Sarga 21
सागरप्रतीक्षा-क्रोधप्रादुर्भावः (Rama’s Vigil at the Ocean and the Rise of Wrath)
युद्धकाण्ड
સમુદ્રકાંઠે શ્રીરામે કુશ પાથરી પૂર્વમુખ થઈ સાગરને અંજલિ અર્પી અને નિયમવ્રતમાં શયન કરીને પ્રતીક્ષા કરી. ત્રણ રાત્રિઓ વીતી ગઈ, છતાં ‘નદીપતિ’ સાગર યથોચિત સન્માન પામ્યા છતાં પ્રતિઉત્તરરૂપે પ્રગટ થયો નહીં. ત્યારે સંયમમાંથી ધર્મયુક્ત ક્રોધ પ્રગટ થયો. રામે લક્ષ્મણને નીતિવચન કહ્યું કે શાંતિ, ક્ષમા, સરળતા અને મધુર વાણી ક્યારેક નિર્ગુણ અથવા અહંકારી લોકો દુર્બળતા સમજે છે; માત્ર સમાધાનથી જ કીર્તિ અને વિજય સિદ્ધ થતા નથી. વાનરસેનાને પગપાળા પાર ઉતારવા માટે સાગરને સુકવી નાખવાનો અથવા સર્પસદૃશ બાણોથી તેને પીડાવાનો નિશ્ચય કરીને તેમણે ભયંકર ધનુષ્ય તાણ્યું. બાણો જળમાં જ્વલંત થઈ પડવા લાગ્યા, તરંગો પર્વત સમા ઊછળ્યા, શંખ-શુક્તિઓ મથવા લાગી, ધુમાડો ઊઠ્યો અને પાતાળના નાગો તથા દાનવો વ્યાકુળ થયા. ત્યારે સૌમિત્રિ આગળ આવી ધનુષ્ય પકડી રામને રોક્યા અને વિનયથી કહ્યું—“બસ, પૂરતું.”
Shlokas
Verse 1
ततस्सागरवेलायांदर्भानास्तीर्यराघवः ।अञ्जलिंप्राङ्मुखःकृत्वाप्रतिशिश्येमहोदधेः ।।6.21.1।।बाहुंभुजगभोगाभमुपधायारिसूदनः ।
પછી સમુદ્રકાંઠે રાઘવે દર્ભ ઘાસ પાથરી; પૂર્વમુખ થઈ અંજલિ બાંધી મહોદધિ સમક્ષ શયન કર્યો. શત્રુસૂદને સર્પના ભોગ સમાન વળેલા પોતાના બાહુને તકીયો બનાવી આરામ લીધો.
Verse 2
वरकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः ।।6.21.2।।भुजैःपरमनारीणामभिमृष्टमनेकदा ।।6.21.3।।
ઉત્તમ કાંસ્ય-સુવર્ણના કેયૂર અને શ્રેષ્ઠ મુક્તા-ભૂષણોથી શોભિત તે ભુજાઓને મહાનારીજનોએ અનેકવાર સ્નેહથી સ્પર્શી હતી.
Verse 3
वरकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः ।।6.21.2।।भुजैःपरमनारीणामभिमृष्टमनेकदा ।।6.21.3।।
ઉત્તમ કાંસ્ય-સુવર્ણના કેયૂર અને શ્રેષ્ઠ મુક્તા-ભૂષણોથી શોભિત તે ભુજાઓને મહાનારીજનોએ અનેકવાર સ્નેહથી સ્પર્શી હતી.
Verse 4
चन्दनागुरुभिश्चैवपुरस्तादधिवासितम् ।बालसूर्यप्रकाशैश्चन्दनैरुपशोभितम् ।।6.21.4।।
પૂર્વે તે ચંદન અને અગરુની સુગંધથી સુવાસિત હતું અને ઉગતા સૂર્યના પ્રકાશ સમાન તેજવાળા ચંદનલેપથી વધુ શોભિત બન્યું હતું.
Verse 5
शयनेचोत्तमाङ्गेनसीतायाश्शोभितंपुरा ।तक्षकस्येवसम्भोगगङ्गाजलनिषेचितम् ।।6.21.5।।
પૂર્વે શય્યા પર તે સીતા દેવીના ઉત્તમ અંગના સ્પર્શથી શોભિત હતું; જાણે તક્ષકના સંભોગ સમાન મિલનમાં ગંગાજળથી સ્નાત થયું હોય તેમ.
