Sarga 1
प्रथमः सर्गः — Rama Praises Hanuman; Anxiety over Crossing the Ocean
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં શ્રીરામ હનુમાનનો અહેવાલ સાંભળી સ્નેહ પ્રગટ કરતાં વિધિવત્ પ્રશંસા કરે છે. મહાસાગર લંઘીને કડક રક્ષણવાળી લંકામાં પ્રવેશ કરી વૈદેહીનું સ્થાન નિશ્ચિત કરવું—આ સિદ્ધિને તેઓ લગભગ અનુપમ ગણાવે છે અને તેને આદર્શ ભૃત્યધર્મનું દૃષ્ટાંત ઠરાવે છે. સાથે સેવકોની નૈતિક શ્રેણી પણ કહે છે: જે ભક્તિથી કઠિન કાર્ય સિદ્ધ કરે તે ઉત્તમ; જે રાજાને શું પ્રિય છે તે પૂર્વે ન સમજે તે મધ્યમ; અને જે સોંપેલું કાર્ય પણ ન નિભાવે તે અધમ. હનુમાનની સફળતાથી રઘુવંશનું રક્ષણ થયું, કારણ કે સીતાજીનું નિવાસસ્થાન નિશ્ચિત થયું, એમ રામ સ્વીકારે છે. છતાં એવા પ્રિય વચન અને સેવાનો યોગ્ય પ્રતિદાન તત્કાળ આપી શકાતું નથી એમ કરુણ ભાવથી કહી, તે ક્ષણે આપવાનું માત્ર આલિંગન જ છે એમ કહી હનુમાનને હૃદયથી ભેટે છે. પછી પ્રસંગ આનંદથી વ્યૂહચિંતન તરફ વળે છે. ગુપ્તચર કાર્ય સફળ હોવા છતાં, સમવેત વાનરસેનાસહ વિશાળ અને દુસ્તર સમુદ્ર કેવી રીતે પાર કરવો—આ પ્રશ્નથી રામનું મન વ્યાકુળ થાય છે. શોકસ્પર્શિત છતાં દૃઢનિશ્ચયી રામ હનુમાનને કેન્દ્રમાં રાખી વિચાર-પરામર્શ શરૂ કરે છે અને આવનારી સમુદ્રલંઘનની સમસ્યા પર મનન કરે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदभिभाषितम् ।रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ।।।।
હનુમાનજીના યથાવત્ અને ક્રમબદ્ધ રીતે કહેલા વચનો સાંભળી, પ્રીતિથી પરિપૂર્ણ શ્રીરામે ઉત્તર વચન કહ્યું.
Verse 2
कृतं हनुमता कार्यं सुमहद्भुवि दुर्लभम् ।मनसापि यदन्येन न शक्यं धरणीतले ।।।।
શ્રીરામ બોલ્યા: “હનુમાન! તું ધરતી પર દુર્લભ એવું અતિ મહાન કાર્ય કર્યું છે; જે આ ધરણી પર બીજો કોઈ મનમાં પણ કરી શકતો નથી.”
Verse 3
न हि तं परिपश्यामि यस्तरेत महार्णवम् ।अन्यत्र गरुडाद्वायोरन्यत्र च हनूमतः ।।।।
મહાસાગર પાર કરી શકે એવો કોઈ મને દેખાતો નથી—ગરુડ કે વાયુ સિવાય, અને હનૂમાન સિવાય બીજો કોઈ નહિ.
Verse 4
देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।अप्रधृष्यां पुरीं लङ्कां रावणेन सुरक्षिताम् ।प्रवष्ट स्सत्त्वमाश्रित्यश्वसन्को नाम निष्क्रमेत् ।।।।
દેવ, દાનવ, યક્ષ, ગંધર્વ, નાગ અને રાક્ષસો માટે પણ અપ્રધર્ષ્ય એવી લંકાપુરી રાવણ દ્વારા કડક રક્ષિત છે. ધૈર્યનો આશ્રય લઈને તેમાં પ્રવેશ્યા પછી શ્વાસ લેતો જીવતો બહાર કોણ નીકળી શકે?
Verse 5
को विशेत्सुदुराधर्षां राक्षसैश्च सुरक्षिताम् ।यो वीर्यबलसम्पन्नो न समस्याद्धनूमतः ।।।।
રાક્ષસોથી રક્ષિત અને અતિ દુર્લંઘ્ય એવી લંકામાં કોણ પ્રવેશી શકે? હનૂમાન સમાન પરાક્રમ અને બળ ધરાવનાર સિવાય બીજો કોણ?
Verse 6
भृत्यकार्यं हनुमता सुग्रीवस्य कृतंमहत् ।स्वयं विधाय स्वबलं सदृशं विक्रमस्य च ।।।।
હનુમાનજીએ સુગ્રીવ માટે સેવકધર્મનું મહાન કાર્ય કર્યું; સ્વયં પહેલ કરીને પોતાના પરાક્રમને અનુરૂપ બળ પ્રગટ કર્યું.
Verse 7
यो हि भृत्यो नियुक्तस्सन्भर्त्रा कर्मणि दुष्करे ।कुर्यात्तदनुरागेण तमाहुः पुरुषोत्तमम् ।।।।
જે સેવક સ્વામી દ્વારા કઠિન કાર્યમાં નિયુક્ત થઈને પણ પ્રેમભક્તિથી તે કાર્ય કરે, તેને પુરુષોત્તમ કહે છે.
Verse 8
नियुक्तोय: परं कार्यं न कुर्यान्नृपतेः प्रियम् ।भृत्योऽभृत्यस्समर्थोऽपि तमाहुर्मध्यमं नरम् ।।।।
નિયુક્ત થઈને પણ રાજાને પ્રિય અને હિતકારક વધારાનું પરમ કાર્ય ન કરે, સમર્થ હોવા છતાં એવો સેવક અભૃત્ય સમાન—મધ્યમ પુરુષ કહેવાય.
