અને ઋક્ષોને પણ ચખી ગયો; અને યુગાંતમાં મૃત્યુ જેમ પ્રાણીઓને હરી લે તેમ તે મુખ્ય વાનરોને ભક્ષવા લાગ્યો.
Verse 96
एकंद्वौत्रीन् बहून् क्रुद्धोवानरान्सहराक्षसैः ।समादायैकहस्तेनप्रचिक्षेपत्वरन्मुखे ।।।।
ક્રોધે ભરાઈ તે એક, બે, ત્રણ—અથવા અનેક—વાનરોને રાક્ષસો સહિત ઝપટે ચડાવતો; અને એક જ હાથથી ઉતાવળે તેમને પોતાના મોઢામાં ફેંકી દેતો.
Verse 97
सम्प्रस्रवंस्तदामेदश्शोणिते च महाबलः ।वध्यमानोनगेन्द्राग्रैर्भक्ष्यामासवानरान् ।।।।
ત્યારે મહાબલી (કુંભકર્ણ) પર નગેન્દ્રના શિખરોના પ્રહાર પડતા હોવા છતાં, મેદ અને રક્ત વહેતાં, વાનરોને જ ભક્ષતો રહ્યો.
Verse 98
तेभक्ष्यमाणाहरयोरामंजुग्मुस्तदागतिम् ।कुम्भकर्णोभृशंक्रुद्धःकपीन् खादन् प्रधावति ।।।।
ભક્ષાતા વાનરયોદ્ધાઓ તે સમયે રામ પાસે શરણ લેવા ગયા; પરંતુ અત્યંત ક્રોધિત કુંભકર્ણ દોડતાં દોડતાં કપિઓને ખાતો તેમનો પીછો કરતો રહ્યો.
Verse 99
शतानिसप्तचाष्टौ च विंशत्रतिंशत्तथैव च ।सम्परिष्वज्यबाहुभ्यांखादवनिपरिधावति ।।।।
બાહુઓથી સર્વત્ર આલિંગન કરી તે તેમને બહુ સંખ્યામાં પકડી લેતો—સો-સો કરીને, સાત-આઠ કરીને, વીસ-ત્રીસ કરીને—અને દોડતો દોડતો ભક્ષતો ફરતો હતો.
Verse 100
मेदोवसाशोणितदिग्धगात्रःकरायवसक्तग्रथितान्त्रमालः ।ववर्षशूलानिसतीक्षणदंष्ट्रःकालोयुगान्तस्थइववृद्धः ।।।।
મેદ, વસાં અને રક્તથી લિપ્ત અંગોવાળો, કાનેથી લટકતી ગૂંથાયેલી આંતરડાંની માળા ધરાવતો, અતિ તીક્ષ્ણ દંષ્ટ્રાવાળો તે ભયંકર રાક્ષસ શૂલોના વરસાદ વરસાવતો હતો—યુગાંતકાળે પ્રચંડ થયેલા કાળ સમાન વૃદ્ધ અને ભયાવહ।
Verse 101
तस्मिन् कालेसुमित्रायाःपुत्रःपरबलार्दनः ।चकारलक्ष्मणःक्रुद्धोयुद्धंपरपुरञ्जयः ।।।।
તે સમયે સુમિત્રાના પુત્ર, પરબળનો નાશક અને શત્રુનગરવિજયી લક્ષ્મણ ક્રોધિત થઈ યુદ્ધમાં પ્રવેશ્યો।
Verse 102
स कुम्भकर्णस्यशरान् शरीरेसप्तवीर्यवान् ।निचखादाददेचान्यावनिससर्ज च लक्ष्मणः ।।।।
ત્યારે પરાક્રમી લક્ષ્મણે કુંભકર્ણના શરીરમાં સાત બાણો ઘૂસાડ્યા; પછી અન્ય બાણો લઈને ફરી ફરી વોલીમાં છોડ્યા।
Verse 103
पीड्यमानस्तदस्त्रंतुविशेषंतत्सराक्षसः ।ततश्चुकोपबलवान्सुमित्रानन्दवर्दनः ।।।।
તે અસ્ત્રથી પીડિત થઈ તે રાક્ષસે વિશેષ પ્રભાવવાળું તે અસ્ત્ર પ્રતિઅસ્ત્રથી નિષ્ફળ કર્યું; ત્યારબાદ સુમિત્રાના આનંદને વધારનાર મહાબલી લક્ષ્મણ ક્રોધે પ્રજ્વલિત થયો।
Verse 104
अथास्यकवचंशुभ्रंजाम्भूनदमयंशुभम् ।प्रच्छादयामासशरैस्सन्ध्याभ्रमिवमारुतः ।।।।
ત્યારે તેણે તે શુભ્ર, શુભ જાંભૂનદમય કવચને સંધ્યાના વાદળસમૂહને પવન જેમ ઢાંકી દે તેમ, બાણોથી સંપૂર્ણ રીતે ઢાંકી દીધું.
Verse 105
नीलाञ्जनचयप्रख्यश्शरैःकाञ्चनभूषणैः ।अपीड्यमानश्शुशुभेमेघैस्सूर्यइवांशुमान् ।।।।
નીલાંજનના ઢગલા સમો શ્યામ, કાંસ્ય-સુવર્ણાભૂષણોથી શોભિત અને બાણોથી છવાયેલો હોવા છતાં તે પીડિત ન લાગ્યો; મેઘોથી ઢંકાયેલો કિરણમય સૂર્ય જેમ તે તેજસ્વી દેખાતો હતો.
Verse 106
ततस्सराक्षसोभीमस्सुमित्रानन्दवर्धनम् ।सावज्ञमेवप्रोवाचवाक्यंमेघौघनिस्स्वनः ।।।।
પછી મેઘસમૂહના ગર્જનાસમાન નાદવાળો તે ભયંકર રાક્ષસ, સુમિત્રાનો આનંદ વધારનાર લક્ષ્મણને અવમાનભાવે વચન બોલ્યો.