Verse 6
संयुगेयुगसङ्काशंशत्रूणांशोकवर्धनम् ।सुहृदानन्दनंदीर्घंसागरान्तव्यपाश्रयम् ।।6.21.6।।
યુદ્ધમાં તે યુગ સમી મહાશક્તિ ધરાવતું હતું; શત્રુઓના શોકને વધારનાર, સુહૃદોના આનંદને જગાવનાર, અને સાગરથી પરિઘબદ્ધ ધરતી સમું વિશાળ તથા દીર્ઘ હતું.
Verse 7
असत्याचपुनस्सव्यंज्याघातविगतत्वचम् ।दक्षिणोदक्षिणंबाहुंमहापरिघसन्निभम् ।।6.21.7।।गोसहस्रप्रदारंमुपधायमहत्भुजम् ।अद्यमेमरणंवादतरणंसागरस्यवा ।।6.21.8।।तिरामोमतिंकृत्वामहाबाहुर्महोदधिम् ।अधिशिश्येचविधिवत्प्रयतोनियतोमुनिः ।।6.21.9।।
પુનઃપુનઃ ધનુષ્યની જ્યાઘાતથી ડાબો હાથ કઠોર ચામડીવાળો થયો હતો; જમણો હાથ તો મહાપરિઘ સમો દૃઢ હતો—ગોસહસ્ર દાન કરતાં કરતાં પરિશ્રમિત. ‘આજે તો મારું મરણ હશે અથવા સાગરતરાણ,’ એમ નિશ્ચય કરીને મહાબાહુ શ્રીરામ મહાસાગર સામે વિધિવત્ શયન કર્યા—પ્રયત્નશીલ, નિયત, મુનિ સમ સંયમી।
Verse 8
असत्याचपुनस्सव्यंज्याघातविगतत्वचम् ।दक्षिणोदक्षिणंबाहुंमहापरिघसन्निभम् ।।6.21.7।।गोसहस्रप्रदारंमुपधायमहत्भुजम् ।अद्यमेमरणंवादतरणंसागरस्यवा ।।6.21.8।।तिरामोमतिंकृत्वामहाबाहुर्महोदधिम् ।अधिशिश्येचविधिवत्प्रयतोनियतोमुनिः ।।6.21.9।।
હજારો ગાયો દાન આપ્યા હોય તેમ થાકેલા પોતાના મહાબાહુને ટેકો આપી રામે નિશ્ચય કર્યો: “આજે તો મારું મરણ જ હોય, નહિ તો સાગરનું તરવું.”
Verse 9
असत्याचपुनस्सव्यंज्याघातविगतत्वचम् ।दक्षिणोदक्षिणंबाहुंमहापरिघसन्निभम् ।।6.21.7।।गोसहस्रप्रदारंमुपधायमहत्भुजम् ।अद्यमेमरणंवादतरणंसागरस्यवा ।।6.21.8।।तिरामोमतिंकृत्वामहाबाहुर्महोदधिम् ।अधिशिश्येचविधिवत्प्रयतोनियतोमुनिः ।।6.21.9।।
મહાસાગર પર મન સ્થિર કરીને મહાબાહુ રામે વિધિપૂર્વક શયન કર્યું—સંયમી, નિયત, મુનિ સમાન.
Verse 10
तस्यरामस्यसुप्तस्यकुशास्तीर्णेमहीतले ।नियमादप्रमत्तस्यनिशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः ।।6.21.10।।
કુશ ઘાસ પાથરેલા ધરાતળ પર રામ શયન કરતો હતો; વ્રતનિયમમાં અપ્રમત્ત અને સાવધાન એવા તેના માટે ત્રણ રાત્રિઓ ઝડપથી વીતી ગઈ.
Verse 11
सत्रिरात्रोषितस्तत्रनयज्ञोधर्मवत्सलः ।उपासततदारामस्सागरंसरितांपतिम् ।।6.21.11।।
ત્યાં ત્રણ રાત્રિ નિવાસ કર્યા પછી, ધર્મપ્રેમી અને રાજનીતિમાં પ્રવીણ એવા રામે નદીઓના પતિ સમુદ્રની ઉપાસના/પ્રતીક્ષા ચાલુ રાખી.
