Sarga 49
शरबन्धनविलापः (The Lament under the Net of Arrows)
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં ભયંકર અસ્ત્રપ્રહાર પછીનું દૃશ્ય વર્ણવાયું છે. રણભૂમિમાં શ્રીરામ અને લક્ષ્મણ ‘શરબન્ધ’—બાણોના જાળ—થી બંધાયેલા, રક્તસ્રાવ કરતા અને સર્પોની જેમ ઉચ્છ્વાસ છોડતા પડ્યા છે. સુગ્રીવ અને વાનરસેના તેમને ઘેરી શોકમાં રડતી રહે છે. ધૈર્ય અને સંયમિત સંકલ્પથી શ્રીરામ ફરી ચેતનામાં આવે છે અને લક્ષ્મણની દારુણ સ્થિતિ જોઈ લાંબો વિલાપ કરે છે. તે કહે છે કે ભાઈ વિના જીવનનું શું મૂલ્ય, અને લક્ષ્મણ વિના સીતાની પ્રાપ્તિ પણ વ્યર્થ લાગે છે. કૌસલ્યા, કૈકેયી અને સુમિત્રાને આ સમાચાર કેવી રીતે કહું—એ વિચારથી તે વ્યાકુળ થાય છે. પોતાને નીચ અને પાપી કહી ધિક્કારે છે; ઉશ્કેરાયા છતાં કઠોર ન બનતી લક્ષ્મણની અડગ સૌમ્યતાની પ્રશંસા કરે છે; તેમજ તેના પરાક્રમને કાર્તવીર્ય અને ઇન્દ્રના આયુધો સુધીની અતિશય ઉપમાઓથી સ્મરે છે. પછી શ્રીરામ સુગ્રીવને આદેશ આપે છે—સેનાસહ સમુદ્ર પાર પાછા વળો; અઙ્ગદ, નીલ અને નલને આગે રાખો. આ આપત્તિ દૈવાધીન છે, મનુષ્ય તેને વટાવી શકતો નથી; મિત્રોએ પોતાનું કર્તવ્ય પૂર્ણ કર્યું છે—એવું તે કહે છે. આ સાંભળીને વાનરો વધુ વિલાપ કરે છે. એટલામાં ગદા હાથમાં લઈને વિભીષણ આવે છે; યુદ્ધના ગૂંચવાડામાં વાનરો ક્ષણભર તેને ઇન્દ્રજિત સમજી ભયભીત થાય છે—યુદ્ધકાળની ગેરસમજ અને મનોબળની નાજુકતા પ્રગટ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।।सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।
દશરથના પુત્રો શ્રીરામ અને લક્ષ્મણ ભયંકર શરબંધથી બંધાયેલા, ધરા પર પડ્યા હતા; મહાન નાગોની જેમ નિઃશ્વાસ લેતા અને રક્તથી ભીંજાયેલા. તેમની આસપાસ સુગ્રીવ સહિત સર્વ શ્રેષ્ઠ મહાબલી વાનરવીરો તે મહાત્મા ભાઈઓને ઘેરીને, શોકથી વ્યાકુલ ઊભા રહ્યા.
Verse 2
घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।।सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।
દશરથના પુત્રો શ્રીરામ અને લક્ષ્મણ ભયંકર શરબંધથી બંધાયેલા, ધરા પર પડ્યા હતા; મહાન નાગોની જેમ નિઃશ્વાસ લેતા અને રક્તથી ભીંજાયેલા. તેમની આસપાસ સુગ્રીવ સહિત સર્વ શ્રેષ્ઠ મહાબલી વાનરવીરો તે મહાત્મા ભાઈઓને ઘેરીને, શોકથી વ્યાકુલ ઊભા રહ્યા.
Verse 3
एतस्मिन्नन्तरेरामःप्रत्यबुध्यतवीर्यवान् ।स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्चशरैस्सन्दानितोऽपिसन् ।।6.49.3।।
એ વચ્ચે પરાક્રમી રામ ફરી ચેતન થયા; બાણોથી બંધાયેલા અને કીલાયેલા હોવા છતાં, સ્થિરતા અને આંતરિક બળના સંયમથી તેઓ સ્વસ્થ થયા.
Verse 4
ततोदृष्टवासरुधिरंनिषण्णंगाढमर्पितम् ।भ्रातरंदीनवदनंपर्यदेवयदातुरः ।।6.49.4।।
પછી લોહીલુહાણ, નીચે ઢળી પડેલો, કસીને બંધાયેલો અને દીન મુખવાળો ભાઈ જોઈને, વ્યાકુળ રામ શોકથી વિલાપ કરવા લાગ્યા.
