Sarga 113
रावणवधदर्शनम् — Lament of the Rākṣasa Women upon Seeing Rāvaṇa Slain
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં રાવણવધ પછી તરત જ લંકાના નાગરિક જીવન અને અંતઃપુરના ઘરઆંગણાના શોકનું દૃશ્ય યુદ્ધભૂમિ પર પ્રસરી જાય છે. શોકવિહ્વળ રાક્ષસી સ્ત્રીઓ અંતઃપુરમાંથી દોડી આવી રક્ત-કાદવથી મલિન થયેલી રણભૂમિમાં પ્રવેશે છે; કપાયેલા ધડ અને પડેલા દેહો વચ્ચે પોતાના પતિઓ અને સ્વજનોને શોધતી ભટકે છે. તેઓ રાવણના વિશાળ શવને—કાળા પર્વત-ઢગલા સમાન—જોઈ તેના અંગો પર ઢળી પડે છે; કોઈ તેને આલિંગે છે, કોઈ પગ અને ગળે ચોંટે છે, કોઈ જમીન પર લોટે છે, કોઈ મૂર્છિત થાય છે, અને કોઈ કમળ પરના શબનમબિંદુ જેવી ઉપમા સાથે આંસુઓથી તેનું મુખ ભીંજવે છે. તેમનો વિલાપ વિચારસભર અને ઉપદેશરૂપ બને છે. જે રાવણ પહેલાં ઇન્દ્ર, યમ, ગંધર્વ, ઋષિ અને દેવતાઓને પણ ભયભીત કરતો, તે જ આજે એક નશ્વર માનવ યોદ્ધાના હાથે મારાઈ નિઃસહાય પડ્યો છે—આ વિપરિતતા તેઓ સ્મરે છે. કારણ પણ તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે—હિતવચન ન માનવું, ખાસ કરીને વિભીષણની સલાહ અવગણવી, સીતાનું અપહરણ અને તેને બંધક રાખવી; પરિણામે તેમના સમુદાયનું ‘મૂળહરણ’ થયું. અંતે તેઓ દૈવની અપરિહાર્ય ગતિ સ્વીકારે છે—ધન, ઇચ્છા, પરાક્રમ કે રાજઆજ્ઞા કંઈ પણ તેના પ્રવાહને ફેરવી શકતું નથી; ક્રૌંચ/કુરરી પક્ષીઓ જેવી કરુણ ચીસ સાથે તેમનો શોક યુદ્ધકાંડમાં પણ શોકગાથાની લય જાળવે છે.
Shlokas
Verse 1
रावणंनिहतंदृष्टवाराघवेणमहात्मना ।अन्तःपुराद्विनिष्पेतूराक्षस्यश्शोककर्शिताः ।।।।
મહાત્મા રાઘવે રાવણને નિહત જોયા પછી, શોકથી ક્ષીણ થયેલી રાક્ષસી સ્ત્રીઓ અંતઃપુરમાંથી દોડી બહાર નીકળી આવી.
Verse 2
वार्यमाणास्सुबहुशोवेष्टन्त्यःक्षितिपांसुषु ।विमुक्तकेश्यश्शोकार्तागावोवत्सहतायथा ।।।।
વારંવાર રોકવામાં આવ્યાં છતાં, ઘણી સ્ત્રીઓ ધરતીની ધૂળમાં લોટપોટ થવા લાગી; વાળ છૂટા પડેલા, શોકથી વ્યાકુળ—જેમ વાછરડું મરી જાય તો ગાયો વિલાપ કરે તેમ.
Verse 3
उत्तरेणविनिष्क्रम्यद्वारेणसहराक्षसैः ।प्रविश्यायोधनंघोरंविचिन्वन्त्वोहतंपतिम् ।।।।आर्यपुत्रेतिवादिन्योहानाथेति च सर्वशः ।परिपेतुःकबन्धाङ्कांमहींशोणितकर्दमाम् ।।।।
ઉત્તર દ્વારથી રાક્ષસો સાથે બહાર નીકળી, તે સ્ત્રીઓ ભયાનક યુદ્ધભૂમિમાં પ્રવેશી પોતાના હત પતિને શોધવા લાગી. સર્વત્ર “આર્યપુત્ર!” અને “હા નાથ, હું અનાથ!” એમ રડતી, ધડોથી છવાયેલી અને લોહી-કાદવથી લિપ્ત ધરતી પર ભટકતી રહી.