Verse 107
अन्तकस्याप्यकष्टेन युधि जेतारमाहवे ।युध्यतामामभीतेनख्यापितावीरतात्वया ।।।।
“નિર્ભય થઈને મારી સાથે યુદ્ધ કરીને તું તારી વીરતા પ્રસિદ્ધ કરી છે—હું તો રણમાં અંતક (મૃત્યુ) ને પણ સહેલાઈથી જીતનાર છું.”
Verse 108
प्रगृहीतायुधस्येहमृत्योरिवमहामृधे ।तिष्ठन्नप्रग्रतःपूज्यःकिमुयुद्धप्रदायकः ।।।।
“આ મહાયુદ્ધમાં હાથમાં શસ્ત્ર ધારણ કરીને, મૃત્યુ સમાન મારી સામે ઊભો રહેનાર પણ પૂજ્ય છે; તો પછી જે ધૃષ્ટતાથી યુદ્ધ અર્પે છે તે કેટલો વધુ સન્માન્ય!”
Verse 109
ऐरावतंबलेनसमारूढोवृतःसर्वामरैःप्रभुः ।नैवशक्रोऽपिसमरेस्थितपूर्वःकदाचन ।।।।
બળવાન ઐરાવત પર આરુઢ, સર્વ અમરો વડે પરિભ્રમિત દેવાધિદેવ શક્ર (ઇન્દ્ર) પણ—કદી પણ સમરમાં મારી સામે ઊભો રહ્યો નથી, એક વાર પણ નહિ.
Verse 110
अद्यत्वयाहम्सौमित्रेबालेनापि , नापिपराक्रमैः ।तोषितोगन्तुमिच्छामित्यामनुज्ञाप्यराघवम् ।।।।
હે સૌમિત્રે, આજે તું હજી યુવાન હોવા છતાં તારા પરાક્રમથી મને સંતોષ થયો છે. રાઘવ (શ્રીરામ) પાસે જવા ઇચ્છું છું—એમ કહી રાઘવને અનુમતિ માગી.
Verse 111
यत्तुवीर्यबलोत्साहैस्तोषितोऽहंरणेत्वया ।राममेवैकमिच्छामिहन्तुंयस्मिन् हतेहतम् ।।।।
યુદ્ધમાં તારા શૌર્ય, બળ અને ઉત્સાહથી હું પ્રસન્ન થયો છું—એ સત્ય છે; પરંતુ હું એકલા રામને જ હણવા ઇચ્છું છું, કારણ કે તે હણાય તો બધું હણાયેલું સમાન છે.
Verse 112
रामेमयात्रनिहतेयेऽन्येस्थास्यन्तिसंयुगे ।तानहंयोधयिष्यामिस्वबलेनप्रमाथिना ।।।।
અહીં મારા હાથેથી રામ હણાય પછી, સમરમાં જે અન્ય કોઈ ઊભા રહેશે—તેમને હું મારા જ પ્રચંડ બળથી (સેનાસહિત) યુદ્ધમાં દબાવી દઈશ.
Verse 113
इत्युक्तवाक्यंतद्रक्षःप्रोवाचस्तुतिसंहितम् ।मृधेघोरतरंवाक्यंसौमित्रिःप्रहसन्निव ।।।।
એમ સ્તુતિભર્યા અને યુદ્ધમાં અતિ ભયંકર એવા વચનો તે રાક્ષસે કહ્યા પછી, સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ જાણે હળવું હસતાં હોય તેમ ઉત્તર બોલ્યા.
Verse 114
यस्त्वंशक्रादिभिर्वरैरसह्यःप्राप्यपौरुषम् ।तत्सत्यंनान्यथावीरदृष्टस्तेऽद्यपराक्रमः ।।।।एषदाशरथीरामस्तिष्ठत्यद्रिरिवाचलः ।
“વીર! શક્ર (ઇન્દ્ર) વગેરે શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ માટે પણ તું તારા પ્રાપ્ત પૌરુષથી અસહ્ય છે—એ સત્ય છે. આજે તારો પરાક્રમ ખરેખર દેખાયો. પરંતુ અહીં દાશરથિ શ્રીરામ અડગ પર્વત સમ અચલ ઊભા છે.”
Verse 115
इतिश्रुत्वाह्यनादृत्यलक्ष्मणं स निशाचरः ।।।।अतिक्रम्य च सौमित्रिंकुम्भकर्णोमहाबलः ।राममेवाभिदुद्रावकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।।।
આ સાંભળી પણ લક્ષ્મણને અવગણી, મહાબલી નિશાચર કુંભકર્ણ સૌમિત્રિને વટાવીને માત્ર રામ તરફ જ દોડ્યો—જાણે ધરતીને કંપાવતો હોય તેમ.
Verse 116
इतिश्रुत्वाह्यनादृत्यलक्ष्मणं स निशाचरः ।।6.67.115।।अतिक्रम्य च सौमित्रिंकुम्भकर्णोमहाबलः ।राममेवाभिदुद्रावकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।6.67.116।।
આ સાંભળી, મહાબલી નિશાચર કુંભકર્ણ લક્ષ્મણને અવગણી, સૌમિત્રિને વટાવીને સીધો રામ તરફ ધસી ગયો—જાણે ધરતી જ કંપતી હોય તેમ.
Verse 117
अथदाशरथींरामोरौद्रमस्त्रंप्रयोजयन् ।कुम्भकर्णस्यहृदयेससर्जनिशितान् शरान् ।।।।
પછી દાશરથિ શ્રીરામે રૌદ્ર અસ્ત્ર પ્રયોગ કરીને કુંભકર્ણના હૃદયસ્થાને તીક્ષ્ણ બાણો વરસાવ્યા.
