Sarga 114

Verse 1

तासांविलपमानानांतदाराक्षसयोषिताम् ।ज्येष्ठापत्नीप्रियाजीनाभर्तारंसमुदैक्षत ।।।।

રાક્ષસી સ્ત્રીઓના વિલાપ વચ્ચે, ત્યારે જ્યેષ્ઠા પત્ની—પ્રિયા અને શોકથી દીના—પતિ તરફ દૃષ્ટિ કરી.

Verse 2

दशग्रीवंहतंदृष्टवारामेणाचिन्त्यकर्मणा ।पतिंमण्डोदरीतत्रकृपणापर्यदेवयत् ।।।।

અચિંત્ય કર્મવાળા રામે દશગ્રીવને હત કર્યો તે જોઈ ત્યાં મંડોદરી પોતાના પતિ માટે દયનીય બની શોકથી વિલાપ કરવા લાગી.

Verse 3

ननुनाममहाबाहोतववैश्रवणानुज ।क्रुद्धस्यप्रमुखेस्थातुंत्रस्यत्यपिपुरन्दरः ।।।।

હે મહાબાહો, વૈશ્રવણના અનુજ! જાણીતું જ છે કે તું ક્રોધિત થાય ત્યારે તારા સમક્ષ ઊભા રહેવા પુરંદર (ઇન્દ્ર) પણ ભય પામે છે.

Verse 4

ऋषयश्चमहान्तोऽपिगन्धर्वाश्चयशस्विनः ।ननुनामतवोद्वेगाच्चारणाश्चदिशोगताः ।।।।

પ્રસિદ્ધ છે કે તારા ભયથી મહાન ઋષિઓ પણ, યશસ્વી ગંધર્વો પણ, અને ચરણો પણ સર્વ દિશાઓમાં પલાયન કરી ગયા હતા.

Verse 5

स त्वंमानुषमात्रेणरामेणयुधिनिर्जितः ।न व्यपत्रपसेराजन् किमिदंराक्षसेश्वर ।।।।

હે રાજન, રાક્ષસેશ્વર! તું તો માત્ર માનવ એવા રામથી યુદ્ધમાં પરાજિત થયો; શું તને લાજ નથી આવતી? આ શું છે?

Verse 6

कथंत्रैलोक्यमाक्रम्यश्रियावीर्येणचान्वितम् ।अविषह्यंजघानत्वांमानुषोवनगोचरः ।।।।

જે તું ત્રિલોકને આક્રમણ કરીને શ્રી અને પરાક્રમથી યુક્ત, સામે ઊભા રહેવા અવિષહ્ય હતો—તને એક માત્ર માનવ, વનમાં વિહાર કરનાર, કેવી રીતે સંહાર કરી શક્યો?

Verse 7

मानुषाणामविषयेचरतःकामरूपिणः ।विनाशस्तवरामेणसम्युगेनोपपद्यते ।।।।

માનવોની પહોંચથી પરે વસતા અને ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરનાર તારો રામના હાથે સમરમાં વિનાશ થવો—એ તો અવિશ્વસનીય જ લાગે છે.

Verse 8

न चैतत्कर्मरामस्यश्रद्धधामिचमूमुखे ।सर्वतस्समुपेतस्यतवतेनाभिमर्षणम् ।।।।

હે સેનાનાયક, હું માનતી નથી કે આ કર્મ રામનું છે—ચારે તરફથી સજ્જ તને તેણે આ રીતે દબાવી નાખ્યો, એ મને અવિશ્વસનીય લાગે છે.

Verse 9

यदैव च जनस्थानेराक्षसैर्भहुनिर्ववृतः ।खरस्तवहतोभ्रातातदैवासौ न मानुषः ।।।।

જ્યારે જનેસ્થાનમાં અનેક રાક્ષસોથી ઘેરાયેલા તારા ભાઈ ખરનો વધ થયો, ત્યારે જ સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે તે શત્રુ (રામ) કોઈ સામાન્ય માનવ નહોતો.

Verse 10

यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।।।

જ્યારે હનુમાન્ પોતાના પરાક્રમથી દેવોને પણ દુષ્પ્રવેશ એવી લંકા નગરીમાં પ્રવેશ્યો, તે જ ક્ષણે અમે ભય અને વ્યથાથી વ્યાકુલ થઈ ગયા.

Verse 11

यदैववानरैर्घोरैर्बद्धस्सेतुर्महार्णवे ।तदैवहृदयेनाहंशङ्केरामममानुषम् ।।।।

જ્યારે ભયંકર વાનરોએ મહાસાગર પર મહાસેતુ બાંધ્યો, તે ક્ષણથી જ મારા હૃદયમાં નિશ્ચય થયો કે રામ માનવમાત્ર નથી—અમાનુષ છે.

Verse 12

अथवारामरूपेणकृतान्तस्स्वयमागतः ।मायांतवविनाशायविधायाप्रतितर्किताम् ।।।।

આ વર્ણન પૂર્વવત્ છે: શોકગ્રસ્ત રાક્ષસો વિભીષણની સહાયથી રાવણને સુગંધ અને માળાઓથી શોભિત કરી, વિવિધ વસ્ત્રોથી ઢાંકી, આંસુભર્યા મુખે લાજ (ભૂંજેલા ધાન) છાંટતા રહ્યા.

