Yuddha Kanda Sarga 86 - Valmiki Ramayana | Gujarati | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 8635 Verses

Sarga 86

इन्द्रजितः कर्माननुष्ठानात् उत्थाय हनूमन्तं प्रति प्रस्थानम् / Indrajit Abandons the Unfinished Rite and Moves Against Hanuman

युद्धकाण्ड

ત્યારે વિભીષણે લક્ષ્મણને કાર્યસાધક ઉપદેશ આપ્યો—મેઘશ્યામ રાક્ષસસેનાને ત્વરાથી ભેદી નાખો, જેથી રાવણપુત્ર ઇન્દ્રજિત્ દેખાઈ આવે અને તેનું અનુષ્ઠાન પૂર્ણ થાય તે પહેલાં જ તેને ઘાત કરી શકાય. પછી ભયંકર યુદ્ધ શરૂ થયું; બાણો, વૃક્ષો અને પર્વતશિખરો ફેંકાતા આકાશ જાણે ઢંકાઈ ગયું. વાનરો અને ભાલૂઓ પોતાના સ્વાભાવિક શસ્ત્રોથી પ્રચંડ આક્રમણ કરવા લાગ્યા. પોતાની સેનાનો આર્તનાદ સાંભળી દુર્જય ઇન્દ્રજિત્ અધૂરું કર્મ છોડીને ઊઠ્યો. તે વનના અંધકારમાંથી બહાર આવી તૈયાર રથ પર ચઢ્યો અને મેઘપ્રભા, રક્ત નેત્રો તથા મૃત્યુસમાન ભયંકર રૂપે પ્રગટ થયો. રાક્ષસો દ્વારા લક્ષ્મણ ઘેરાયેલો જોઈ હનુમાન મહાવૃક્ષો ઉઠાવી પ્રલયાગ્નિની જેમ શત્રુપંક્તિઓને દહન કરવા લાગ્યો. હજારો રાક્ષસ ત્રિશૂલ, ખડ્ગ, શક્તિ, લોખંડના દંડ, પરશુ, ઘન, ભિંદિપાલ વગેરે સર્વ શસ્ત્રો લઈને હનુમાન પર તૂટી પડ્યા. ત્યારે ઇન્દ્રજિત્‌એ સારથિને વાનરશ્રેષ્ઠ તરફ રથ હાંકવાનો આદેશ આપ્યો અને રથમાંથી શરવર્ષા વરસી. હનુમાન પ્રહાર સહન કરીને સીધો પડકાર આપ્યો. વિભીષણે લક્ષ્મણને ચેતવ્યો—ઇન્દ્રજિત્ હનુમાન તરફ ધસી આવ્યો છે, તાત્કાલિક સંહાર કરો; લક્ષ્મણે રથસ્થ ઇન્દ્રજિત્‌ને ઓળખીને પ્રતિઉત્તરરૂપે બાણવર્ષા શરૂ કરી.

Shlokas

Verse 1

अथतस्यामवस्थायांलक्ष्मणंरावणानुजः ।परेषामहितंवाक्यमर्थसाधकमब्रवीत् ।।।।

ત્યારે, તે પરિસ્થિતિમાં, રાવણના અનુજએ લક્ષ્મણને એવા શબ્દો કહ્યા જે હેતુ સિદ્ધ કરનાર અને શત્રુને અહિતકારક હતા.

Verse 2

यदेतद्राक्षसानीकंमेघश्यामंविलोक्यते ।एतदायोध्यतांशीघ्रंकपिभिपादपायुधैः ।।।।

મેઘશ્યામ એવા આ રાક્ષસસૈન્યને જોઈને, કપિઓએ પાદપોને શસ્ત્ર બનાવી, તેને તરત જ આક્રમણ કરવું જોઈએ.

Verse 3

अस्यानीकस्यमहतोभेदनेयतलक्ष्मण ।राक्षसेन्द्रसुतोऽप्यत्रभिन्नेदृश्योभविष्यति ।।।।

હે લક્ષ્મણ, આ મહાન સેનાવ્યુહ ભેદાઈ જાય ત્યારે અહીં રાક્ષસેન્દ્રનો પુત્ર પણ વ્યૂહ તૂટતાં સ્પષ્ટ દેખાશે.

Verse 4

सत्वमिन्द्राशनिप्रख्यैःशरैरवकिरन्परान् ।अभिद्रवाशुयावद्वैनैतत्कर्मसमाप्यते ।।।।

ઇન્દ્રના વજ્ર સમા બાણોથી શત્રુ પર બાણવર્ષા કરી, તે આ ઉપાય પૂર્ણ કરે તે પહેલાં તું તાત્કાળ દોડી જઈ આક્રમણ કર.