Verse 12
नचदर्शयतेरूपंमन्दोरामस्यसागरः ।प्रयतेनापिरामेणयथार्हमभिपूजितः ।।6.21.12।।
રામે સંયમપૂર્વક યથોચિત વિધિથી સમુદ્રનું પૂજન કર્યું છતાં, મંદબુદ્ધિ સમુદ્રે તેને પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું નહીં.
Verse 13
समुद्रस्यततःक्रुद्धोरामोरक्तान्तलोचनः ।समीपस्थमुवाचेदंलक्ष्मणंशुभलक्ष्मणम् ।।6.21.13।।
ત્યારે સમુદ્ર પર ક્રોધિત રામ, આંખોના ખૂણાં લાલ થયેલા, નજીક ઊભેલા શુભલક્ષણ લક્ષ્મણને આ વચન બોલ્યા.
Verse 14
अवलेपस्समुद्रस्यनदर्शयतियत्स्वयम् ।प्रशमश्चक्षमाचैवआर्जवंप्रियवादिता ।।6.21.14।।असामर्थ्यंफल्नात्येतेनिर्गुणेषुसतांगुणाः ।
‘સમુદ્રનો અવલેપ એવો છે કે તે પોતે આગળ આવી દર્શન આપતો નથી. શમ, ક્ષમા, આર્જવ અને પ્રિયવચન—સજ્જનોના આ ગુણો નિર્ગુણ લોકોમાં પ્રગટ કરાય તો તે તેમને અસમર્થતા જ લાગે છે।’
Verse 15
आत्मप्रशंसिनंदृष्टंधृष्टंविपरिथावकम् ।सर्वत्रोत्सृष्टदण्डंचलोकस्सत्कुरुतेनरम् ।।6.21.15।।
‘આત્મપ્રશંસા કરનાર, ધૃષ્ટ અને ઉદ્ધત, વિપરીત આચરણ કરનાર, સર્વત્ર દંડ ઉછાળનાર એવા મનુષ્યને જ લોક માન આપે છે।’
Verse 16
नसाम्नाशक्यतेकीर्तिर्नसाम्नाशक्यतेयशः ।प्राप्तुंलक्ष्मण लोकेऽस्मिन् ञ्जयोवारणमूर्धनि ।।6.21.16।।
‘લક્ષ્મણ, આ લોકમાં માત્ર સામથી ન તો કીર્તિ મળે, ન યશ; અને માત્ર તેનાથી જ યુદ્ધમથકે વિજય પણ પ્રાપ્ત થતો નથી।’
Verse 17
अद्यमद्बाणनिर्भग्नैर्मकरैर्मकरानिलयम् ।निरुद्धतोयंसौमित्रेप्लवभदिःपश्यसर्वतः ।।6.21.17।।
‘સૌમિત્રે, જુઓ—આજે મકરોના નિવાસ એવા સમુદ્રમાં મારા બાણોથી મકરો ચકનાચૂર થયા છે; સર્વત્ર પાણી ઉછળે છે, છાંટા પડે છે, અને તેઓ કૂદતા-તરતા દેખાય છે।’
Verse 18
महाभोगानिमत्स्यानांकरिणांचकराह ।भोगिनांपश्यनागानांमयाछिन्नानिलक्ष्मण ।।6.21.18।।
હે લક્ષ્મણ, જો: મહાભોગવાળા મહામાછલાં, સમુદ્રના ગજરાજ સમાન કરિ-મચ્છો અને વિશાળ કુંડળીઓ ધરાવતા ભુજંગો—મારા દ્વારા છેદાઈને અહીં ચારે તરફ વિખેરાયા છે.
Verse 19
सशङ्खशुक्तिजालंसमीनमकरंतथा ।अद्ययुद्धेनमहतासमुद्रंपरिशोषये ।।6.21.19।।
શંખો અને શુક્તિઓના જાળ, તેમજ માછલાં અને મકરો સહિત—આજે આ મહાયુદ્ધપ્રહારથી હું સમુદ્રને સુકવી નાખીશ.
Verse 20
क्षमयाहिसमायुक्तंमामयंमकरालयः ।असमर्थंविजानातिधिक् क्षमामीदृशेजने ।।6.21.20।।
મારી ક્ષમા સાથે રહેવાથી આ મકરાલય સમુદ્ર મને અસમર્થ માને છે. અહો, આવા જન દ્વારા ક્ષમાને દુર્બળતા ગણવામાં આવે—એવી ક્ષમાને ધિક્કાર!