Verse 118
तस्यरामेणविद्धस्यसहसाभिप्रधावतः ।अङ्गालमिश्राःक्रुद्धस्यमुखान्निश्चेरुरर्चिषः ।।।।
રામના પ્રહારથી વિદ્ધ થઈ, અચાનક ક્રોધે ધસી આવતાં તેના મુખમાંથી અંગારમિશ્રિત જ્વાળાઓ ફૂટીને નીકળી.
Verse 119
रामास्त्रविद्धोघोरंवैनदन्राक्षसपुङ्गवः ।अभ्यधावतसङ्कृद्धोहरीन् निद्रावयन् रणे ।।।।
રામાસ્ત્રથી વિદ્ધ થયેલો રાક્ષસપુંગવ ભયંકર ગર્જના કરી, અતિ ક્રોધે રણે ધસી આવ્યો અને વાનરોને વિખેરી દોડાવ્યા.
Verse 120
तस्योरसिनिमग्नास्तेशराबर्हिणवाससः ।हस्ताच्छास्यपरिभ्रष्टागदाचोर्व्यांपपात ह ।।।।
મોરપિચ્છથી શોભિત તે બાણો તેના ઉરસમાં ધસી ગયા; અને તેના હાથમાંથી ગદા છૂટી ધરતી પર પડી ગઈ.
Verse 121
आयुधानि च सर्वाणिविप्राकीर्यन्तभूतले ।स निरायुधमात्मानंयदामेनेमहाबलः ।।।।मुष्टिभ्यां च चरणाभ्यां च चकारकदनंमहत् ।
બધાં આયુધો ભૂમિ પર વિખેરાઈ ગયા ત્યારે મહાબલીએ પોતાને નિરાયુધ જાણીને મુઠ્ઠીઓ અને ચરણોથી મહાવિનાશક કતલ કર્યો.
Verse 122
स बाणैरतिविद्धाङ्गःक्षतजेनसमुक्षितः ।।।।रुधिरंपरिसुस्रावगिरिःप्रस्रवणंयथा ।
તે બાણોથી સર્વાંગે અત્યંત વિંધાયેલો, ઘાવના લોહીથી ભીંજાયેલો; પર્વતમાંથી ઝરણું ફૂટે તેમ તેના દેહમાંથી રક્ત ધોધની જેમ વહેવા લાગ્યું.
Verse 123
स तीव्रेण च कोपेनरुधिरेण च मूर्छितः ।।।।वानरान्राक्षसानृक्षान्खादन्विपरिधावति ।
તે તીવ્ર ક્રોધ અને રક્તમત્ત ઉન્માદથી મૂર્છિત થઈ, વાનરો, રાક્ષસો અને ઋક્ષોને ખાઈને ચારે તરફ દોડતો ફરવા લાગ્યો.
Verse 124
अथशृङ्गंसमाविध्यभीमंभीमपराक्रमः ।चिक्षेपराममुद्धिश्यबलवानन्तकोपमः ।।।।
પછી ભયંકર પરાક્રમી, ક્રોધમાં અંતક સમાન તે બળવાને ભયાનક પર્વતશિખર ઘુમાવી રામને લક્ષ્ય કરીને ફેંકી દીધું.
Verse 125
अप्राप्तमन्तरारामःसप्तभिस्तमजिह्मगैः ।चिच्छेदगिरिशृङ्गंतंपुनःसन्धायकार्मुकम् ।।।।
તે વચ્ચે પહોંચે તે પહેલાં જ, રામે ફરી ધનુષ્ય સંધાઈ, સાત અચૂક સીધા ગતિશીલ બાણોથી તે પર્વતશિખરને ચીરવી નાખ્યું.
Verse 126
ततस्तुरामोधर्मात्मातस्यशृङ्गंमहत्तदा ।।।।शरैःकाञ्चनचित्राङ्गैश्चिच्छेदपुरुषर्षभः ।
ત્યાર પછી ધર્માત્મા, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ રામે, તે સમયે કાઞ્ચનથી શોભિત ચિત્રિત અંગવાળા બાણોથી તે મહાન શિખરને ચીરી નાખ્યું.
Verse 127
तन्मेरुशिखराकारंद्योतमानमिवश्रिया ।।।।द्वेशतेवानराणां च पतमानमपातयत् ।
મેરુશિખર સમાન આ મહાકાય પિંડ શ્રીમય તેજથી ઝળહળતો જાણે; પડતો પડતો તેણે વાનરોમાં બે સો વીરને પાતાળે પાડી દીધા.
Verse 128
तस्मिन् काले स धर्मात्मालक्ष्मणोराममब्रवीत् ।।।।कुम्भकर्णवधेयुक्तोयोगान् परिमृशन्बहून् ।
તે સમયે ધર્માત્મા લક્ષ્મણે, કુંભકર્ણવધમાં તત્પર રહી અનેક ઉપાયો વિચારતાં, રામને કહ્યું.
Verse 129
नैवायंवानरान्राजन्नविजानातिराक्षसान् ।।।।मत्तश्शोणितगन्धे न स्वान् परांश्चैवखादति ।
હે રાજન્! લોહીની ગંધથી મત્ત થયેલો આ રાક્ષસ હવે વાનરો અને રાક્ષસોને ઓળખતો નથી; પોતાના અને પરાયા—બન્નેને સમાન રીતે ભક્ષે છે.
Verse 130
साध्वेनमधिरोहस्तुसर्वतोवानरर्षभाः ।।।।यूथपाश्चयथामुख्यास्तिष्ठन्त्वस ।
વાનરશ્રેષ્ઠો સર્વ દિશાથી તેના પર ચઢી બેસો; અને મુખ્ય યુથપતિઓ તથા અગ્રયોધાઓ તેની ચારે બાજુ સ્થિર રહી સ્થાન લો.