Verse 4
उत्तरेणविनिष्क्रम्यद्वारेणसहराक्षसैः ।प्रविश्यायोधनंघोरंविचिन्वन्त्वोहतंपतिम् ।।6.113.3।।आर्यपुत्रेतिवादिन्योहानाथेति च सर्वशः ।परिपेतुःकबन्धाङ्कांमहींशोणितकर्दमाम् ।।6.113.4।।
ઉત્તર દ્વારથી રાક્ષસો સાથે બહાર આવી, તેઓ ભયાનક યુદ્ધભૂમિમાં પ્રવેશ્યા અને પોતાના હત પતિને શોધવા લાગ્યા; “આર્યપુત્ર!” અને “હાય નાથ!” એમ રડતા, માથાવિહોણા ધડોથી છવાયેલી અને ઘન લોહી-કાદવથી ભરેલી ધરતી પર સર્વત્ર ભટક્યા.
Verse 5
ताबाष्पपरिपूर्णाक्ष्योभर्तृशोकपराजिताः ।करेण्वइवनर्द्नत्योविनेदुर्हतयूथपाः ।।।।
આ સ્ત્રીઓની આંખો અશ્રુઓથી ભરાઈ ગઈ હતી; પતિશોકથી પરાજિત થઈ, હત યુથપાવાળી હાથીણીઓ જેમ ગર્જના કરતી, તેઓ કરુણ ચીત્કાર કરવા લાગી.
Verse 6
ददृशुस्तामहाकायंमहावीर्यंमहाद्युतिम् ।रावणंनिहतम्भूमौनीलाञ्जनचयोपमम् ।।।।
તેઓએ મહાકાય, મહાવીર્ય અને મહાદ્યુતિમાન રાવણને ધરા પર નિહત પડેલો જોયો—નીલાંજનના ઢગલા સમો, કાળો પર્વત-પિંડ જેવો.
Verse 7
ताःपतिंसहसादृष्टवाशयानंरणपांसुषु ।निपेतुस्तस्यगात्रेषुछिन्नावनलताइव ।।।।
રણની ધૂળમાં પતિને શયન કરતો જોઈ તેઓ અચાનક તેના અંગો પર ઢળી પડ્યા—કાપી નાખેલી બગીચાની લતાઓ જેમ તૂટી ને પડી જાય તેમ.
Verse 8
बहुमानात्परिष्वज्यकाचिदेवंरुरोद ह ।चरणौकाचिदालम्ब्यकाचित्कण्ठेऽवलम्ब्य च ।।।।
ઘણાં માનથી કોઈએ તેને પરિષ્વજ્ય ઉંચે સ્વરે રડ્યું; કોઈએ તેના ચરણો પકડી રડ્યું, અને કોઈએ કણ્ઠે લટકી રડ્યું.
Verse 9
उत्क्षिप्य च भुजौकाचिद्भूमौसुपरिवर्तते ।हतस्यवदनंदृष्टवाकाचिन्मोहमुपागमत् ।।।।
કોઈએ બાહુ ઉછાળી ધરા પર પડી લોટપોટ થઈ; અને કોઈએ હતના મુખને જોઈ મોહ-મૂર્છામાં પડી ગઈ.
Verse 10
काचिदङ्केशिरःकृत्वारुरोदमुखमीक्षती ।स्नापयन्तीमुखंबाष्पैस्तुषारैरिवपङ्कजम् ।।।।
એક સ્ત્રીએ તેની શિરને પોતાના અંકમાં રાખી, મુખને નિહાળી રડી પડી; આંસુઓથી તેનું મુખ એવું સ્નાન કરાવતી હતી જાણે કમળ પર તુષારબિંદુઓ પડતા હોય.
Verse 11
एवमार्ताःपतिंदृष्टवारावणंनिहतंभुवि ।चुक्रुशुर्भहुधाशोकाद्भूयस्ताःपर्यदेवयन् ।।।।
આ રીતે વ્યાકુળ થયેલી, ધરા પર પતિ રાવણને હત થયેલો જોઈ, તેઓ શોકથી અનેક રીતે ચીસો પાડવા લાગી; વારંવાર વિલાપ કરતી રહી.