Verse 5

ज हिवीरदुरात्मानंमायापरमधार्मिकम् ।रावणिंक्रूरकर्माणंसर्वलोकभयावहम् ।।।।

હે વીર, માયામાં પરાયણ, અધાર્મિક, ક્રૂર કર્મો કરનાર અને સર્વ લોકને ભય આપનાર એવા દુષ્ટમન રાવણિને સંહાર.

Verse 6

विभीषणवच्श्रुत्वालक्ष्मणश्शुभलक्षणः ।ववर्षशरवर्षाणिराक्षसेन्द्रसुतंप्रति ।।।।

વિભીષણના વચન સાંભળી શુભલક્ષણ લક્ષ્મણે રાક્ષસેન્દ્રના પુત્ર સામે બાણોની વરસાદ વરસાવી.

Verse 7

ऋक्षाःशाखामृगाश्चैवद्रुमद्रिनखयोधिनः ।अभ्यधावन्तसहितास्तदनीकमवस्थितम् ।।।।

ઋક્ષો અને શાખામૃગો સૌ મળીને, વૃક્ષો-શિલાઓ અને નખોને શસ્ત્ર બનાવી, ગોઠવાયેલા તે સૈન્યદળ પર ધસી પડ્યા.

Verse 8

राक्षसाश्चशितैर्भाणैरसिभिश्शक्तितोमरैः ।उद्यदैससम् वर्तन्तसमरेकपिसैन्यजिघांसवः ।।।।

કપિસેનાનો સંહાર કરવા ઇચ્છતા રાક્ષસો સમરમાં આગળ ધસી આવ્યા—તીક્ષ્ણ બાણો વરસાવી, તલવારો, શક્તિ અને તોમરોથી પ્રહાર કરતા.

Verse 9

स सम्प्रहारस्तुमुलःसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।शब्देनमहतालङ्कांनादयन्वैसमन्ततः ।।।।

પછી કપિઓ અને રાક્ષસો વચ્ચે ભયંકર, તુમુલ સંઘર્ષ થયો; તેના મહાન નાદથી લંકા સર્વત્ર ગુંજી ઊઠી.

Verse 10

शस्त्रश्चविविधाकारैश्शितैर्बाणैश्चपादपैः ।उद्यतैर्गिरिशृङ्गैश्चघोरैराकाशमावृतम् ।।।।

વિવિધ આકારનાં શસ્ત્રો, તીક્ષ્ણ બાણો, ઉપાડેલા વૃક્ષો અને ઉછાળેલા ભયંકર ગિરિશિખરો—આ બધાંથી આકાશ ઢંકાઈ ગયું હતું.

Verse 11

तेराक्षसावानरेषुविकृताननबाहवः ।निवेशयन्तःशस्त्राणिचक्रुस्तेसुमहद्भयम् ।।।।

તે રાક્ષસો—વિકૃત મુખ અને ભયંકર ભુજાવાળા—વાનરો પર શસ્ત્રો ઘૂસી પાડતા, અને તે આઘાતથી તેઓમાં અતિ મહાભય ઉપજાવ્યું.

Verse 12

तथैवसकलैर्वृक्षैर्गिरिशृङ्गैश्चवानराः ।अभिजघ्नुजघ्नुश्चसमरेराक्षसर्षभान् ।।।।

તેમજ વાનર યોદ્ધાઓએ આખા વૃક્ષો અને ગિરિશૃંગો સુધી લઈને, સમરમાં રાક્ષસોમાંના વૃષભસમાન વીરોને પ્રહાર કરી પ્રહાર કરીને ચકનાચૂર કર્યા.

Verse 13

ऋक्षवानरमुख्यैश्चमहाकायैर्महाबलैः ।रक्षसांयुध्यमानानांमहद्भयमजायत ।।।।

ઋક્ષ અને વાનરોના મુખ્ય નેતાઓ—મહાકાય અને મહાબળવાન—યુદ્ધ કરતા રહેતાં, લડતા રાક્ષસોમાં મહાભય ઉત્પન્ન થયું.

Verse 14

स्वमनीकंविषण्णंतुश्रुत्वाशत्रुभिरर्दितम् ।उदतिष्ठतदुर्दर्षः स कर्मण्यननुष्ठिते ।।।।

શત્રુઓથી પીડિત અને વ્યાકુળ થયેલી પોતાની સેનાની વાત સાંભળતાં, દુર્દમ્ય તે વીર ઊભો થયો—જોકે તેણે આરંભેલો કર્મકાંડ હજી અધૂરો જ હતો।

Verse 15

वृक्षान्धकारान्निर्गम्यजातक्रोधः स रावणिः ।आरुरोहरथंसज्जंपूर्वयुक्तंसुसंयतम् ।।।।

વૃક્ષોની અંધકારછાયામાંથી બહાર નીકળી, નવજાગૃત ક્રોધથી ભરાયેલો રાવણિ તૈયાર, પહેલેથી જ જોડાયેલો અને સુદૃઢ રીતે બંધાયેલો રથ ચઢી બેઠો।