Verse 131
अप्ययंदुर्मतिःकालेगुरुभारप्रपीडितः ।।।।प्रपतन्राक्षसोभूमौनान्यान्हन्यात्ल्पवङ्गमान् ।
આ દુર્મતિ રાક્ષસ પણ આ ક્ષણે ભારે ભારથી દબાઈ ભૂમિ પર પટકાયેલો છે; હવે તે અન્ય વાનરોને મારવા સમર્થ નહીં રહે.
Verse 132
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराजपुत्रस्यधीमतः ।।।।तेसमारुरुहुर्हृष्टाःकुम्भकर्णंप्लवङ्गमाः ।
ધીમંત રાજપુત્રના તે વચન સાંભળી વાનરો આનંદિત થયા અને હર્ષથી કુંભકર્ણ પર ચઢી ગયા.
Verse 133
कुम्भकर्णस्तुसङ्कृद्धस्समारूढःप्लवङ्गमैः ।।।।व्यधूनयत्तान्वेगेनदुष्टहस्तीवहस्तिपान् ।
પણ વાનરો ચઢ્યા ત્યારે કુંભકર્ણ ક્રોધિત થયો; દુષ્ટ હાથી જેમ મહાવતને ફેંકી દે, તેમ તેણે વેગથી તેમને ઝાટકી નાખ્યા.
Verse 134
तान् न्दृष्टवानिर्धुतान्रामोदुष्टोऽयमितिराक्षसः ।।।।समुत्पपातवेगेनधनुरुत्तममाददे ।
તેમને ફેંકાઈ પડેલા જોઈ રામે વિચાર્યું—“આ રાક્ષસ તો અત્યંત ક્રૂર છે”; અને તે વેગથી આગળ કૂદી પોતાના ઉત્તમ ધનુષ્યને ધારણ કર્યું.
Verse 135
क्रोधरक्तेक्षणोवीरोनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।।।राघवोराक्षसंरोषाभिदुद्राववेगितः ।यूथपान्हर्षयन्सर्वान्कुम्भकर्णभयार्दितान् ।।।।
ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખોવાળો તે વીર રાઘવ જાણે દૃષ્ટિથી જ દહન કરતો હોય તેમ, વેગથી રાક્ષસ પર તૂટી પડ્યો; અને કુંભકર્ણના ભયથી વ્યાકુળ થયેલા સર્વ યુથપતિઓને તેણે ધૈર્ય આપી હર્ષિત કર્યા.
Verse 136
क्रोधरक्तेक्षणोवीरोनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.67.135।।राघवोराक्षसंरोषाभिदुद्राववेगितः ।यूथपान्हर्षयन्सर्वान्कुम्भकर्णभयार्दितान् ।।6.67.136।।
ક્રોધથી રક્ત નેત્રોવાળા પરાક્રમી રાઘવ જાણે દૃષ્ટિથી જ દહન કરતો હોય તેમ, રોષે ભરાઈ વેગથી રાક્ષસ પર તૂટી પડ્યો; કુંભકર્ણના ભયથી વ્યાકુળ થયેલા સર્વ યુથપતિ વાનરોના હૃદયમાં હર્ષ અને ધૈર્ય જગાવતો રહ્યો.
Verse 137
स चापमादायभुजङ्गकल्पंधृढज्यमुग्रंतपनीयचित्रम् ।हरीन् समाश्वास्यसमुत्पपातरामोनिबद्धोत्तमतूणबाणः ।।।।
ભુજંગ સમાન આકારવાળો, દૃઢજ્ય, ઉગ્ર અને તપનીય (સુવર્ણ) તેજથી ચિત્રિત એવો ધનુષ્ય હાથમાં લઈ, રામે વાનરોને આશ્વાસન આપીને આગળ ઝંપલાવ્યું; ઉત્તમ બાણોથી ભરેલો તૂણિર કમરે બંધાયેલો હતો.
Verse 138
स वानरगणैस्तैस्तुवृतःपरमदुर्जयः ।लक्ष्मणानुचरोरामस्सम्प्रतस्थेमहाबलः ।।।।
તે વાનરગણોથી ઘેરાયેલો, પરમ દુર્જય મહાબલી રામ—લક્ષ્મણને અનુચર રાખીને—દૃઢ નિશ્ચયથી આગળ પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 139
स ददर्शमहात्मानंकिरीटिनमरिन्दमम् ।शोणितावृतरक्ताक्षंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।।।
તેણે મહાત્મા, કિરીટધારી, શત્રુદમન મહાબલી કુંભકર્ણને જોયો—રક્તથી આવૃત, રક્તાક્ષ, દેહ પર લોહી લપેટાયેલો.
Verse 140
सर्वान् समभिधावन्तंयथारुष्टंदिशागजम् ।मार्गमाणंहरीन्कक्रुद्धंराक्षसैःपरिवारितम् ।।।।
રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો તે ક્રોધે ઉન્મત્ત બની સર્વત્ર દોડી રહ્યો હતો; વાનરોને શોધતો, દિશાઓના રક્ષક ક્રોધિત દિગ્ગજ જેમ સામે આવનાર પર ધસી પડે તેમ.
Verse 141
व्निध्यमन्दरसङ्काशंकाञ्चनाङ्गदभूषणम् ।स्रवन्तंरुधिरंवक्त्राद्वर्षामेघमिवोथतितम् ।।।।
વિંધ્ય કે મંદર સમાન કાયાવાળો અને કાંસ્ય-સુવર્ણ અંગદોથી શોભિત તે, મુખમાંથી રક્ત વહાવતો હતો—જાણે વર્ષામેઘ ધોધ વરસાવે તેમ.