Verse 13

अथवावासवेनत्वंधर्षितोऽपिमहाबल ।वासवस्यतुकाशक्तिस्त्वांद्रष्टुमपिसंयुगे ।।।।

અથવા, હે મહાબલ! તું કહે કે વાસવ (ઇન્દ્ર) દ્વારા પણ તને ધર્ષણ થયું; પરંતુ ઇન્દ્રમાં એવી કઈ શક્તિ છે કે યુદ્ધમાં તને સામનો કરે, તને જોવાની પણ હિંમત રાખે?

Verse 14

व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।।।

સ્પષ્ટ છે કે આ રામ મહાયોગી છે—પરમાત્મા સનાતન; અનાદિ, મધ્ય અને નિધન વિનાનો, મહાનોમાં પરમ મહાન। તમસથી પર, ધાતા; શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર; વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સ ચિહ્નિત; નિત્યશ્રી, અજેય, શાશ્વત અને ધ્રુવ। માનુષ રૂપ ધારણ કરી, સત્યપરાક્રમી વિષ્ણુ—વાનરરૂપે આવેલ દેવોથી પરિવૃત—લોકહિત માટે, હે મહાદ્યુતિ! રાક્ષસપરિવાર સહિત તને સંહાર્યો છે.

Verse 15

व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।

પૂર્વે ઇન્દ્રિયો જીતીને તું ત્રિભુવનને જીત્યો હતો; પરંતુ હવે, જાણે એ જ ઇન્દ્રિયો જૂની વૈરતા સ્મરીને, તને ઇન્દ્રિયો દ્વારા જ પરાજિત કર્યો છે.

Verse 16

व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।

જ્યારે જ જનસ્થાને અનેક રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો તારો ભાઈ ખર નિહત થયો, ત્યારે જ સ્પષ્ટ થયું કે રામ માનુષ માત્ર નથી। અને જ્યારે પરાક્રમથી હનુમાન—દેવો માટે પણ દુષ્પ્રવેશ એવી લંકાનગરીમાં—પ્રવેશ્યો, ત્યારે જ અમે ભયથી વ્યથિત થઈ ગયા.

Verse 17

व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।

લોકોના હિત માટે, સર્વલોકેશ્વર શ્રીમાન્ એ મહાદ્યુતિ પ્રભુએ રાક્ષસપરિવાર અને પરિચાર સહિત તને સંહાર્યો છે.

Verse 18

इन्द्रियाणिपुराजित्वाजितंत्रिभुवनंत्वया ।स्मरद्भिरिवतद्वैरमिन्द्रियैरेवनिर्जितः ।।।।

પૂર્વે ઇન્દ્રિયો જીતીને તું ત્રિભુવનને જીત્યો હતો; પરંતુ હવે, જાણે એ જ ઇન્દ્રિયો જૂની વૈરતા સ્મરીને, તને ઇન્દ્રિયો દ્વારા જ પરાજિત કર્યો છે.

Verse 19

यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ।।।।यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।।।

જ્યારે જ જનસ્થાને અનેક રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો તારો ભાઈ ખર નિહત થયો, ત્યારે જ સ્પષ્ટ થયું કે રામ માનુષ માત્ર નથી। અને જ્યારે પરાક્રમથી હનુમાન—દેવો માટે પણ દુષ્પ્રવેશ એવી લંકાનગરીમાં—પ્રવેશ્યો, ત્યારે જ અમે ભયથી વ્યથિત થઈ ગયા.

Verse 20

यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ।।6.114.19।।यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।6.114.20।।

જનસ્થાને અનેક રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો તમારો ભાઈ ખર જ્યારે મારાયો, ત્યારે જ સ્પષ્ટ થયું કે રામ માનવમાત્ર નથી. અને દેવોને પણ દુષ્પ્રવેશ એવી લંકામાં હનુમાન માત્ર પરાક્રમે પ્રવેશ્યો, ત્યારે જ અમે અત્યંત વ્યથિત થઈ ગયાં.

Verse 21

क्रियतामविरोधश्चराघवेणेतियन्मया ।उच्यमानं न गृह्णासितस्येयंव्युष्टिरागता ।।।।

મેં કહ્યું હતું—‘રાઘવ પ્રત્યે વૈર ન રાખો, વિરોધ ન કરો’; પણ તમે એ ઉપદેશ સ્વીકાર્યો નહીં—આ આપત્તિ તેનું જ પરિણામ બની આવી છે.

Verse 22

अकस्माच्छाभिकामोऽसिसीतांराक्षसपुङ्गवः ।ऐश्वर्यस्यविनाशायदेहस्यस्वजनस्य च ।।।।

હે રાક્ષસપુંગવ! અચાનક તું સીતાપ્રત્યે કામાસક્ત થયો; એ જ તારા ઐશ્વર્યના વિનાશ, દેહના નાશ અને પોતાના સ્વજનોના સંહારનું કારણ બન્યું.

Verse 23

अरुन्धत्याविशिष्टांतांरोहिण्याश्चापिदुर्मते ।सीतांधर्षयतामान्यांत्वयाह्यसदृशंकृतम् ।।।।

હે દુર્મતિ! અરુન્ધતી અને રોહિણી કરતાં પણ વિશિષ્ટ, પૂજ્ય એવી સીતાને ધર્ષણ કરીને તું અયોગ્ય કર્મ કર્યું; એ તારા માટે સર્વથા અસદૃશ હતું.