Verse 5
किंनुमेसीतयाकार्यंकिंकार्यंजीवितेनवा ।शयानंयोऽद्यपश्यामिभ्रातरंयुधिनिर्जितम् ।।6.49.5।।
આજે યુદ્ધમાં પરાજિત થઈ પડેલા મારા ભાઈને હું શયનાવસ્થામાં જોઉં છું; તો મને સીતાનો શું ઉપયોગ? જીવનનો પણ શું અર્થ?
Verse 6
शक्यासीतासमानारीमर्त्यलोकेविचिन्वता ।नलक्ष्मणसमोभ्रातासचिवस्साम्पपरायिकः ।।6.49.6।।
મર્ત્યલોકમાં શોધનારને સીતા જેવી નારી કદાચ મળી જાય; પરંતુ લક્ષ્મણ સમો ભાઈ—સદા સહાયક અને પરલોક સુધી સાથ આપનાર—કદી મળતો નથી.
Verse 7
परित्यक्षाम्यहंप्राणान्वानराणांतुपश्याताम् ।यदिपञ्चत्वमापन्नस्सुमित्रानन्दवर्धनः ।।6.49.7।।
જો સુમિત્રાનો આનંદવર્ધક લક્ષ્મણ પંચત્વને પામ્યો હોય, તો વાનરો જોઈ રહ્યા હોવા છતાં હું મારા પ્રાણ ત્યજી દઈશ.
Verse 8
किंनुवक्ष्यामिकौसल्यांमातरंकिंनुकैकयीम् ।कथमम्बांसुमित्रांचपुत्रदर्शनलालसाम् ।।6.49.8।।
હું માતા કૌસલ્યાને શું કહું—અને કૈકેયીને શું કહું? તથા પુત્રદર્શન માટે આતુર માતા સુમિત્રાને હું કેવી રીતે સામનો કરું?
Verse 9
विवत्सांवेपमानांचक्रोशन्तींकुररीमिव ।कथमाश्वासयिष्यामियदियास्यामितंविना ।।6.49.9।।
જો હું તેના વિના જાઉં, તો સંતાનવિહોણી, કંપતી અને કુરરી પક્ષીની જેમ કરુણ રોદન કરતી તેણીને હું કેવી રીતે આશ્વાસન આપું?
Verse 10
कथंवक्ष्यामिशत्रुघ्नंभरतंचयशस्विनम् ।मयासहवनंयातोविनातेनापुनमागतः ।।6.49.10।।
હું શત્રુઘ્નને અને યશસ્વી ભરતને કેવી રીતે કહું? હું તેની સાથે વનમાં ગયો હતો, પરંતુ તેના વિના પાછો ફર્યો છું.
Verse 11
उपालम्बंनशक्ष्यामिसोढुंबतसुमित्रया ।इहैवदेहंत्यक्ष्यामिनहिजीवितुमुत्सहे ।।6.49.11।।
અરે, સુમિત્રાના ઉપાલંભને હું સહન કરી શકીશ નહિ. અહીં જ હું દેહ ત્યજી દઈશ; કારણ કે જીવવા માટે મને ઉત્સાહ નથી.
Verse 12
धिङ्मांदुष्कृतकर्माणमनार्यंमत्कृतेह्यसौ ।लक्ष्मणःपतितश्शेतेशरतल्पेगतासुवत् ।।6.49.12।।
ધિક્ મને—દુષ્કર્મી અને અનાર્ય! મારા કારણે જ લક્ષ્મણ પડી ગયો છે અને શરશય્યા પર પ્રાણ વિદાય થયા હોય તેમ પડ્યો છે.
Verse 13
त्वंनित्यंसुविषण्णंमामाश्वासयसिलक्ष्मण ।गतासुर्नाद्यशक्तोऽसिमामार्तमभिभाषितुम् ।।6.49.13।।
લક્ષ્મણ, હું સદા નિરાશ થાઉં ત્યારે તું મને આશ્વાસન આપતો. આજે તો પ્રાણવાયુ વિદાય થતાં, મારા આર્ત હૃદયને તું બોલી પણ શકતો નથી.
Verse 14
येनाद्यबहवोयुद्धेनिहताराक्षसाविनिपातिताः ।तस्यामेवाद्यशूरस्त्वंशेषेविनिहतःपरैः ।।6.49.14।।
જેનાથી આજે યુદ્ધમાં અનેક રાક્ષસો હણાયા અને ધરાશાયી થયા, એ જ ધરતી પર આજે તું, શૂરવીર, પરાયાઓથી ઘાયલ થઈ નિર્વિકાર પડ્યો છે.