Verse 142
जिह्वयापरिलिह्यन्तंसृक्किणीशोणितेक्षणम् ।मृद्नन्तंवानरानीकंकालान्तकयमोपमम् ।। ।।
રક્તવર્ણ નેત્રોવાળો તે જીભથી હોઠના ખૂણા ચાટી રહ્યો હતો અને વાનર સેનાને કચડી રહ્યો હતો; પ્રલયકાળના મૃત્યુદાતા યમ સમાન જણાતો હતો.
Verse 143
तंदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंप्रदीप्तानलवर्चसम् ।विस्फारयामासतदाकार्मुकंपुरुषर्षभः ।।।।
અગ્નિ સમ તેજસ્વી એવા રાક્ષસશ્રેષ્ઠને જોઈ, પુરુષોમાં વૃષભ શ્રીરામે તત્કાળ પોતાનું ધનુષ્ય તાણ્યું.
Verse 144
स तस्यचापनिर्घोषात्कुपितोराक्षसर्षभः ।अमृष्यमाणस्तंघोषमभिदुद्रावराघवम् ।।।।
તેના ધનુષ્યના ગર્જનાસમાન ટંકારથી ક્રોધિત રાક્ષસવૃષભ, એ ધ્વનિ સહન ન કરી શકીને, રાઘવ પર સીધો ધસી આવ્યો.
Verse 145
ततस्तुवातोद्धतमेघकल्पंभुजङ्गराजोत्तमभोगबाहुम् ।तमापतन्तंधरणीराभमुवाचरामोकुम्भकर्णम् ।।।।
ત્યારે પવનથી હાંકાયેલા મેઘ સમાન, નાગરાજના ઉત્તમ ભોગ જેવી બાહુઓ ધરાવતો કુંભકર્ણ ધરણીને ધ્રુજાવતો ધસી આવ્યો; તેને આવતો જોઈ શ્રીરામે તેને સંબોધ્યો.
Verse 146
आगच्छरक्षोधिपमाविषादमवस्थितोऽहंप्रगृहीतचापः ।अवेहिमांराक्षसवंशनाशनंयस्त्वंमुहूर्ताद्भविता ।।।।
“આગળ આવ, હે રાક્ષસાધિપ! નિરાશ ન થા. હું અહીં ધનુષ હાથમાં લઈને ઊભો છું. મને ઓળખ: ક્ષણમાત્રમાં તું જ પોતાના રાક્ષસ વંશનો નાશક બનશે.”
Verse 147
रामोऽयमितिविज्ञायजहासविकृतस्वनम् ।अभ्यधावतसङ्ककृद्धोहरीवनिद्रावयन्रणे ।।।।
“આ રામ છે” એમ જાણી કુંભકર્ણે વિકૃત, અપ્રાકૃત ગર્જના સાથે હાસ્ય કર્યું; પછી ક્રોધિત થઈ યુદ્ધમાં ધસી પડ્યો અને વાનરોને વિખેરી નાખ્યા.
Verse 148
पातयन्निवसर्वेषांहृदयनिवनौकसाम् ।प्रहस्यविकृतंभीमंसमेघस्न्तितोपमम् ।।।।कुम्भकर्णोमहातेजाराघवंवाक्यमब्रवीत् ।
વનવાસીઓના હૃદયો જાણે પાડી નાખે તેમ, વિકૃત અને ભયંકર—મેઘગર્જના સમાન—હાસ્ય કરીને મહાતેજસ્વી કુંભકર્ણે રાઘવને વચન કહ્યું.
Verse 149
नाहंविराधोविज्ञेयो न कबन्दःखरो न च ।न वाली न च मारीचःकुम्भकर्णःसमागतः ।।।।
“મને ઓળખ: હું વિરાધ નથી, ન કબન્ધ, ન ખર; ન વાલી, ન મારીચ. હું કુંભકર્ણ છું—અને આવી પહોંચ્યો છું.”
Verse 150
पश्यमेमुद्गरंभीमंसर्वकालायसंमहत् ।अनेननिर्जितादेवादानवाश्चपुरामया ।।।।
“મારો ભયંકર, વિશાળ સર્વલોહનો મુદગર જુઓ; આ જ વડે મેં પૂર્વે દેવો અને દાનવોને પણ જીત્યા હતા.”
Verse 151
विकर्णवासइतिमांनावज्ञातुंत्वमर्हसि ।स्वल्पाऽपिहि न मेपीडार्णनासाविनाशनात् ।।।।
“મને ‘કાન-નાક વિનાનો’ કહી તું અવગણવા યોગ્ય નથી; કાન અને નાકના નાશથી મને જરા પણ પીડા થતી નથી.”
Verse 152
दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूलवीर्यंगात्रेषुमेलघु ।ततस्त्वांभक्षयिष्यामिदृष्टपौरुषविक्रमम् ।।।।
“હે ઇક્ષ્વાકુવંશના વ્યાઘ્ર! મારા અંગોમાં તારો લઘુ પરાક્રમ દર્શાવ; તારો પુરુષાર્થ-વિક્રમ જોઈને પછી હું તને ભક્ષી જઈશ.”
Verse 153
स कुम्भकर्णस्यवचोनिशम्यरामस्सुपुङ्खान् विससर्जन् ।तैराहतोवज्रसमवेगैर्नचुक्षुभे न व्यथतेसुरारिः ।।।।
કુંભકર્ણના વચનો સાંભળી રામે સુપંખવાળા બાણો છોડ્યા; વજ્રસમાન વેગવાળા તે બાણોથી ઘાયલ થવા છતાં દેવશત્રુ ન તો ડગમગાયો, ન તો વ્યથિત થયો.