Verse 24

वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रींभर्तृवत्सलाम् ।सीतांसर्वानवद्याङ्गीमरण्येविजनेशुभाम् ।।।।आनयित्वातुतांदीनांछद्मनात्मस्वदूषण ।अप्राप्यतंचैवकामंमैथिलीसङ्गमेकृतम् ।।।।पतिव्रतायास्तपसानूनंदग्धोऽसिमेप्रभो ।

વસુધા સમી ક્ષમાશીલ, શ્રીલક્ષ્મી સમી તેજસ્વી અને પતિપ્રેમમાં અડગ એવી, સર્વાંગે નિર્દોષ, શુભ સીતાને—એકાંત અરણ્યમાં એકલી રહેનારી—તું છળથી લાવી, પોતાના કુળને કલંકિત કર્યું, હે આત્મદૂષક! છતાં મૈથિલી સાથે સંગમનો તારો કામ પૂર્ણ ન થયો. હે પ્રભુ, નિશ્ચયે પતિવ્રતાના તપોબળથી તું દગ્ધ થયો છે.

Verse 25

वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रींभर्तृवत्सलाम् ।सीतांसर्वानवद्याङ्गीमरण्येविजनेशुभाम् ।।6.114.24।।आनयित्वातुतांदीनांछद्मनात्मस्वदूषण ।अप्राप्यतंचैवकामंमैथिलीसङ्गमेकृतम् ।।6.114.25।।पतिव्रतायास्तपसानूनंदग्धोऽसिमेप्रभो ।

તુમે સુકુમાર-કટિ સીતાને ધર્ષણ કરતાં જ તત્ક્ષણે દગ્ધ ન થયા—એનું કારણ આ છે: ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવો, અગ્નિને અગ્રે રાખીને, હવે તારા વિરુદ્ધ ઊભા થયા છે.

Verse 26

तदैवयन्नदग्धगद्धस्त्वंधर्षयंस्तनुममध्यमाम् ।देवाभिभ्यतेतेसर्वेसेन्द्राःसानाग्नीपुरोगमाः ।।।।

તુમે સુકુમાર-કટિ સીતાને ધર્ષણ કરતાં જ તત્ક્ષણે દગ્ધ ન થયા—એનું કારણ આ છે: ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવો, અગ્નિને અગ્રે રાખીને, હવે તારા વિરુદ્ધ ઊભા થયા છે.

Verse 27

अवश्यमेवलभतेफलंपापस्यकर्मणः ।घोरंपर्यागतेकालेकर्तानास्त्यत्रसंशयः ।।।।

પાપકર્મનું ફળ પાપી અવશ્ય પામે છે; સમય પરિપક્વ થતાં ભયંકર કર્મનો કર્તા વિનષ્ટ થાય છે—આમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 28

न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येनमैथिली ।मयाधिकावातुल्यावातत्त्वंमोहान्नबुध्यसे ।।।।

મૈથિલી ન તો કુળથી, ન રૂપથી, ન સૌજન્યથી મારી કરતાં શ્રેષ્ઠ છે—ન સમાન પણ; છતાં મોહવશ તું આ તત્ત્વ સમજી ન શક્યો.

Verse 29

सर्वदासर्वभूतानांनास्तिमुत्युरलक्षणः ।तवतावदयंमृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ।।।।

સર્વ પ્રાણીઓ માટે મૃત્યુ કદી નિમિત્ત વિના આવતું નથી; તારા માટે તો આ મૃત્યુ મૈથિલી (સીતા)ને કરેલા અપરાધથી ચિહ્નિત થયું છે.

Verse 30

सीतानिमित्तजोमृत्युस्त्वयादूरादुपाहृतः ।मैथिलीसहरामेणविशोकाविहरिष्यति ।।।।

સીતા-નિમિત્તે ઉપજેલો મૃત્યુ તું દૂરથી જ જાણે બોલાવી લાવ્યો; હવે મૈથિલી રામ સાથે શોકરહિત બની આનંદથી વિહરશે.

Verse 31

अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।

અલ્પ પુણ્યવાળી હું આ ભયંકર શોકસાગરમાં પડી ગઈ છું. કૈલાસ, મંદર, મેરુ તથા ચૈત્રરથ વનમાં, અને સર્વ દેવોદ્યાનોમાં, તારી સાથે વિહાર કર્યો; અનુરૂપ વિમાનમાં અતુલ વૈભવ સાથે ફરતી હતી. વિચિત્ર પુષ્પમાળા અને વસ્ત્રોથી શોભિત થઈ અનેક દેશો જોયા; પરંતુ હે વીર, તારા વધથી હું કામભોગોના સુખમાંથી ભ્રષ્ટ થઈ ગઈ છું. અહો! રાજાઓની લક્ષ્મી ચંચળ છે; હું હવે પૂર્વ જેવી રહી નથી.

Verse 32

अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।6.114.31।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।6.114.32।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।6.114.33।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।

હા રાજન, પ્રભુ! તારો તે સુકુમાર મુખ—સુંદર ભ્રૂવાળો, મૃદુત્વચાવાળો, ઉન્નત નાસિકાવાળો—ચંદ્ર, પદ્મ અને દિવાકર સમ કાંતિ-શ્રી-દ્યુતિથી તેજસ્વી હતો. કિરીટના તેજથી ઝળહળતો, તામ્ર હોઠવાળો, દીપ્ત કુંડળોથી શોભિત; પાનભૂમિમાં મદથી વ્યાકુલ થઈ લોલ દૃષ્ટિવાળો; અનેક પુષ્પમાળાઓથી અલંકૃત, મનોહર, શુભ, વલ્ગુ સ્મિત અને મધુર વાણીવાળો—આજે એ જ મુખ તેજતું નથી, પ્રભુ. રામના સાયકો દ્વારા ભેદાયેલું, વહેતા રક્તથી લાલ; મેદ અને મસ્તિષ્ક વિખેરાયેલા, અને રથધૂળથી રૂક્ષ-મલિન થયેલું છે.