Verse 12
येनमित्रासितःशक्रोयेनवित्रासितोयमः ।येनवैश्रवणोराजापुष्पकेणवियोजितः ।।।।गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम् ।भयंयेनरणेदत्तंसोऽयंशेतेरणेहतः ।।।।
જેનાથી ઇન્દ્ર (શક્ર) પણ કંપ્યો, જેને જોઈ યમ પણ ભયભીત થયો; જેણે વૈશ્રવણ રાજાને પુષ્પક વિમાનથી વિયોગ કરાવ્યો; જેણે ગંધર્વો, ઋષિઓ અને મહાત્મા દેવતાઓમાં રણમાં ભય પાથર્યો—એ જ હવે રણભૂમિમાં હત થઈ પડ્યો છે.
Verse 13
येनमित्रासितःशक्रोयेनवित्रासितोयमः ।येनवैश्रवणोराजापुष्पकेणवियोजितः ।।6.113.12।।गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम् ।भयंयेनरणेदत्तंसोऽयंशेतेरणेहतः ।।6.113.13।।
જેણે ગંધર્વો, ઋષિઓ અને મહાત્મા દેવતાઓમાં રણમાં ભય પાથર્યો હતો—એ જ હવે અહીં રણભૂમિમાં હત થઈ પડ્યો છે.
Verse 14
असुरेभ्यःसुरेभ्योवापन्नगेभ्योऽपिवातथा ।भयंयो न विजानातितस्येदंमानुषाद् भयम् ।।।।
અસુરો, દેવો કે નાગવંશો—કોઈથી પણ જેને કદી ભય ન હતો, તેને હવે એક માત્ર માનવથી ભય મળ્યો છે.
Verse 15
अवध्योदेवतानांयस्तथादानवराक्षसाम् ।हतःसोऽयंरणेशेतेमानुषेणपदातिना ।।।।
જે દેવતાઓને પણ અવધ્ય હતો, તેમજ દાનવો અને રાક્ષસો માટે પણ અજય હતો—એ જ હવે રણભૂમિમાં પગપાળા માનવ યોદ્ધા દ્વારા હત થઈ પડ્યો છે.
Verse 16
यो न शक्यस्सुरैर्हन्तुं न यक्षैर्नासुरैस्तथा ।सोऽयंकश्चिदिवासत्त्वोमृत्युंमर्त्येनलम्भितः ।।।।
જેનને દેવો, યક્ષો કે અસુરો પણ સંહારવા અસમર્થ હતા—એવો આ મહાબલી આજે એક નશ્વર મનુષ્યના હાથે મૃત્યુ પામ્યો, શક્તિહીન સમાન પડી રહ્યો છે.
Verse 17
एवंवदन्त्योरुरुदुस्तस्यतादुःखिताःस्त्रियः ।भूयएव च दुःखार्ताविलेपुश्चपुनःपुनः ।।।।
આ રીતે બોલતાં, દુઃખથી વ્યાકુળ તે સ્ત્રીઓ તેના માટે ઉંચે સ્વરે રડી પડ્યાં; શોકથી પીડિત થઈ તેઓ વારંવાર વિલાપ કરવા લાગી.
Verse 18
अशृण्वतातुसुहृदांसततंहितवादिनाम् ।मरणायहृतासीताराक्षसाश्चनिपातिताः ।।।।एतास्सममिदानींतेवयमात्मा च पातितः ।
સદા હિત બોલનારા સુહૃદોની વાત ન સાંભળતાં, તું મૃત્યુ માટે જ સીતાનું અપહરણ કર્યું; અને રાક્ષસો પણ સંહારાયા. હવે તું, અમે સૌ, અને તારો પોતાનો આત્મા—બધાં એકસાથે પતન પામ્યા છીએ.
Verse 19
ब्रुवाणोऽपिहितंवाक्यमिष्टोभ्राताविभीषणः ।।।।धृष्टंपरुषितोमोहत्त्वयात्मवथकाङ्क्षिणा ।
હિત માટે વચન બોલતાં પણ પ્રિય ભાઈ વિભીષણે, તું મોહથી અંધ બની પોતાના વિનાશની ઇચ્છા રાખીને, તેને ધૃષ્ટતાથી કઠોર અને અપમાનજનક ઉત્તર આપ્યો.
