Sarga 45

Verse 1

सतस्यगतिमन्विच्छन्राजपुत्रःप्रतापवान् ।दिदेशातिबलोरामोदशवानरयूथपान् ।।6.45.1।।

તેના ગતિપથનો પત્તો લગાવવા પ્રતિાપવાન રાજપુત્ર રામ—અતિબળવાન—એ દસ વાનરયૂથપતિઓને શોધ માટે મોકલ્યા.

Verse 2

द्वौसुषेणस्यदायादौनीलंचप्लवगर्षपम् ।अङ्गदंवालिपुत्रंचशरभंचतरस्विनम् ।।6.45.2।।विनतंजाम्बवन्तंचसानुप्रस्थंमहाबलम् ।ऋषभंचर्षभस्कन्थमादिदेशपरन्तपः ।।6.45.3।।

પરંતપ શ્રીરામે આજ્ઞા આપી: સુષેણના બે દાયાદ, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ નીલ, વાલિપુત્ર અંગદ, ઝડપી શરભ, તેમજ વિનત, જાંબવાન, મહાબલી સાનુપ્રસ્થ, અને ઋષભ તથા ઋષભસ્કન્થ—આ સૌને (સજ્જ થવા) આદેશ કર્યો.

Verse 3

द्वौसुषेणस्यदायादौनीलंचप्लवगर्षपम् ।अङ्गदंवालिपुत्रंचशरभंचतरस्विनम् ।।6.45.2।।विनतंजाम्बवन्तंचसानुप्रस्थंमहाबलम् ।ऋषभंचर्षभस्कन्थमादिदेशपरन्तपः ।।6.45.3।।

પરંતપ શ્રીરામે સુષેણના બે વારસદારોને, વાનરશ્રેષ્ઠ નીલને, વાલિપુત્ર અંગદને, વેગવાન શરભને, વિનતને, જાંબવાનને, મહાબલી સાનુપ્રસ્થને તથા ઋષભ અને ઋષભસ્કંધને આજ્ઞા આપી.

Verse 4

तेसम्प्रहृष्टाहरयोभीमानुद्यम्यपादपान् ।आकाशंविविशुस्सर्वेमार्गमाणादिशोदशः ।।6.45.4।।

તે હર્ષિત વાનરો ભયંકર વૃક્ષો ઉઠાવી, સર્વે આકાશમાં ઉછળી પડ્યા અને દસેય દિશાઓમાં શોધ કરવા લાગ્યા.

Verse 5

तेषांवेगवतांवेगमिषुभिर्वेगवत्तरैः ।अस्त्रवित्परमास्तैरैस्तुवारयामासरावणिः ।।6.45.5।।

પરમાસ્ત્રોમાં નિપુણ રાવણિપુત્રે, ઇષુઓથી—હજી વધુ વેગવાન બાણોથી—તે વેગશાળી વાનરોના આક્રમણવેગને અટકાવી દીધો.

Verse 6

तंभीममार्गमाणादिशोदशःवेगाहरयोनाराचैःक्षतविग्रहाः ।अन्धकारेनददृशुर्मेघैस्सूर्यमिवावृतम् ।।6.45.6।।

ભયથી દોડતાં અને દસેય દિશાઓમાં તેને શોધતાં વાનર યોદ્ધાઓ—નારાચોના ઘા થી વિખંડિત દેહવાળા—અંધકારમાં તેને જોઈ ન શક્યા; જેમ મેઘોથી ઢંકાયેલો સૂર્ય દેખાતો નથી.

Verse 7

रामलक्ष्मणयोरेवसर्वदेहभिदश्शरान् ।भृशमावेशयामासरावणिस्समितिञ्जयः ।।6.45.7।।

સમરમાં વિજયી રાવણિએ રામ અને લક્ષ્મણના દેહમાં સર્વદેહભેદક શરોને વારંવાર અત્યંત બળથી ઘૂસેડ્યા.

Verse 8

निरन्तरशीरीरौतुतावुभौरामलक्ष्मणौ ।क्रुद्धेनेन्द्रजितावीरौपन्नगैश्शरतांगतैः ।।6.45.8।।

ક્રોધિત ઇન્દ્રજિતે સર્પરૂપ ધારણ કરેલા શરો વડે રામ અને લક્ષ્મણ—એ બંને વીર—સર્વાંગે સતત વિદ્ધ કર્યા.

Verse 9

तयोःक्षतजमार्गेणसुस्रावरुधिरंबहु ।तावुभौचप्रकाशेतेपुष्पिताविवकिंशुकौ ।।6.45.9।।

તેમના ઘાવોના માર્ગે બહુ રક્ત વહેવા લાગ્યું; છતાં એ બંને ભાઈઓ પ્રકાશિત થયા, જાણે પુષ્પિત કિન્શુક વૃક્ષો.