Verse 15
शयानःशरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिप्लुतः ।शरजालैचशितोभासिभास्करोऽस्तमिवव्रजन् ।।6.49.15।।
આ શરશય્યા પર તું શયન કરે છે, રક્તથી ભીંજાયેલો; શરજાળથી ઢંકાયેલો છતાં તું તેજસ્વી દેખાય છે—જેમ અસ્ત તરફ જતો ભાસ્કર.
Verse 16
बाणाभिहतमर्मत्वान्नशक्नोत्यभिभाषितुम् ।रुजाचाब्रुवतोऽप्यस्यदृष्टिरागेणसूच्यते ।।6.49.16।।
બાણોથી મર્મસ્થાનો ઘાયલ થતાં તે બોલી શકતો નથી; છતાં મૌન હોવા છતાં, તેની પીડા આંખોની જ્વરિત લાલિમાથી જણાય છે.
Verse 17
यथैवमांवनंयान्तमनुयातोमहाद्युतिः ।अहमप्यनुयास्यामितथैवैनंयमक्ष्यम् ।।6.49.17।।
જેમ મહાદ્યુતિમાન તે વનમાં જતાં મને અનુસર્યો હતો, તેમ જ હવે હું પણ તેને અનુસરિશ—એ જ માર્ગે યમલોક સુધી.
Verse 18
इष्टबन्धुजनोनित्यंमांचनित्यमनुव्रतः ।इमामद्यगतोऽवस्थांममानार्यस्यदुर्नयैः ।।6.49.18।।
જે સદા સ્વજનોને પ્રિય હતો અને નિરંતર ભક્તિપૂર્વક મને અનુવર્તતો—તે આજે મારી, આ અનાર્યની દુર્નીતિથી આવી દશામાં પહોંચ્યો છે.
Verse 19
सुरुष्टेनापिवीरेणलक्ष्मणेननसंस्मरे ।परुषंविप्रियंवापिश्रावितंनकदाचन ।।6.49.19।।
અતિ ક્રોધિત હોવા છતાં પણ, હું સ્મરે નથી કે વીર લક્ષ્મણે ક્યારેય કઠોર કે અપ્રિય વચન બોલ્યું હોય.
Verse 20
विससर्जैकवेगेनपञ्चबाणशतानियः ।इष्वस्त्रष्वधिकस्तस्मात्कार्तवीर्याच्चलक्ष्मणः ।।6.49.20।।
જે એક જ વેગમાં પાંચસો બાણો વરસાવે—એ લક્ષ્મણ ધનુર્વિદ્યામાં કાર્તવીર્ય કરતાં પણ અધિક છે.
Verse 21
अस्स्रैरस्त्राणियोहन्याच्छक्रस्यापिमहात्मनः ।सोऽयमुर्व्यांहतश्शेतेमहार्हशयनोचितः ।।6.49.21।।
જે મહાત્મા ઇન્દ્રના પણ અસ્ત્રોને પોતાના અસ્ત્રોથી નિષ્ફળ કરી દે—એ મહાર્હ શય્યાને યોગ્ય પુરુષ આજે ધરતી પર હણાઈ પડ્યો છે.
Verse 22
तच्चमिथ्याप्रलप्तंमांप्रधक्ष्यतिनसंशयः ।यन्मयानकृतोराजाराक्षसानांविभीषणः ।।6.49.22।।
મારું એ મિથ્યા વચન મને જ દહન કરશે—એમાં સંશય નથી—કારણ કે મેં વિભીષણને રાક્ષસોના રાજા તરીકે સ્થાપિત કર્યો નથી.
Verse 23
अस्मिन्मुहूर्तेसुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि ।मत्वाहीनंराजन् रावणोऽभिद्रवेद्बली ।।6.49.23।।
સુગ્રીવ, આ ક્ષણે જ અહીંથી પાછા ફરવું તારે યોગ્ય છે; હે રાજન, મને દુર્બળ માનીને બલવાન રાવણ તારા પર ધસી આવી શકે.
Verse 24
अङ्गदंतुपुरस्कत्यससैन्यस्सपरिच्छदम् ।सागरंतरसुग्रीव नीलेनचनलेनच ।।6.49.24।।
અંગદને અગ્રે રાખીને, સેનાસહિત અને સર્વ સાધનસામગ્રી સાથે, નીલ અને નલ સાથે, હે સુગ્રીવ, સમુદ્ર પાર કરીને પાછા જા.