Verse 33

अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।6.114.31।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।6.114.32।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।6.114.33।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।

વિવિધ દેશોને જોતી, વિચિત્ર પુષ્પમાળા અને વસ્ત્રોથી શોભિત રહી, હે વીર, તારા વધના કારણે હું કામભોગોના સુખમાંથી ભ્રષ્ટ થઈ ગઈ છું.

Verse 34

हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।

હા રાજન, પ્રભુ! તારો તે સુકુમાર મુખ—સુંદર ભ્રૂવાળો, મૃદુત્વચાવાળો, ઉન્નત નાસિકાવાળો—ચંદ્ર, પદ્મ અને દિવાકર સમ કાંતિ-શ્રી-દ્યુતિથી તેજસ્વી હતો. કિરીટના તેજથી ઝળહળતો, તામ્ર હોઠવાળો, દીપ્ત કુંડળોથી શોભિત; પાનભૂમિમાં મદથી વ્યાકુલ થઈ લોલ દૃષ્ટિવાળો; અનેક પુષ્પમાળાઓથી અલંકૃત, મનોહર, શુભ, વલ્ગુ સ્મિત અને મધુર વાણીવાળો—આજે એ જ મુખ તેજતું નથી, પ્રભુ. રામના સાયકો દ્વારા ભેદાયેલું, વહેતા રક્તથી લાલ; મેદ અને મસ્તિષ્ક વિખેરાયેલા, અને રથધૂળથી રૂક્ષ-મલિન થયેલું છે.

Verse 35

हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।

હે રાજન, તારો મુખ કાંતિ, શ્રી અને દ્યુતિમાં ચંદ્ર, પદ્મ અને દિવાકર સમ હતો; કિરીટના તેજથી ઝળહળતો, તામ્ર હોઠ અને દીપ્ત કુંડળોથી શોભિત હતો.

Verse 36

हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।

હે રાજન, તું જે પાનગૃહોમાં મદથી વ્યાકુલ થઈ લોલ નેત્રોવાળો થતો, અનેક પુષ્પમાળાઓથી સુશોભિત, મનોહર, મૃદુ સ્મિત અને મધુર વાણીવાળું, શુભ એવું તારો મુખ—

Verse 37

हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।

હે પ્રભુ, આજે એ જ તારો મુખ તેજસ્વી નથી; રામના બાણોથી વિદ્ધ થઈ, વહેતા રક્તથી લાલ; ચરબી અને મસ્તિષ્ક વિખેરાયેલા, અને રથોના ઉડેલા ધૂળથી રૂક્ષ તથા મલિન બન્યું છે.

Verse 38

हापश्चिमामेसम्प्राप्तादशावैधव्यदायिनी ।।।।यामयासीन्नसुम्बद्धाकदाचिदपिमन्दया ।

હાય! હવે મારી ઉપર અંતિમ દશા આવી પડી છે—વિધવાપણું આપનારી આ સ્થિતિ. હું મંદબુદ્ધિ હતી; આવો સમય કદી આવશે એમ મેં એકવાર પણ સમજ્યું નહોતું.

Verse 39

पतादानवराजोमेभर्तामेराक्षसेश्वरः ।।।।पुत्रोमेशक्रनिर्जेताइत्यहंगर्विताभृशम् ।

‘મારો પિતા દાનવોમાં રાજા છે; મારો પતિ રાક્ષસોનો ઈશ્વર છે; મારો પુત્ર તો શક્ર (ઇન્દ્ર)ને પણ જીતનાર છે’—એવું વિચારી હું અત્યંત ગર્વિત બની હતી.

Verse 40

दृप्तामर्दनाःशूराःप्रख्यातबलपौरुषाः ।।।।अकुतश्चिद्भयानाथाममेत्यासीन्मतिर्दृढा ।

“મારા નાથ-રક્ષક તો ગર્વને ચકનાચૂર કરનારા શૂરવીર છે, બળ અને પરાક્રમમાં પ્રખ્યાત, ક્યાંયથી ભય ન ધરાવનારા”—એવી મારી દૃઢ માન્યતા હતી.

Verse 41

तेषामेवंप्रभावाणांयुष्माकंराक्षसर्षभाः ।।।।कथंभयमसम्बुद्धंमानुषादिदमागतम् ।

હે રાક્ષસોમાં વૃષભ સમા! તમારો એવો પ્રભાવ હોવા છતાં, આ અણધાર્યો ભય માનવમાત્રથી તમને કેમ આવ્યો?

Verse 42

स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।

હે રાજન! ઇન્દ્રનીલમણિ સમું સ્નિગ્ધ શ્યામ, ઊંચા પર્વત સમું વિશાળ તમારું શરીર—જે કેયૂર-અંગદ, વૈડૂર્યમણિ, મુક્તાહાર અને પુષ્પમાળાઓથી ઝગમગતું, વિહારકાળે અતિ મનોહર અને યુદ્ધભૂમિમાં તેજસ્વી, જાણે વીજળીથી ઝળહળતો મેઘ—એ જ શરીર આજે અસંખ્ય તીક્ષ્ણ બાણોથી છિદ્રિત છે; સ્પર્શ કરવો પણ દુર્લભ, પરિષ્વંગ તો અશક્ય. શલ્યોથી ભરેલા શ્વાવિધની જેમ, મર્મસ્થાનોમાં ઘૂસી ગયેલા બાણો-ભાલાઓથી સર્વત્ર ઢંકાયેલું, સ્નાયુબંધનો ભયંકર રીતે છિન્ન થયેલું. ધરા પર પડેલું, રક્તછાયાથી શ્યામ, વજ્રપ્રહારથી વિખેરાયેલા પર્વત સમું વિખંડિત દેખાય છે.