Verse 154
यैस्सायकैस्सालवरानिकृत्तावालीहतोवानरपुङ्गवश्च ।तेकुम्भकर्णस्यतदाशरीरंवज्रोपमं न व्यधयांप्रचक्रुः ।।।।
જેનાં બાણોથી મહાબળવાન સાલવૃક્ષો કાપી પડ્યા અને વાનરપુંગવ વાલી પણ હણાયો—એ જ વજ્રસમાન શરો ત્યારે કુંભકર્ણના દેહને ભેદી શક્યા નહિ.
Verse 155
स वारिधाराइवसायकास्तान् पिबन् शरीरेणमहेन्द्रशत्रुः ।जघानरामस्यशरप्रवेगंव्याविध्यतंमुग्रवेगम् ।।।।
વર્ષાધારાની જેમ તે શરોને દેહમાં ‘પી’ ગયો; પછી મહેન્દ્રશત્રુએ ગદા ઘુમાવી, રામના શરપ્રવાહના વેગને ગદાના ધસમસતા બળથી અટકાવ્યો.
Verse 156
ततस्तुरक्षःक्षतजावलिप्तंवित्रासनंदेवमहचमूनाम् ।व्याविध्यतंमुद्गरमुग्रवेगंनिद्रावयामासचमूंम् ।।।।
પછી ઘાવના લોહીથી લિપ્ત અને દેવોની મહાસેનાઓને પણ ભયંકર એવો તે રાક્ષસે ઉગ્ર વેગે ગદા ઘુમાવી વાનરસેનાને ભંગ કરી નિષ્ક્રિય કરી દીધી.
Verse 157
वायव्यमादायततोमहास्त्रंरामःप्रचिक्षेपनिशाचराय ।समुद्गरंतेनजघानबाहुं स कृत्तबाहुस्तुमुलंनाद ।।।।
ત્યારે રામે મહાવાયવ્ય અસ્ત્ર ધારણ કરી નિશાચર શત્રુ પર પ્રક્ષેપ કર્યો; તે અસ્ત્રથી ગદા ધારણ કરતો તેનો હાથ કાપી નાખ્યો, અને કાપેલા હાથવાળો કુંભકર્ણ ભયંકર ગર્જના કર્યો.
Verse 158
स तस्यबाहुर्गिरिशृङ्गकल्पःसमुद्गरोराघवबाणकृत्तः ।पपाततस्मिन् हरिराजसैन्येजघानतांवानरवाहिनीं ।।6.17.158।।
રાઘવના બાણથી કાપાયેલો, ગદા સહીતનો તેનો પર્વતશિખર સમાન વિશાળ હાથ હરિરાજની સેનામાં પડ્યો અને વાનરવાહિનીને ચકનાચૂર કરી નાખી.
Verse 158
स तस्यबाहुर्गिरिशृङ्गकल्पःसमुद्गरोराघवबाणकृत्तः ।पपाततस्मिन् हरिराजसैन्येजघानतांवानरवाहिनीं ।।6.17.158।।
રાઘવના બાણથી કાપાયેલો, ગદા સહીતનો તેનો પર્વતશિખર સમાન વિશાળ હાથ હરિરાજની સેનામાં પડ્યો અને વાનરવાહિનીને ચકનાચૂર કરી નાખી.
Verse 159
तेवानराभग्नहतावशेषाःपर्यन्तमाश्रित्यतदाविषण्णाः ।प्रपीडिताङ्गाददृशुस्सुघोरंनरेन्द्ररक्षोधिपन्निपातम् ।।।।
ત્યારે ભંગાયેલા, ઘાયલ અને શોકાકુલ બચેલા વાનરો સીમા તરફ આશ્રય લઈ, પીડાથી દબાયેલા અંગો સાથે, નરેન્દ્ર શ્રીરામ અને રાક્ષસાધિપ કુંભકર્ણ વચ્ચેનો અતિ ભયંકર સંઘર્ષ જોયો।
Verse 160
स कुम्भकर्णोऽस्त्रनिकृत्तबाहुर्महासिकृत्ताग्रइवाचलेन्द्रः ।उत्पाटयामासकरेणवृक्षंततोऽभिदुद्रावरणेनरेन्द्रम् ।।।।
અસ્ત્રથી ભુજા કપાઈ ગયેલો કુંભકર્ણ એવો જણાયો જાણે મહાપર્વતનું શિખર મહાતલવારથી કાપી નાખ્યું હોય. પછી તેણે હાથથી તાડવૃક્ષ ઉપાડી, રણમધ્યે નરેન્દ્ર શ્રીરામ પર ધસી આવ્યો।
Verse 161
स तस्यबाहुंसहतालवृक्षंसमुद्यतंपन्नगभोगकल्पम् ।इन्द्रास्त्रयुक्तेनजघानरामोबाणेनजाम्भूनदचित्रितेन ।।।।
તાડવૃક્ષসহ ઊંચે ઉઠેલો તેનો ભુજ સર્પના ફણ જેવી વળાંક ધરાવતો હતો; તેને રામે ઇન્દ્રાસ્ત્રયુક્ત, જાંબૂનદ સુવર્ણથી ઝળહળતા બાણથી પ્રહાર કરી છિન્ન કર્યો।
Verse 162
स कुम्भकर्णस्यभुजोनिकृत्तःपपातभूमौगिरिसन्निकाशः ।विवेष्टमानोनिजाघनवृक्षान् शैलान्शिलावानरराक्षसांश्च ।।।।
કુંભકર્ણનો કપાયેલો ભુજ પર્વત જેવો વિશાળ બની ધરતી પર પડી ગયો. પડતાં પડતાં તે ઘૂમતો રહ્યો અને વૃક્ષો, શિલાઓ, પર્વતખંડો તેમજ વાનર અને રાક્ષસ યોદ્ધાઓને પણ કચડી નાખ્યો।
Verse 163
तंछिन्नबाहुंसमवेक्ष्यरामःसमापतन्तंसहसानदन्तम् ।द्वावर्धचन्द्रौनिशितौप्रगृह्यचिच्छेदपादौयुधिराक्षसस्य ।।।।
તેનો હાથ કપાયેલો હોવા છતાં ગર્જના કરતો સહસા ધસી આવતો રાક્ષસ જોઈ રામે તરત જ બે તીક્ષ્ણ અર્ધચન્દ્રાકાર બાણ હાથમાં લઈ યુદ્ધમાં તેના બંને પગ કાપી નાખ્યા.