Verse 16

स भीमकार्मुकधरःकालमेघसमप्रभ: ।रक्तास्यनयनोकृद्धोमभौमृत्युरिवान्तकः ।।।।

ભયંકર ધનુષ ધારણ કરનાર, કાળમેઘ સમી કાંતિ ધરાવનાર, ક્રોધે લાલ થયેલા નેત્ર અને મુખવાળો તે અંતક સમાન મૃત્યુની જેમ તેજસ્વી દેખાયો।

Verse 17

दृष्टवैवतुरथस्थंतंपर्यवर्तततद्बलम् ।रक्षसांभीमवेगानांलक्ष्मणेनयुयुत्सताम् ।।।।

રથ પર સ્થિત તેને જોઈ, ભયંકર વેગવાળી રાક્ષસોની તે સેના યુદ્ધ ઇચ્છતા લક્ષ્મણની આસપાસ વળી ફરીને ઘેરાવ કરવા લાગી।

Verse 18

तस्मिन् कालेतुहनूमानुद्यम्यसुदुरासदम् ।धरणीधरसङ्काशोमहावृक्षमरिन्दमः ।।।।स राक्षसानांतत्सैन्यंकालाग्निरिवनिर्दहन् ।चकारबहुभिर्वक्षैर्निःसंज्ञंयुधिवानरः ।।।।

એ સમયે શત્રુદમન, પર્વત સમાન હનુમાનએ અતિ દુર્લંઘ્ય એવો મહાવૃક્ષ ઉચક્યો; અને યુદ્ધમાં પ્રલયાગ્નિ સમાન રાક્ષસસેનાને દહન કરતાં, અનેક વૃક્ષોથી પ્રહાર કરી તેમને નિઃસંજ્ઞ કરી નાખ્યા।

Verse 19

तस्मिन् कालेतुहनूमानुद्यम्यसुदुरासदम् ।धरणीधरसङ्काशोमहावृक्षमरिन्दमः ।।6.86.18।।स राक्षसानांतत्सैन्यंकालाग्निरिवनिर्दहन् ।चकारबहुभिर्वक्षैर्निःसंज्ञंयुधिवानरः ।।6.86.19।।

Verse 20

विध्वंसन्तंतरसादृष्टवैवपवनात्मजम् ।राक्षसानांसहस्राणिहनूमन्तमवाकिरन् ।।।।

પવનપુત્ર હનુમાનને અતિ વેગે સર્વત્ર ધ્વંસ મચાવતા જોઈ, રાક્ષસોના હજારો દળો તેની ઉપર તૂટી પડ્યા અને તેને ચારે તરફથી ઘેરી વળ્યા.

Verse 21

शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।।।

તીક્ષ્ણ શૂલ ધારણ કરનાર રાક્ષસો શૂલોથી, હાથમાં તલવાર ધરાવનાર તલવારોથી, શક્તિ ધારણ કરનાર શક્તિથી અને પટ્ટસ શસ્ત્રવાળા પટ્ટસથી યુદ્ધ માટે નજીક ધસી આવ્યા.

Verse 22

शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।6.86.21।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।6.86.22।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।6.86.23।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।6.86.24।।

તેઓ લોખંડના પરિઘો અને ગદાઓથી, સુંદર દેખાતા કુન્ત ભાલાઓથી, અને સૈંકડો શતઘ્ની, લોખંડિયાં શસ્ત્રો તથા ભારે મુદગરોથી પણ યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

Verse 23

રાક્ષસોએ ભયંકર પરશુ કૂહાડાઓ અને ભિન્દિપાલોથી પ્રહાર કર્યા; તેમજ વજ્ર સમા કઠોર મુઠ્ઠીઓથી અને વીજળી સમા તલવાર તાડનાઓથી પણ આઘાત કર્યો.

Verse 24

ચારે તરફથી ઘેરીને તેમણે પર્વતસમાન તે વીર પર પ્રહાર કર્યો; પરંતુ તે પણ ક્રોધિત થઈને તેમના વચ્ચે મહાવિનાશ મચાવ્યો.

Verse 25

स ददर्शकपिश्रेष्ठमचलोपममिन्द्रजित् ।सूदमानमसन्त्रस्तममित्रान् पवनात्मजम् ।।।।

ઇન્દ્રજિતે કપિશ્રેષ્ઠ પવનાત્મજ હનુમાનને જોયો—અચલ પર્વત સમ, નિર્ભય થઈ શત્રુઓનો સંહાર કરતો.