Verse 43

स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।

હે રાજન! કેયૂર-અંગદ, વૈડૂર્યમણિ, મુક્તાહાર અને માળાઓથી ઝગમગતું તમારું શરીર વિહારકાળે અતિ મનોહર હતું અને યુદ્ધભૂમિમાં તેજથી દહકતું હતું.

Verse 44

स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।

આભૂષણોની કાંતિથી વીજળીથી ઝળહળતા મેઘ સમું જે તમારું શરીર તેજસ્વી હતું, એ જ શરીર આજે અસંખ્ય તીક્ષ્ણ બાણોથી ભરાઈ ગયું છે.

Verse 45

स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।

જેમ શાહુડી કાંટાઓથી ભરેલી હોય છે, તેમ બાણોથી વીંધાયેલા તમારા શરીરને સ્પર્શ કરવો કે આલિંગન કરવું હવે અશક્ય છે.

Verse 46

स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।

હે રાજન! મર્મ સ્થાનો પર બાણ વાગવાથી નસો કપાઈ ગઈ છે. વજ્રના પ્રહારથી તૂટેલા પર્વતની જેમ તમે લોહીથી ખરડાયેલા ધરતી પર પડ્યા છો.

Verse 47

हास्वप्नस्सत्यमेवेदंत्वंरामेणकथंहतः ।।।।त्वंमृत्योरपिमृत्युस्स्याःकथंमृत्युवशंगत:

હાય! આ સ્વપ્ન છે કે સત્ય? તમે રામ દ્વારા કેવી રીતે માર્યા ગયા? તમે તો મૃત્યુના પણ મૃત્યુ હતા, તો પછી મૃત્યુના વશમાં કેવી રીતે થયા?

Verse 48

त्रैलोक्यवसुभोक्तारंत्रैलोक्योद्वेगदंमहत् ।।।।जेतारंलोकपालानांक्षेप्तारांशङ्करस्य च ।

ત્રણેય લોકની સંપત્તિ ભોગવનારા, ત્રણેય લોકને ભયભીત કરનારા, લોકપાલોને જીતનારા અને શંકરને પણ હલાવનારા તમે હતા.

Verse 49

दृप्तानांनिग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम् ।।।।लोकक्षोभयितारं च नादैर्भूतविराविणम् ।

અભિમાનીઓનું દમન કરનારા, પરાક્રમ પ્રગટ કરનારા, જગતને ક્ષોભ પમાડનારા અને ગર્જનાઓથી પ્રાણીઓને રડાવનારા તમે હતા.

Verse 50

ओजसादृप्तवाक्यानांवक्तारंरिपुसन्निधौ ।।।।स्वयूथभृत्यगोप्तारंहन्तारंभीमकर्मणाम् ।

શત્રુની સામે પણ ઓજસથી ગર્વભર્યા વચનો બોલનાર; પોતાના યુથ અને સેવકોનો રક્ષક; ભયંકર કર્મ કરનારાઓનો સંહારક.

Verse 51

हन्तारंदानवेन्द्राणांयक्षाणां च सहस्रशः ।।।।निवातकवचानां च सङ्ग्रहीतारमाहवे ।

દાનવેન્દ્રોના તથા હજારો યક્ષોના સંહારક; અને આહવે નિવાતકવચોને પણ વશ કરનાર.

Verse 52

नैकयज्ञविलोप्तारंत्रातारंस्वजनस्य च ।।।।धर्मव्यवस्थाभेत्तारंमायास्रष्टारमाहवे ।

ઘણા યજ્ઞોના વિઘ્નકર્તા; પોતાના સ્વજનોનો ત્રાતા; ધર્મની સ્થાપિત વ્યવસ્થાનો ભંગકર્તા; અને આહવે માયા-યુક્તિઓ રચનાર.

Verse 53

देवासुरनृकन्यानामाहर्तारंततस्ततः ।।।।शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च ।

દેવ, અસુર અને મનુષ્ય કન્યાઓને સ્થળે સ્થળેથી હરણ કરનાર; શત્રુઓની સ્ત્રીઓને શોક આપનાર; છતાં પોતાના સ્વજનોનો નેતા.

Verse 54

लङ्काद्वीपस्यगोप्तारंकर्तारंभीमकर्मणाम् ।।।।अस्माकंकामभोगानांदातारंरथिनांवरम् ।

લંકાદ્વીપના રક્ષક, ભયંકર કર્મો કરનાર; અમને કામભોગોના દાતા, રથિયોમાં શ્રેષ્ઠ.

Verse 55

एवंप्रभावंभर्तारंदृष्टवारामेणपातितम् ।।।।स्थिरास्मियादेहमिमंधारयामिहतप्रिया ।

એવી મહિમાવાળા મારા પતિને રામે પાતિત કર્યો તે જોઈને પણ, પ્રિય વિહોણી હું આ દેહને ધારણ કરીને અડગ ઊભી છું.