Verse 10

ततःपर्यन्तरक्ताक्षोभिन्नाञ्जनचयोपमः ।रावणिर्भ्रातरौवाक्यमन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ।।6.45.10।।

પછી રાવણિ—કાંઠે લાલ થયેલી આંખોવાળો, કચડાયેલા અંજનના ઢગલા સમો ઘોર—અંતર્ધાન થઈ ગયો અને બંને ભાઈઓને આ વચન બોલ્યો.

Verse 11

युध्यमानमनालक्षयंशक्रोऽपित्रिदशेश्वरः ।द्रष्टुमासादितुंवापिनशक्तःकिंपुनर्युवाम् ।।6.45.11।।

યુદ્ધમાં અદૃશ્ય રહેનાર મને તો દેવોના અધિપતિ શક્ર પણ જોઈ કે પહોંચી શકતો નથી; તો પછી તમે બે તો કેવી રીતે શકશો?

Verse 12

प्रावृताविषुजालेनराघवौकङ्कपत्रिणा ।एषरोषपरीतात्मानयामियमसादनम् ।।6.45.12।।

હે રાઘવો, કાંકપંખવાળા બાણોના જાળથી તમે ઢંકાઈ ગયા છો; હવે ક્રોધથી વ્યાપ્ત મનવાળો હું તમને યમના સદન તરફ લઈ જઈશ.

Verse 13

एवमुक्त्वातुधर्मज्ञौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।निर्बिभेदशितैर्बाणैःप्रजहर्षननादच ।।6.45.13।।

એમ કહીને ધર્મજ્ઞ એવા ભાઈઓ રામ-લક્ષ્મણને તેણે તીક્ષ્ણ બાણોથી ભેદ્યા; હર્ષિત થઈ ઊંચે નાદ કર્યો.

Verse 14

भिन्नाञ्जनचयश्यामोविष्फार्यविपुलंधनुः ।भूयोभूयश्शरान्घोरान् विससर्जमहामृथे ।।6.45.14।।

કુચડાયેલા અંજનના ઢગલા સમો શ્યામ, તેણે વિશાળ ધનુષ્ય તાણી મહાયુદ્ધમાં વારંવાર ભયંકર શરો વરસાવ્યા.

Verse 15

ततोमर्मसुमर्मज्ञोमज्जयननिशितान् शरान् ।रामलक्ष्मणयोर्वीरोननदाचमुहुर्मुहुः ।।6.45.15।।

પછી મર્મજ્ઞ એવો તે વીર રામ-લક્ષ્મણના મર્મસ્થાનોમાં તીક્ષ્ણ શરો ઘૂસાડતો રહ્યો અને વારંવાર ગર્જના કરતો રહ્યો.

Verse 16

बद्धौतुशरशब्देनतावुभौरणमूर्धनि ।निमेषान्तरमात्रेणनशेकतुदीक्षितुम् ।।6.45.16।।

રણના મથાળે, શરવર્ષાના શબ્દથી ક્ષણમાત્રમાં જ તે બંને બદ્ધ થઈ ગયા; પલક ઝબકાવતાં જેટલા સમયમાં પણ તેઓ પ્રત્યાઘાત કરવા સમર્થ ન રહ્યા.

Verse 17

ततोविभिन्नसर्वाङ्गौशरशल्याचितावुभौ ।ध्वजाविवमहेन्द्रस्यरज्जुमुक्तौप्रकम्पितौ ।।6.45.17।।तौसम्प्रचलितौवीरौमर्मभेदेनकर्शितौ ।निपेततुर्महेष्वासौजगत्यांजगतीपती ।।6.45.18।।

પછી સર્વ અંગોમાં વિંધાયેલા અને શરશલ્યોથી છવાયેલા તે બંને, રજ્જુ છૂટતાં મહેન્દ્રના ધ્વજ જેમ કંપી ઉઠ્યા; મર્મભેદના દુઃખથી કશાયેલા, મહાધનુર્ધર જગત્પતિઓ ધરતી પર ઢળી પડ્યા.

Verse 18

ततोविभिन्नसर्वाङ्गौशरशल्याचितावुभौ ।ध्वजाविवमहेन्द्रस्यरज्जुमुक्तौप्रकम्पितौ ।।6.45.17।।तौसम्प्रचलितौवीरौमर्मभेदेनकर्शितौ ।निपेततुर्महेष्वासौजगत्यांजगतीपती ।।6.45.18।।

મર્મભેદના ઘાવોથી પીડિત થઈ તે બે મહાવીર મહાધનુર્ધર—જગતના અધિપતિ—ડગમગાયા અને અંતે ધરતી પર પડી ગયા.

Verse 19

तौवीरशयनेवीरौशयानौरुधिरोक्षितौ ।शरवेष्टितसर्वाङ्गैवार्तौपरमपीडितौ ।।6.45.19।।

ત્યાં તે બે વીર, વીરશય્યા પર પડ્યા, રક્તથી સ્નાત; શરોથી સર્વ અંગો વળગેલા, અત્યંત વ્યથા અને પરમ પીડાથી કાતર હતા.