Verse 20
दिनिर्यातितातेस्वासतीतारामायमैथिली ।।।।ननस्स्याद्व्यसनंघोरमिदंमूलहरंमहत् ।
જો તું રામની પોતાની પત્ની, મિથિલાની સીતા, રામને પરત મોકલી હોત, તો મૂળથી ઉખેડી નાખનારું આ ભયંકર મહાવ્યસન અમારે પર આવી પડત ન હોત.
Verse 21
वृत्तकामोभवेद्भ्रातारामोमित्रकुलंभवेत् ।।।।वयंचाध्विवाःसर्वाःसकमा न च शत्रवः ।
ભ્રાતા રામનો અભિપ્રાય પૂર્ણ થાત; રામ અમારા વંશનો મિત્ર બનત. અમે સર્વે અધવિવા ન બનત, અને શત્રુઓની ઇચ્છા પણ પૂર્ણ ન થાત.
Verse 22
त्वयापुनर्नृशंशंसेनसीतांसंरुन्धताबलात् ।।।।राक्षसावयमात्मा च त्रयंतुल्यंनिपातितम् ।
તું નિર્દય બની બળપૂર્વક સીતાને બંધમાં રાખી; તેથી રાક્ષસો, અમે પોતે, અને તું—આ ત્રણેય સમાન રીતે પતન પામ્યા, વિનાશમાં ઢળી પડ્યા.
Verse 23
न कामकारःकामंवातवराक्षसपुङ्गव ।दैवंचेष्टयतेसर्वंहतंदैवेनहन्यते ।।।।
હે રાક્ષસપુંગવ, ન તો મનમાની ચાલે છે, ન માત્ર ઇચ્છા; સર્વને દૈવ ચલાવે છે. જેને દૈવે ઘાયલ કર્યો, તેને દૈવ જ સંહાર કરે છે.
Verse 24
वानराणांविनाशोऽयंराक्षसानां च तेरणे ।तवचैवमहाबाहो दैवयोगादुपागतः ।।।।
હે મહાબાહુ, આ યુદ્ધમાં વાનરોનો, રાક્ષસોનો અને તારો પણ વિનાશ દૈવયોગે—ભાગ્યના સંયોગથી—ઉપસ્થિત થયો છે.
Verse 25
नैवार्थेन न कामेनविक्रमेण न चाज्ञया ।शक्यादैवगतिर्लोकेनिवर्तयितुमुद्यता ।।।।
આ લોકમાં દૈવગતિ એકવાર પ્રવર્તે પછી તેને પાછી ફેરવી શકાય નહિ—ન ધનથી, ન કામનાથી, ન પરાક્રમથી, ન તો રાજાજ્ઞાથી પણ.
Verse 26
विलेपुरेवंदीनास्ताराक्षसाधिपयोषितः ।कुरर्यइवदुःखार्ताबाष्पपर्याकुलेक्षणाः ।।।।
આ રીતે રાક્ષસાધિપતિની પત્નીઓ દીન બની વિલાપ કરવા લાગી; દુઃખથી વ્યાકુળ, અશ્રુઓથી આંખો ધૂંધળી થઈ, કુરરી પક્ષીની જેમ કરુણ રોદન કરતી હતી.
Frequently Asked Questions
The sarga foregrounds the ethical breach of forcibly detaining Sītā and rejecting well-intentioned counsel; the women interpret these actions as the decisive pivot that brings collective ruin, framing personal desire (kāma) against governance ethics and restraint.
Power is impermanent and morally accountable: one who inspired fear in gods can still fall when adharma matures into consequence; additionally, daiva-gati is portrayed as a course that cannot be halted by wealth, will, prowess, or command, urging humility and heedfulness to good counsel.
The antaḥpura (inner apartments) and the uttara-dvāra (northern gate) anchor the movement from palace to battlefield, while the raṇa/āyodhana landscape—blood and mud, severed bodies—functions as a cultural tableau of wartime lamentation; Puṣpaka vimāna is cited as a significant royal object tied to Rāvaṇa’s prior dominance.