Verse 9
नियुक्तो नृपतेः कार्यं न कुर्याद्यस्समाहितः ।भृत्यो युक्तस्समर्थश्च तमाहुः पुरुषाधमम् ।।।।
રાજાનું કાર્ય કરવા માટે નિયુક્ત થઈ, યોગ્ય અને સમર્થ હોવા છતાં જે એકાગ્ર થઈ તે કાર્ય ન કરે, એવો સેવક પુરુષાધમ કહેવાય.
Verse 10
तन्नियोगे नियुक्तेन कृतं कृत्यं हनूमता ।न चात्मा लघुतां नीतस्सुग्रीवश्चापि तोषितः ।।।।
હનુમાનજીના યથાવત્ અને ક્રમબદ્ધ રીતે કહેલા વચનો સાંભળી, પ્રીતિથી પરિપૂર્ણ શ્રીરામે ઉત્તર વચન કહ્યું.
Verse 11
अहं च रघुवंशश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।वैदेह्या दर्शनेनाद्य धर्मतः परिरक्षिताः ।।।।
“આજે વૈદેહીજીના દર્શનથી હું, મહાબલી લક્ષ્મણ અને સમગ્ર રઘુવંશ—ધર્મમાર્ગે સુરક્ષિત થયા છીએ.”
Verse 12
इदं तु मम दीनस्य मनो भूयः प्रकर्षति ।यदिहास्य प्रियाख्यातुर्न कुर्मि सदृशं प्रियम् ।।।।
“પરંતુ હું દીન છું; તેથી મારું મન ફરી ફરી વ્યથિત થાય છે—કારણ કે જેમણે પ્રિય અને હિતકારી વાત કહી છે, તેમને યોગ્ય એવું પ્રતિપ્રિય હું કરી શકતો નથી.”
Verse 13
एष सर्वस्वभूते परिष्वङ्गो हनूमतः ।मया कालमिमं प्राप्य दत्तस्तस्य महात्मनः ।।।।
આ હનુમાનજીને આપેલો આ પરિષ્વંગ જાણે મારું સર્વસ્વ છે. આ ક્ષણ પ્રાપ્ત કરીને મેં તે મહાત્માને આ ભેટ અર્પી છે.
Verse 14
इत्युक्त्वा प्रीतिहृष्टाङ्गो रामस्तं परिषस्वजे ।हनूमन्तं कृतात्मानं कृतकार्यमुपागतम् ।।।।
એમ કહી, પ્રીતિથી હર્ષિત અંગોવાળા શ્રીરામે, કાર્યસિદ્ધિ કરીને પરત આવેલા, આત્મસંયમી હનુમાનને પરિષ્વંગ કર્યો.
Verse 15
ध्यात्वा पुनरुवाचेदं वचनं रघुनन्दनः ।हरीणामीश्वरस्यापि सुग्रीवस्योपशृण्वतः ।।।।
પછી રઘુવંશના આનંદ શ્રીરામે વિચાર કરીને ફરી આ વચન કહ્યું—જ્યારે વાનરોના ઈશ્વર સુગ્રીવ નજીકથી સાંભળતા હતા.
Verse 16
सर्वथा सुकृतं तावत्सीतायाः परिमार्गणम् ।सागरं तु समासाद्य पुनर्नष्टं मनो मम ।।।।
“દરેક રીતે સીતાજીની શોધ સુકૃત રીતે પૂર્ણ થઈ છે. પરંતુ સાગર સુધી પહોંચતાં જ આગળની ચિંતા થી મારું મન ફરી ડગમગી જાય છે.”
Verse 17
कथं नाम समुद्रस्य दुष्पारस्य महाम्भसः ।हरयो दक्षिणं पारं गमिष्यन्ति समागताः ।।।।
“આ વિશાળ, દુષ્પાર મહાસમુદ્રના દક્ષિણ કિનારે એકત્ર થયેલા વાનરો કેવી રીતે જઈ શકશે?”
Verse 18
यद्यप्येष तु वृत्तान्तो वैदेह्या गदितो मम ।समुद्रपारगमने हरीणां किमिहोत्तरम् ।।।।
યદ્યપિ વૈદેહીએ આ વર્તાંત મને કહ્યો છે, તથાપિ અહીં એક પ્રશ્ન બાકી રહે છે—સમુદ્ર પાર કરવા વાનરોને વિષે હવે શું ઉત્તર છે?
Verse 19
इत्युक्तवा शोकसम्भ्रान्तो राम श्शत्रुनिबर्हणः ।हनूमन्तं महाबाहुस्ततो ध्यानमुपागमत् ।।।।
એમ કહી, શોકથી વ્યાકુલ એવા શત્રુનાશક મહાબાહુ શ્રીરામે હનૂમાન તરફ વળી, પછી ગાઢ ધ્યાનમાં લીન થયા.
Frequently Asked Questions
The sarga presents the dilemma of reciprocity and reward: Rāma feels grief that he cannot adequately repay Hanumān’s extraordinary service, and he resolves it through a symbolic yet intimate act—offering his embrace—while also shifting to the practical duty of planning the ocean crossing.
Service is evaluated not merely by capacity but by devotion and completion of entrusted duty; the ideal servant performs difficult work with love and anticipates what benefits the cause. Leadership, in turn, must acknowledge merit with gratitude while remaining anchored to strategic responsibility.
Key landmarks include Laṅkā (as an almost impregnable fortified polity under Rāvaṇa) and the vast ocean (samudra/mahārṇava) as the central logistical barrier; these function as both physical geography and narrative symbols of seemingly insurmountable obstacles overcome through disciplined effort.