Verse 164
तौतस्यपादौप्रदिशोदिशश्चगिरेर्गुहाश्चैवमहार्णवं च ।लङ्कां च सेनांकपिराक्षसानांविनादयन्तौविनिपेततुश्च ।।।।
તેના બંને પગ ધડાકાભેર પટકાયા; દિશા-વિદિશા ગુંજી ઊઠી, પર્વતની ગુફાઓ અને મહાસાગર સુધી પ્રતિધ્વનિત થયું; અને લંકા તથા વાનર-રાક્ષસોની સેનાઓ પણ એ ઘોષથી કંપી ઊઠી.
Verse 165
निकृत्तबाहुद्विनिकृत्तपादोविदार्यवक्त्रंबडबामुखाभम् ।दुद्रावरामंसहसाभिगर्जन् राहुर्यथाचन्द्रमिवान्तऽरिक्षे ।।।।
બંને હાથ કપાયેલા અને બંને પગ કાપાયેલા હોવા છતાં તેણે બડવામુખ અગ્નિ સમું ભયંકર મોં ફાડી નાખ્યું; અને અચાનક ગર્જના કરીને રામ પર ધસી પડ્યો—જેમ આકાશમાં રાહુ ચંદ્ર પર ધસી જાય.
Verse 166
अपूरयत्तस्यमुखंशिताग्रैरामश्शरैर्हेमपिनद्धपुङ्खैः ।स पूर्णवक्त्रो न शशाकवक्तुंचुकूजकृच्छ्रेणमुमूर्छचापि ।।।।
રામે હેમબંધિત પાંખવાળા તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા બાણોથી તેનું મોં ભરિ દીધું. મોં પૂરું ભરાઈ જતાં તે બોલી ન શક્યો; કષ્ટથી ચીસ પાડી અને પછી મૂર્છિત પણ થયો.
Verse 167
अथाददेसूर्यमरीचिकल्पं स ब्रह्मदण्डान्तककाकलकल्पम् ।अरिष्टमैन्द्रंनिशितंसुपुङ्खंरामश्शरंमारुततुल्यवेगम् ।।।।
પછી રામે સૂર્યકિરણ સમ તેજસ્વી, બ્રહ્મદંડ સમ અને અંતક-કાલ સમ ભયંકર—ઇન્દ્રશક્તિથી સંયુક્ત, અતિ તીક્ષ્ણ, સુપાંખવાળો, વિનાશક અને પવન સમ વેગવાળો ‘અરિષ્ટ’ બાણ હાથમાં લીધો.
Verse 168
तंवज्रजाम्भूनदचारुपुङ्खंप्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम् ।महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगंरामःप्रचिक्षेपनिशाचराय ।।।।
ત્યારે રામે તે નિશાચર પર વજ્ર સમ તેજસ્વી બાણ ફેંક્યું—સુવર્ણમંડિત સુંદર પાંખવાળું, હીરકજડિત, સૂર્ય અને અગ્નિ સમ પ્રદીપ્ત પ્રકાશ ધરાવતું, અને મહેન્દ્રના વજ્રાશનિ સમ વેગવાન્।
Verse 169
स सायकोराघवबाहुचोदितोदिशस्स्वभासादशसम्प्रकाशयन् ।विधूमवैश्वानरभीमदर्शनोजगामशक्राशनिवीर्यविक्रमः ।।।।
રાઘવના ભુજબળથી પ્રેરિત તે બાણ પોતાની જ કાંતિથી દસેય દિશાઓ પ્રકાશિત કરતું આગળ વધ્યું; ધૂમરહિત વૈશ્વાનર અગ્નિ સમ ભયંકર દર્શનવાળું, શક્રના વજ્રાશનિ સમ વીર્ય અને પરાક્રમથી તે દોડી ગયું।
Verse 170
स तन्महापर्वतकूटसन्निभंविवृत्तदंष्ट्रंचलचारुकुण्डलम् ।चकर्तरक्षोधिपतेश्शिरस्तदायथैववृत्रस्यपुरापुरन्दरः ।।।।
ત્યારે રામે રાક્ષસાધિપતિનું મસ્તક કાપી નાખ્યું—મહાપર્વતશિખર સમાન, બહાર નીકળેલા દંષ્ટ્રાવાળું અને ચલિત સુંદર કુંડળોથી શોભિત—જેમ પૂર્વકાળે પુરંદરે (ઇન્દ્રે) વૃત્રનું શિરચ્છેદ કર્યું હતું તેમ।
Verse 171
कुम्भकर्णशिरोभातिकुण्डलालङ्कृतंमहत् ।आदित्येऽभ्युदितेरात्रौमध्यस्थइवचन्द्रमाः ।।।।
કુંભકર્ણનું મહાન મસ્તક કુંડળોથી અલંકૃત થઈ તેજસ્વી દેખાય છે; અદિતિના નક્ષત્ર ઉદિત થયેલી રાત્રિમાં આકાશમધ્યે સ્થિત ચંદ્રમા જેવું તે ઝળહળે છે।
Verse 172
तद्रामबाणाभिहतंपपातरक्षःशिरःपर्वतसन्निकाशम् ।बभञ्जचर्यागृहगोपुराणिप्राकारमुच्चंतमपातयच्च ।।।।
રામના બાણથી આઘાત પામેલું તે રાક્ષસનું શિર—પર્વત સમાન વિશાળ—ધરતી પર ધડાકાભેર પડ્યું; પડતાં જ તેણે ઘરો અને ઊંચા ગોપુરો ચકનાચૂર કર્યા અને તે ઊંચો પ્રાકાર પણ ઢાળી નાખ્યો.