Verse 21
नदर्शयतिसाम्नामेसागरोरूपमात्मनः ।।6.21.21।।चापमानयसौमित्रेशरांश्चाशीविषोपमान् ।सागरंशोषयिष्यामिपद् भ्यांयान्तुप्लवङ्गमाः ।।6.21.22।।
સમાધાનના વચનોથી પણ સાગર મને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ દર્શાવતો નથી. હે સૌમિત્રે, ધનુષ્ય લાવ અને વિષધર સર્પ સમાન બાણો પણ; હું સમુદ્રને શોષી નાખીશ—પછી વાનરો પગપાળા જાઓ.
Verse 22
नदर्शयतिसाम्नामेसागरोरूपमात्मनः ।।6.21.21।।चापमानयसौमित्रेशरांश्चाशीविषोपमान् ।सागरंशोषयिष्यामिपद् भ्यांयान्तुप्लवङ्गमाः ।।6.21.22।।
સમાધાનના વચનોથી પણ સાગર મને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ દર્શાવતો નથી. હે સૌમિત્રે, ધનુષ્ય લાવ અને વિષધર સર્પ સમાન બાણો પણ; હું સમુદ્રને શોષી નાખીશ—પછી વાનરો પગપાળા જાઓ.
Verse 23
अद्याक्षोभ्यमपिक्रुद्धःक्षोभयिष्यामिसागरम् ।वेलासुकृतमर्यादंसहस्रोर्मिसमाकुलम् ।।6.21.23।।निर्मर्यादंकरिष्यामिसायायिकैर्वरुणालयम् ।महार्णवंक्षोभयिष्येमहादानवसङ्कुलम् ।।6.21.24।।
આજે ક્રોધિત થઈને, અક્ષોભ્ય કહેવાતા સમુદ્રને પણ હું ક્ષોભિત કરી દઈશ; કિનારાની મર્યાદામાં રહેલો, હજારો તરંગોથી વ્યાકુલ એવો. મારા બાણોથી વરુણના આલયને મર્યાદાહીન કરી દઈશ; મહાદાનવો ભરેલા તે મહાસાગરને હું મથાવી નાખીશ.
Verse 24
अद्याक्षोभ्यमपिक्रुद्धःक्षोभयिष्यामिसागरम् ।वेलासुकृतमर्यादंसहस्रोर्मिसमाकुलम् ।।6.21.23।।निर्मर्यादंकरिष्यामिसायायिकैर्वरुणालयम् ।महार्णवंक्षोभयिष्येमहादानवसङ्कुलम् ।।6.21.24।।
આજે ક્રોધિત થઈને, અક્ષોભ્ય કહેવાતા સમુદ્રને પણ હું ક્ષોભિત કરી દઈશ; કિનારાની મર્યાદામાં રહેલો, હજારો તરંગોથી વ્યાકુલ એવો. મારા બાણોથી વરુણના આલયને મર્યાદાહીન કરી દઈશ; મહાદાનવો ભરેલા તે મહાસાગરને હું મથાવી નાખીશ.
Verse 25
एवमुक्त्वाधनुष्पाणिःक्रोधविस्फारितेक्षणः ।बभूवरामोदुर्धर्षोयुगान्तानगिरिवज्वलन् ।।6.21.25।।
એવું કહી, ધનુષ હાથમાં ધરનાર, ક્રોધથી વિસ્તરેલી આંખોવાળો રામ દુર્ધર્ષ બની ગયો—યુગાંતની અગ્નિ સમે પ્રજ્વલિત.
Verse 26
सम्पीड्यचधनुर्घोरंकम्पयित्वाशरैर्जगत् ।मुमोचविशिखानुग्रान्वज्रानिवशतक्रतुः ।।6.21.26।।
ભયંકર ધનુષને તાણીને અને શરોથી જગતને કંપાવી, તેણે ઉગ્ર બાણો છોડ્યા—જેમ શતક્રતુ ઇન્દ્ર વજ્રો ફેંકે તેમ.