Verse 56

शयनेषुमहार्हेषुशयित्वाराक्षसेश्वर ।।।।इहकर्मात्प्रसुप्तोऽसिधरण्यांरेणुगुण्ठितः ।

હે રાક્ષસેશ્વર! મહામૂલ્ય શય્યાઓ પર શયન કરીને, હવે તું પોતાના કર્મફળે જાણે નિદ્રિત થયો હોય તેમ અહીં ધૂળથી ઢંકાયેલી ધરતી પર પડ્યો છે.

Verse 57

यदातेतनयश्शस्तोलक्ष्मणेनेन्द्रजिद्युधि ।।।।तदात्वभिहतातीव्रमद्यत्वस्मिनिपातिता ।

જ્યારે યુદ્ધમાં લક્ષ્મણે તારા પુત્ર ઇન્દ્રજિતને શસ્ત્રથી ઘાયલ કરી પાતિત કર્યો, ત્યારે હું શોકથી અત્યંત વિધ્વસ્ત થઈ; અને આજે તું પણ અહીં પડી ગયો છે.

Verse 58

साहंबन्धुजनैर्हीनाहीनानाथेन च त्वया ।।।।विहीनाकामभोगैश्चशोचिष्येशाश्वतीस्समाः ।

હું હવે બંધુજનો વિહોણી, અને તારા જેવા નાથ-રક્ષક વિહોણી; કામભોગોથી પણ વંચિત થઈ, અનંત વર્ષો સુધી શોક કરતી રહીશ.

Verse 59

प्रपन्नोदीर्घमध्वानंराजन्नद्यसुदुर्गमम् ।।।।नयमामपिदुःखार्तां न वर्तिष्येत्वयाविना ।

રાજન્, આજે તમે દીર્ઘ અને અતિ દુર્ગમ માર્ગે પ્રસ્થાન કર્યું છે. દુઃખથી વ્યાકુળ એવી મને પણ સાથે લઈ જાઓ; તમારા વિના હું જીવતી રહી શકીશ નહિ.

Verse 60

कस्मात्त्वंमांविहायेहकृपणांगन्तुमिच्छसि ।।।।दीनांविलपतींमन्दांकिंवामांनाभिभाषसे ।

તમે મને અહીં દયનીય, નિરાધાર રાખીને કેમ જવા ઇચ્છો છો? દીન બની રડતી, નિષ્પ્રાણ જેવી મને તમે કેમ એક શબ્દ પણ નથી બોલતા?

Verse 61

दृष्टवा न खल्वभिक्रुद्धोमामिहानवकुण्ठिताम् ।।।।निर्गतांनगरद्वारात्पद्भ्यामेवागतांप्रभो ।

હે પ્રભુ, મને અહીં નિઃસંકોચ—નગરદ્વારથી બહાર નીકળી પગપાળા આવી પહોંચેલી—જોઈને પણ તમે ક્રોધિત કેમ નથી થતા?

Verse 62

पश्येष्टदारदारांस्तेभ्रष्टलज्जावकुण्ठितान् ।।।।बहिर्निष्पतितान्सर्वान्कथंदृष्टवा न कुप्यसि ।

તમારી પ્રિય પત્નીઓ સૌ લાજ અને સંકોચ ત્યજી બહાર દોડી આવી છે—આ બધું જોઈને પણ તમે કેમ ક્રોધિત નથી થતા?

Verse 63

अयंक्रीडासहायस्तेऽनाथेलालप्यतेजनः ।।।।न चैवमाश्वासयसिकिंवा न बहुमन्यसे ।

આ લોકો—તમારા ક્રીડાસહચરો—આજે નિરાધાર બની રડતાં તમને પોકારે છે. તમે એમને આશ્વાસન કેમ નથી આપતા? અથવા કેમ એમને માન આપતા નથી?

Verse 64

याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ।।।।पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः ।ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशंगतः ।।।।त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तंतदागतम् ।

હે રાજન, તારા કારણે અનેક કુલસ્ત્રીઓ વિધવા બની—પતિવ્રતા, ધર્મપરાયણા અને ગુરુજનની સેવા કરનારી. શોકથી દગ્ધ થઈ તેમણે તને શાપ આપ્યો; તેથી તું શત્રુના વશમાં ગયો. તું જેમને દુઃખ આપ્યું, તેમની વાણીમાં જે શાપ ઉચ્ચરાયો હતો, એ જ આજે તારા પર આવી પડ્યો છે.

Verse 65

याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ।।6.114.64।।पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः ।ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशंगतः ।।6.114.65।।त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तंतदागतम् ।

પતિવ્રતા, ધર્મમાં સ્થિર અને ગુરુશુશ્રૂષામાં રત એવી તે સ્ત્રીઓને તું અપમાનિત કર્યો; શોકથી દગ્ધ થઈ તેમણે તને શાપ આપ્યો. તેમના શાપથી તું શત્રુના વશમાં પડ્યો; જે શાપ ત્યારે ઉચ્ચરાયો હતો, એ જ આજે પાછો આવી તારા પર પડ્યો છે.

Verse 66

प्रवादस्सत्यएवायंत्वांप्रतिप्रायशोनृप ।।।।प्रतिव्रतानांनाकस्मात्सपत्नत्यश्रूणिभूतले ।

હે નૃપ, તારા વિષે લોકવચન સાચું સાબિત થયું છે: પતિવ્રતા સ્ત્રીઓના આંસુ નિષ્ફળ થઈ ધરતી પર પડતા નથી. એ જ આંસુઓના પ્રભાવથી આ આપત્તિ તારા પર પાછી આવી છે.