Verse 20

नह्यविद्धंतयोर्गात्रेबभूवाङ्गुळमन्तरम् ।नानिर्भिन्नंनचास्तब्दमाकराग्रादजिह्मगैः ।।6.45.20।।

તેમના અંગોમાં આંગળી જેટલું પણ સ્થાન અવિદ્ધ રહ્યું નહીં; શિરથી પાદ સુધી સીધા ઉડતા બાણોએ ક્યાંય અખંડિત કે અચલ સ્થાન છોડ્યું નહીં.

Verse 21

तौतुक्रूरेणनिहतौरक्षसाकामरूपिणा ।असृक्सुस्रुवतुस्तीव्रंजलंप्रस्रवणाविव ।।6.45.21।।

કામરૂપ ધારણ કરનાર તે ક્રૂર રાક્ષસે ઘાયલ કરેલા તે બેમાંથી તીવ્ર રક્તધારા વહેવા લાગી—જેમ બે ઝરણાંમાંથી પાણી ધોધમાર વહે છે.

Verse 22

पपातप्रथमंरामोविद्धोमर्मसुमार्गणैः ।क्रोधादिन्द्रजितायेनपुराशक्रोविनिर्जितः ।।6.45.22।।

મર્મસ્થાનોમાં તીક્ષ્ણ બાણોથી વિદ્ધ થઈ રામ પ્રથમ પડ્યા; ક્રોધથી ઇન્દ્રજિતે છોડેલા એ જ બાણો હતા, જેણે પૂર્વે શક્ર (ઇન્દ્ર)ને પણ સંપૂર્ણ પરાજિત કર્યો હતો.

Verse 23

रुक्मपुङ्खैःप्रसन्नाग्रैरधोगतिभिराशुगैः ।नाराचैरर्धनाराचैर्भल्लैरञ्जलिकैरपि ।।6.45.23।।विव्याधवत्सदन्तैश्चसिंहदंष्ट्रैःक्षुरैस्तथा ।

સુવર્ણપંખવાળા, તેજસ્વી અગ્રવાળા, અતિશીઘ્ર અને અધોગામી એવા બાણોથી—નારાચ, અર્ધનારાચ, ભલ્લ, અંજલિક; તેમજ વત્સદંત, સિંહદંષ્ટ્ર અને ક્ષુરાકાર શસ્ત્રોથી પણ—તેણે તેમને વિંધ્યા.

Verse 24

सवीरशयनेशिश्येविज्यमादायकार्मुकम् ।।6.45.24।।भिन्नमुष्टिपरीणाहंत्रिणतंरुक्मभूषितम् ।

તે વીરે ધનુષ્યની ડોરી ઢીલી પડી ગયેલી એવી પોતાની કમાન હાથમાં લઈને, વીરશય્યા પર શયન કર્યું—સુવર્ણભૂષિત, મુઠ્ઠી પાસે જાડું અને ત્રણ વળાંક ધરાવતું તે ધનુષ્ય.

Verse 25

बाणपातान्तरेरामंपतितंपुरुषर्षभम् ।।6.45.25।।सतत्रलक्ष्मणोदृष्टवानिराशोजीवितेऽभवत् ।

બાણપાતની અંદર પુરુષશ્રેષ્ઠ શ્રીરામને ધરાશાયી પડેલા જોઈ, ત્યાં લક્ષ્મણ પોતાના જીવન વિષે પણ નિરાશ થઈ ગયો.

Verse 26

रामंकमलपत्राक्षंशरबन्धपरिक्षतम् ।।6.45.26।।शुशोचभ्रातरंदृष्टवापतितंधरणीतले ।

કમલપત્ર સમા નેત્રો ધરાવતાં શ્રીરામને, બાણબંધથી ક્ષતવિક્ષત થઈ ધરતી પર પડેલા પોતાના ભાઈને જોઈ લક્ષ્મણ અત્યંત શોકમાં ડૂબી ગયો.

Verse 27

हरयश्चापितंदृष्टवासन्तापंपरमंगताः ।।6.45.27।।शोकार्ताश्चुक्रशुर्घोरमश्रुपूरितलोचनाः ।

તેને આમ જોઈ વાનરો પણ પરમ સંતાપમાં પડી ગયા; શોકથી પીડિત થઈ તેઓ ભયંકર રીતે ચીસો પાડવા લાગ્યા, આંસુથી ભરાયેલા નેત્રો સાથે.

Verse 28

बद्धौतुवीरौपतितौशयानौतेवानरास्सम्परिवार्यतस्थुः ।समागतावायुसुतप्रमुख्याविषादमार्ताःपरमंचजग्मुः ।।6.45.28।।

બદ્ધ અને ધરાશાયી પડેલા તે બે વીર શયન કરતા હતા; વાનરો તેમને ચારે તરફથી ઘેરીને ઊભા રહ્યા. વાયુપુત્ર હનુમાનના નેતૃત્વમાં સૌ એકત્ર થયા અને અત્યંત શોકગ્રસ્ત થઈ પરમ નિરાશામાં ડૂબી ગયા.