Verse 27
तेज्वलन्तोमहावेगास्तेजसासायकोत्तमाः ।प्रविशन्तिसमुद्रस्यसलिलंत्रस्तपन्नगम् ।।6.21.27।।
તેજથી પ્રજ્વલિત અને મહાવેગી એવા ઉત્તમ બાણો સમુદ્રના જળમાં પ્રવેશ્યા; અંદરના નાગો ભયભીત થઈ ઊઠ્યા.
Verse 28
तोयवेगस्समुद्रस्यसनक्रमकरोमहान् ।सम्बभूवमहाघोरस्समारुतरवस्तदा ।।6.21.28।।
ત્યારે સમુદ્રનો જળવેગ અતિ વિશાળ અને મહાભયંકર થયો; નક્ર-મકરોથી ભરેલો, પવનના ગર્જનાસમાન નાદ સાથે ઉથલપાથલ થવા લાગ્યો.
Verse 29
महोर्मिकुलाविततश्शङ्खजालसमावृतः ।सधूमःपरिवृत्तोर्मिस्सहसासीन्महोदधिः ।।6.21.29।।
એકાએક મહાસાગર—વિસ્તૃત ઊર્મિઓથી છવાયેલો, શંખ-શુક્તિના જાળથી ભરેલો—ધૂમ્રવર્ણ થયો; તેની તરંગો ઘૂમતી-ઉછળતી ઉગ્ર રીતે પરાવર્તિત થવા લાગી.
Verse 30
व्यथिताःपन्नगाश्चासदनीप्तास्यादीप्तलोचनाः ।दानवाश्चमहावीर्याःपाताळतलवासिनः ।।6.21.30।।
પન્નગો પણ વ્યથિત થયા—જ્વલંત ફણાવાળા, દીપ્ત નેત્રવાળા; અને પાતાળતલમાં વસતા મહાવીર્ય દાનવો પણ સમાન રીતે કંપિત થયા.
Verse 31
ऊर्मयस्सिन्धुराजस्यसनक्रमकरास्तथा ।विन्द्यमन्दरसङ्काशास्समुत्पेतुस्सहस्रशः ।।6.21.31।।
પછી સિંધુરાજની ઊર્મિઓ—નક્ર અને મકરોથી યુક્ત—હજારોની સંખ્યામાં ઊછળી ઊઠી; વિંધ્ય અને મંદર પર્વતના શિખરો સમી દેખાતી હતી.
Verse 32
आघूर्णिततरङ्गौघस्सम्भ्रान्तोरगराक्षसः ।उद्वर्तितमहाग्राहस्संवृत्तस्सलिलाशयः ।।6.21.32।।
જળાશયમાં ઘોર ઉથલપાથલ મચી; તરંગોના ઘુમરાતા પ્રવાહે નાગો અને રાક્ષસો ગભરાઈ ગયા, અને મહાગ્રાહો ઉથલાવીને ચારે તરફ ફેંકાઈ પડ્યા.
Verse 33
ततस्तुतंराघवमुग्रवेगंप्रकर्षमाणंधनुरप्रमेयम् ।सौमित्रिरुत्पत्यसमुच्छवसन्तंमामेतिचोक्त्वादनुराललम्बे ।।6.21.33।।
પછી સૌમિત્રિ ઉછળી રાઘવ તરફ દોડ્યો—જે ઉગ્ર વેગે અપ્રમેય ધનુષ્ય ખેંચતો, ભારે શ્વાસ લેતો હતો; અને “બસ, સ્વસ્થ થાઓ—પાછા આવો” એમ કહી તેણે ધનુષ્યને પકડી લીધું.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a dharmic leader should respond when respectful conciliation and ritual propriety receive no reciprocal acknowledgment: Rāma shifts from patient waiting (three nights under vow) to a threatened coercive act (drying/tormenting the ocean) to secure passage for the allied force.
The chapter frames restraint as a virtue that must be paired with discernment (naya): calmness and forbearance can be socially misread as incompetence, so ethical governance requires knowing when to escalate—yet also accepting corrective counsel, as shown when Lakṣmaṇa intervenes to prevent disproportionate destruction.
Key landmarks include the seashore (sāgara-velā) as a liminal boundary requiring negotiated passage, and the ocean as Varuṇa’s domain; culturally, the kuśa-grass bed, east-facing añjali, and vow-observance evoke ritual protocol, while Vindhya–Mandara comparisons provide a classical geographic-poetic scale for the surging waves.