Verse 67

कथं च नामतेराजन् लोकानाक्रम्यतेजसा ।।।।नारीचौर्यमिदंक्षुद्रंकृतंशौण्डीर्यमानिना ।

હે રાજન, તેજથી લોકોને આક્રમણ કરનાર તું—શૌર્યનો અભિમાન ધરાવતાં—આ ક્ષુદ્ર ‘નારીચૌર્ય’નું કર્મ કેવી રીતે કરી બેઠો?

Verse 68

अपनीयाश्रमाद्रामंयन्मृगच्छद्मनात्वया ।।।।आनीतारामपनतीसातत्तेकातर्यलक्षणम् ।

મૃગના વેશના છળથી તું રામને આશ્રમથી દૂર ખેંચી ગયો અને રામપત્ની સીતાને હરી લાવ્યો—આ જ તો તારા કાયરપણાનું સ્પષ્ટ લક્ષણ છે.

Verse 69

कातर्यं न च तेयुद्धेकदाचित्संस्मराम्यहम् ।।।।तत्तुभाग्यविपर्यासान्नूनंतेपक्वलक्षणम् ।

યુદ્ધમાં તું કદી કાયર થયો હોય એવું મને સ્મરણ નથી; પરંતુ ભાગ્યના વિપરીત ફેરથી આ કાયરતા પ્રગટ થઈ છે—નિશ્ચયે જ તે તારા વિનાશનું પાકેલું લક્ષણ છે.

Verse 70

अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।।।

મહાબાહો! મારા દેવર—સત્યવચન, વર્તમાનમાં વિવેકી અને ભૂત-ભવિષ્યનો જાણકાર—મૈથિલીનું અપહરણ થયેલું જોઈ થોડું વિચારમાં લીન થયો, દીર્ઘ નિશ્વાસ લીધો અને બોલ્યો: “કામ અને ક્રોધથી ઉપજેલી, સંકટને આમંત્રિત કરનારી આ આપત્તિથી રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠોનો વિનાશ હવે નજીક આવી પહોંચ્યો છે.”

Verse 71

अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।6.114.70।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।6.114.71।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।6.114.72।।

તારા કર્તવ્યથી આ મહાન અનર્થ—મૂળને જ ઉખેડી નાખનાર—ઉપજ્યો છે. તારા કારણે જ આ બધું બન્યું; સમગ્ર રાક્ષસકુલ નિરાધાર અને નિરાશ્રય બની ગયું છે.

Verse 72

अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।6.114.70।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।6.114.71।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।6.114.72।।

આ રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠનો વિનાશ હવે નજીક આવી પહોંચ્યો છે; કામ અને ક્રોધથી ઉદ્ભવેલી વિનાશક આસક્તિજન્ય આપત્તિથી આ પ્રસંગ ઉપસ્થિત થયો છે.

Verse 73

निर्वृत्तस्त्वत्कृतेऽनर्थःसोऽयंमूलहरोमहान् ।त्वयाकृतमिदंसर्वमनाधंराक्षसंकुलम् ।।।।

તારા કર્તવ્યથી આ મહાન અનર્થ—મૂળને જ ઉખેડી નાખનાર—ઉપજ્યો છે. તારા કારણે જ આ બધું બન્યું; સમગ્ર રાક્ષસકુલ નિરાધાર અને નિરાશ્રય બની ગયું છે.

Verse 74

हित्वंशोचितव्योमेप्रख्यातबलपौरुषः ।स्त्रीस्वभावात्तुमेबुद्धिःकारुण्येपरिवर्तते ।।।।

તું બળ અને પરાક્રમમાં પ્રખ્યાત છે; તારા માટે મને શોક કરવો યોગ્ય નથી. છતાં સ્ત્રીસ્વભાવથી મારી બુદ્ધિ કરુણા અને વિલાપ તરફ વળી જાય છે.

Verse 75

सुकृतंदुष्कृतं च त्वंगृहीत्वास्वांगतिंगतः ।आत्मानमनुशोचामित्वद्विनाशेनदुःखिताम् ।।।।

પુણ્ય અને પાપ બંને સાથે લઈને તું પોતાની ગતિને પામ્યો છે. તારા વિનાશથી દુઃખિત થઈ હું પોતાના માટે જ શોક કરું છું.

Verse 76

सुहृदांहितकामानां न श्रुतंवचनंत्वया ।भ्रात्रूणांचैवकार्त्न्सनहितमुक्तंदशानन ।।।।

હે દશાનન! સુહૃદો અને હિતકામનાઓના વચન તું સાંભળ્યું નહીં; તેમજ ભાઈઓએ સર્વથા કહેલું હિતવચન પણ તું પૂર્ણરૂપે સ્વીકાર્યું નહીં.

Verse 77

हेत्वर्थयुक्तंविधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम् ।विभीषणेनाभिहितं न कृतंहेतुमत्त्वया ।।।।

વિભીષણે કારણસભર, અર્થયુક્ત, વિધિપ્રમાણે, કલ્યાણકારી અને અદારુણ વચન કહ્યું; છતાં તું તે હિતોપદેશ પર ચાલ્યો નહિ, હે હેતુમત્તા વિનાના.

Verse 78

मारीचकुम्भकर्णाभ्यांवाक्यंममपितुस्तथा ।न श्रुतंवीर्यमत्तेनतस्येदंफलमीदृशम् ।।।।

મારીચ અને કુંભકર્ણના વચનો, તેમજ મારા પિતાના ઉપદેશને પણ તું સાંભળ્યો નહિ; પરાક્રમના મદમાં મત્ત થઈ તું તેને અવગણ્યો—આવો જ આનું ફળ છે.