Verse 173
तच्चातिकायंहिमहत्प्रकाशंरक्षस्तदातोयनिधौपपात ।ग्राहान्परान् मीनवरान्भुजङ्गान् ममर्दभूमिच तदाविवेश ।।।।
પછી અતિ વિશાળ કાયાવાળો અને તેજથી ઝળહળતો તે રાક્ષસ સમુદ્રમાં પડ્યો; પડતાં જ તેણે ત્યાંના ઘડિયાળ, મહામાછલાં અને સર્પોને ચકડી નાખ્યા અને પછી જાણે ધરતીમાં પ્રવેશતો હોય તેમ નીચે ધસી ગયો.
Verse 174
तस्मिन्हतेब्राह्मणदेवशत्रौमहाबलेसंयतिकुम्भकर्णे ।चचालभूर्भूमिधराश्चसर्वेहर्षाच्चदेवास्तुमुलंविनेदुः ।।।।
યુદ્ધમાં મહાબલી કુંભકર્ણ—બ્રાહ્મણો અને દેવોના શત્રુ—વધ પામતાં ધરતી અને બધા પર્વતો કંપી ઊઠ્યા; અને હર્ષથી દેવતાઓએ ગર્જના સમાન મહાન નાદ કર્યો.
Verse 175
ततस्तुदेवर्षिमहर्षिपन्नगाःसुराश्चभूतानिसुपर्णगुह्यकाः ।सयक्षगन्धर्वगणानभोगताःप्रहर्षितारामपराक्रमेण ।।।।
પછી દેવર્ષિ-મહર્ષિઓ, નાગો, દેવતાઓ અને સર્વ ભૂતો; તેમજ સુપર્ણવંશી (ગરુડપક્ષી), ગુહ્યકો, અને આકાશમાં વિહરતા યક્ષ-ગંધર્વગણ—રામના પરાક્રમથી અત્યંત પ્રહર્ષિત થયા.
Verse 176
ततस्तुतेतस्यवधेनभूरिणामनस्विनोनैरृतराजबान्धवाः ।विनेदुरुच्चैर्व्यथितारघूत्तमंहरिंसमीक्ष्यैवयथासुरार्धिताः ।।।।
ત્યારે તેના મહાન વધથી વ્યથિત થયેલા, નૈરૃતરાજના ધીર મનવાળા બંધુઓ ઊંચે સ્વરે વિલાપ કરવા લાગ્યા; રઘુત્તમ શ્રીરામને—હરિ સમાન પરાક્રમીને—જોતાં જ તેઓ ભયથી કંપ્યા, જેમ દેવપૂજિત ઇન્દ્રને જોઈ હાથીઓ ઘબરાઈ જાય.
Verse 177
स देवलोकस्यतमोनिहत्यसूर्योयथाराहुमुखाद्विमुक्तः ।तथाव्यभासीद्धरिसैन्यमध्येनिहत्यरामोयुधिकुम्भकर्णम् ।।।।
દેવલોકનું તમ નાશ કરી રાહુના મુખમાંથી મુક્ત થયેલો સૂર્ય જેમ તેજે ચમકે, તેમ યુદ્ધમાં કુંભકર્ણનો વધ કરીને વાનર સેનાના મધ્યમાં શ્રીરામ પ્રકાશમાન થયા.
Verse 178
प्रहर्षमीयुर्भवश्चवानराःप्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः ।अपूजयन् राघवमिष्टभागिनंहतेरिसौभीमबलेदुरासदम् ।।।।
પ્રબુદ્ધ કમળ સમાન મુખવાળા અનેક વાનરો હર્ષથી ભરાઈ ગયા; ભયંકર બળવાળો, દુર્ગમ શત્રુ હણાઈ ગયો હોવાથી, ઇષ્ટ ફળ આપનાર રાઘવને તેમણે પૂજ્યો.
Verse 179
स कुम्भकर्णंसुरसैन्यमर्धनम् महत्सुयुद्धेषुकदाचनाजितम् ।नन्दहत्वाभरताग्रजोरणेमहासुरंवृत्रमिवामराधिपः ।।।।
દેવસેનાનો સંહારક, મહાયુદ્ધોમાં કદી અજિત એવા કુંભકર્ણ નામના મહાસુરને રણમાં હણીને ભરતના અગ્રજ શ્રીરામ આનંદિત થયા—જેમ અમરાધિપ ઇન્દ્ર મહાસુર વૃત્રને મારીને હર્ષિત થયો હતો.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds dharma under catastrophic force: Rāma must intervene decisively to protect collapsing allied formations, yet even righteous violence produces collateral loss (notably when Kumbhakarna’s severed arm falls into the Vanara ranks and kills many).
Boastful claims of invincibility (Kumbhakarna’s ‘death-conqueror’ rhetoric) are answered by dharmic steadiness and calibrated action: courage is validated not by bravado but by disciplined endurance, protection of the vulnerable, and unwavering aim toward restoring order.
Laṅkā is the primary war-theatre; Malaya mountain is invoked as a physically uprooted weapon; celestial-cultural references include Indra on Airāvata and Rudra/Indra-linked astras, situating the duel within a cosmological frame of divine warfare imagery.