Verse 26

स सारथिमुवाचेदंयाहियत्रैषवानरः ।क्षयमेवहिनःकुर्याद्राक्षसामुपेक्षितः ।।।।

તેણે પોતાના સારથિને કહ્યું: “જ્યાં એ વાનર છે ત્યાં રથ હાંકો; અવગણશો તો એ નિશ્ચયે અમારા રાક્ષસોનો ક્ષય કરી નાખશે.”

Verse 27

इत्युक्तस्सारथिस्तेनययौयत्र न मारुतिः ।वहन् परमदुर्धर्षंस्थितमिन्द्रजितंरथे ।।।।

એમ કહ્યા પછી, સારથિ ત્યાં ગયો જ્યાં મારુતિ હતો, અને રથ પર ઊભેલા પરમ દુર્ધર્ષ ઇન્દ્રજિતને વહન કરતો ગયો.

Verse 28

सोऽभ्युपेत्यशरान्खङ्गान्पट्टसासिपरश्वधान् ।अभ्यवर्षतदुर्धर्षःकपिमूर्थनिराक्षसः ।।।।

નજીક આવી, દુર્ધર્ષ રાક્ષસે કપિ-યોધાના મસ્તક પર બાણો, ખડગો, ભાલા અને કુહાડાઓની વરસાદ કરી.

Verse 29

तानिशस्त्राणिघोराणिप्रतिगृह्य स मारुतिः ।रोषेणमहताविष्टोवाक्यंचेदमुवाच ह ।।।।

તે ભયંકર શસ્ત્રો સ્વીકારી મારુતિએ સહન કર્યા; મહા રોષથી આવિષ્ટ થઈ તેણે આ વચન ઉચ્ચાર્યું.

Verse 30

युध्यस्वयदिशूरोऽसिरावणात्मजदुर्मते ।वायुपुत्रंसमासाद्य न जीवन् प्रतियास्यसि ।।।।

જો તું સાચે શૂરવીર હોય, હે રાવણપુત્ર દુર્મતિ, તો યુદ્ધ કર; વાયુપુત્રને સામનો કર્યા પછી તું જીવતો પાછો ફરશે નહિ.

Verse 31

बाहुभ्यांसम्प्रतियुध्यस्वयदिमेद्वन्द्वमाहवे ।वेगंसहस्वदुर्बुद्धेततस्त्वंरक्षसांवरः ।।।।

જો તને રણમાં દ્વંદ્વયુદ્ધ ઇચ્છિત હોય, તો મારા સાથે બાહુબળે લડ; હે દુર્બુદ્ધિ, મારા વેગને સહન કર—ત્યારે જ તું રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ કહેવાશે.

Verse 32

हनूमन्तंजिघांसन्तंसमुद्यतशरासनम् ।रावणात्मजमाचष्टे लक्ष्मणाय विभीषण: ।।।।

ધનુષ ઉંચકીને બાણ છોડવા તૈયાર, હનૂમાનને મારવા તત્પર રહેલા રાવણપુત્ર વિષે વિભીષણે લક્ષ્મણને જણાવ્યું.

Verse 33

यस्सवासवनिर्जेतारावणस्यात्मसम्भवः ।स एषरथमास्थायहनूमन्तंजिघांसति ।।।।

જે વાસવ (ઇન્દ્ર)ને જીતનાર, રાવણનો જ આત્મજ છે—એ જ હવે રથ પર ચઢીને હનૂમાનને મારવા ધસી આવે છે.

Verse 34

तमप्रतिमसंस्थानैश्शरैश्शत्रुनिवारणैः ।जीवितान्तकरैर्घोरैःसौमित्रेरावणिंजहि ।।।।

હે સૌમિત્રે! અપ્રતિમ રચનાવાળા, શત્રુનિવારક, જીવનનો અંત લાવનારા ભયંકર બાણોથી રાવણિપુત્રને સંહાર કરી નાખ.

Verse 35

इत्येवमुक्तस्तुतदामहात्माविभीषणेनारिविभीषणेन ।ददर्शतंपर्वतसन्निकाशंरथस्थितंभीमबलंदुरासदम् ।।।।

વૈરીઓ માટે ભયરૂપ વિભીષણે એમ કહ્યા પછી, મહાત્મા લક્ષ્મણે તેને જોયો—પર્વત સમાન, રથ પર સ્થિત, ભીમબળવાળો અને અપ્રાપ્ય ઇન્દ્રજિતને.

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The pivotal action is the injunction to strike Indrajit before his ritual task is completed, raising the wartime dharma question of timing: when decisive intervention is justified to prevent a greater threat and protect allied forces.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

Counsel (upadeśa) must translate into prompt, proportionate action: discern the enemy’s enabling conditions (concealment, ritual power, morale) and remove them, while sustaining collective duty toward allies under crisis.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Lanka is the primary setting, with emphasis on battlefield atmosphere (sky filled with missiles) and wooded cover (“darkness of trees”) as a tactical landmark from which Indrajit emerges—signaling terrain’s role in epic warfare.