Verse 25
कृतंहनुमताकार्यंयदन्यैर्दुष्करंरणे ।ऋक्षराजेनतुष्यामिगोलाङ्गूलाधिपेनच ।।6.49.25।।
હનુમાનજીએ રણમાં એવું કાર્ય સિદ્ધ કર્યું છે, જે બીજાઓ માટે અતિ દુષ્કર છે. હું ઋક્ષરાજ સુગ્રીવથી તથા ગોલાંગૂલોના અધિપતિથી પણ પ્રસન્ન છું.
Verse 26
अङ्गदेनकृतंकर्ममैन्देनद्विविदेनच ।युद्धंकेसरिणासङ् ख्येघोरंसम्पातिनाकृतम् ।।6.49.26।।
અંગદે, મૈંદે અને દ્વિવિદે પણ પરાક્રમી કર્મો કર્યા; અને રણના મધ્યમાં કેસરી તથા સંપાતિએ પણ ઘોર યુદ્ધ કર્યું.
Verse 27
गवयेनगवाक्षेणशरभेणगजेनच ।अन्यैश्चहरिभिर्युद्धंमदर्थेत्यक्तजीवितैः ।।6.49.27।।
અંગદે, મૈંદે અને દ્વિવિદે પણ પરાક્રમી કર્મો કર્યા; અને રણના મધ્યમાં કેસરી તથા સંપાતિએ પણ ઘોર યુદ્ધ કર્યું.
Verse 28
नचातिक्रमितुंशक्यंदैवंसुग्रीव मानुषैः ।यत्तुशक्यंवयस्येनसुहृदाचपरन्तप ।।6.49.28।।कृतंसुग्रीव तत्सर्वंभवताधर्मभीरुणा ।
હે સુગ્રીવ, મનુષ્યો દૈવને લાંઘી શકતા નથી. પરંતુ હે પરંતપ, મિત્ર અને સુહૃદ તરીકે જે શક્ય હતું તે બધું તમે ધર્મભીરુ બની ધર્મપ્રતિ ભક્તિપૂર્વક કર્યું છે.
Verse 29
मित्रकार्यंकृतमिदंभवद्भिर्वानरर्षभाः ।।6.49.29।।अनुज्ञातामयासर्वेयथेष्टंगन्तुमर्हथ ।
હે વાનરશ્રેષ્ઠો, તમે મિત્રનું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું છે. મારી અનુમતિથી તમે સૌ મુક્ત છો; હવે ઇચ્છા મુજબ જ્યાં ગમ્યું ત્યાં જઈ શકો.
Verse 30
शुश्रुवुस्तस्यतेसर्वेवानराःपरिदेवनम् ।।6.49.30।।वर्तयाञ्चक्रूरश्रूणिनेत्रैःकृष्णेतरेक्षणाः ।
તેણાનું વિલાપ સાંભળી તે બધા વાનરો—ભૂરા નેત્રવાળા—આંખોમાંથી અશ્રુધારા વહાવા લાગ્યા.
Verse 31
ततस्सर्वाण्यनीकानिस्थापयित्वाविभीषणः ।।6.49.31।।आजगामगदापाणिस्त्वरितंयत्रराघवः ।
પછી વિભીષણે સર્વ અનીકોને યોગ્ય સ્થાને ગોઠવી, ગદા હાથમાં લઈને, જ્યાં રાઘવ હતા ત્યાં ત્વરિત ગતિએ પહોંચ્યો.
Verse 32
तंदृष्टवात्वरितंयान्तंनीलाञ्जनचयोपमम् ।।6.49.32।।वानरादुद्रुवुस्सर्वेमन्यमानास्तुरावणिम् ।
તેને ત્વરિત ગતિએ આવતો જોઈ, નીલાંજનના ઢગલા સમો ઘોર શ્યામ, સર્વ વાનરો રાવણિના ભ્રમથી ભયભીત થઈ દોડી ગયા.
Frequently Asked Questions
Rāma confronts a dharma-sankat between personal grief and leadership duty: while desiring to abandon life after seeing Lakṣmaṇa struck down, he still issues strategic instructions to Sugrīva and acknowledges the allies’ fulfilled obligations, balancing sorrow with responsibility.
The sarga teaches that human excellence and righteous effort remain essential, yet outcomes may still be constrained by daiva; therefore one must act with integrity (mित्रधर्म, dharma-bhīrutā) and accept limits without abandoning moral accountability.
The key landmark is the सागर (ocean) as the strategic boundary for retreat and regrouping; culturally, the passage emphasizes Ayodhyā’s familial horizon through references to the queens (Kausalyā, Kaikeyī, Sumitrā) and the social weight of reporting loss to elders.