Verse 79

नीलजीमूतसङ्काश पीताम्बरशुभाङ्गद ।स्वगात्राणिविनिक्षिप्यकिंशेषेरुधिराप्लुतः ।।।।

હે નીલ મેઘ સમ કાંતિ ધરનાર, પીળાં અંબરમાં શોભિત અને શુભ અંગદોથી અલંકૃત! તું પોતાના અંગો ઢાળી, રક્તમાં ભીંજાઈ અહીં કેમ પડ્યો છે?

Verse 80

प्रसुप्तइवशोकार्तांकिंमां न प्रतिभाषसे ।महावीर्यस्यदक्षस्यसम्युगेष्वपलायिनः ।।।।यातुधानस्यदौहित्रींकिंमां न प्रतिभाषसे ।

તું તો જાણે સૂતો હોય તેમ પડ્યો છે, અને હું શોકથી વ્યાકુળ છું—તું મને કેમ ઉત્તર આપતો નથી? મહાવીર્યવાન, દક્ષ, યુદ્ધમાં કદી ન પલાયન કરનાર તે યાતુધાનની દૌહિત્રી મને કેમ ન બોલે?

Verse 81

उत्तिष्ठोत्तिष्ठकिंशेषेनवेपरिभवेकृते ।।।।अद्यवैनिर्भयालङ्कांप्रविष्टांसूर्यरश्मयः ।

ઉઠ, ઊઠ—નવો અપમાન થયો છતાં તું કેમ સૂઈ રહ્યો છે? આજે તો નિર્ભય બની સૂર્યકિરણો લંકામાં પ્રવેશી ગયા છે.

Verse 82

येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ।।।।वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयंतेसततार्चितः ।रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ।।।।परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ।

જે પરિઘ વડે તું સમરમાં સૂર્યસમાન તેજથી શત્રુઓને સંહારતો, ઇન્દ્રના વજ્ર સમાન, તારા દ્વારા સદા પૂજિત, સોનાની જાળથી શોભિત, અનેક પ્રહાર કરનાર—એ જ પરિઘ હવે બાણોથી કપાઈ હજારો ટુકડામાં વિખેરાઈ પડ્યો છે.

Verse 83

येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ।।6.114.82।।वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयंतेसततार्चितः ।रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ।।6.114.83।।परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ।

ઇન્દ્રના વજ્ર સમાન, તારા દ્વારા સદા પૂજિત, રણમાં તેજસ્વી અને સોનાની જાળથી અલંકૃત—તારો એ પરિઘ હવે બાણોથી કપાઈ હજારો ખંડોમાં વિખેરાઈ પડ્યો છે.

Verse 84

अप्रियामिवोपसंगृह्यकिंशेषेरणमेदिनीम् ।।।।अप्रियामिवकस्माच्छमांनेच्छस्यभिभाषितुम् ।

રણભૂમિની ધરતીને પ્રિયતમા સમજીને તું કેમ તેને આલિંગી ને સૂઈ રહ્યો છે? અને મને અપ્રિય સમજીને તું કેમ મારી વાતનો ઉત્તર આપવા ઇચ્છતો નથી?

Verse 85

धिगस्तुहृदयंयस्याममेदं न सहस्रधा ।।।।त्वयिपञ्चत्वमापन्नेफलतेशोकपीडितम् ।

ધિક્કાર છે મારા આ હૃદયને—શોકથી પીડિત—કે તું પંચત્વને પામ્યો છતાં તે હજારો ટુકડામાં ફાટી પડતું નથી.

Verse 86

इत्येवंविलपन्तिसाबाष्पपर्याकुलेक्षणा ।।।।स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहामुपागमत् ।

આ રીતે વિલાપ કરતી તે, અશ્રુઓથી વ્યાકુલ નેત્રવાળી અને સ્નેહથી ભરાયેલા હૃદયવાળી, ત્યારે મોહજન્ય મૂર્છામાં પડી ગઈ.

Verse 87

कश्मलाभिहतासन्नाबभौसारावणोरसि ।।।।स्नध्यानुरक्तेजलदेदीप्ताविद्युदिवोज्ज्वला ।

કશ્મલથી આઘાત પામી, અંગો શિથિલ થઈ ગયેલી તે રાવણના વક્ષસ્થળ પર પડી રહી; સંધ્યાના રાગથી રંજિત જલદ પર દીપ્ત વિદ્યુત જેવી તેજસ્વી દેખાતી હતી.

Verse 88

तथागतंसमुत्थाप्यसपत्नयस्तांभृशातुराः ।।।।पर्यवस्थापयामासूरुदन्त्योरुदतींभृशम् ।

પછી તેની સહપત્નીઓ અત્યંત વ્યથિત થઈ, તેને આવી હાલતમાં ઉઠાવી; તે ઊંચે અવાજે રડતી-વિલાપ કરતી હતી, અને તેઓ તેને સ્થિર કરી આધાર આપતા રહ્યા.

Verse 89

न तेसुविदितादेविलोकानांस्थितिरध्रुवा ।।।।दशाविभागपर्यायेराज्ञांवैचञ्चलाःश्रियः ।

હે દેવી, તને તો સારી રીતે જાણ છે—લોકોની સ્થિતિ અધ્રુવ છે; દશાના ફેરફારના ક્રમે રાજાઓની શ્રી પણ ખરેખર ચંચળ હોય છે.

Verse 90

इत्येवमुच्यमानासासशब्दंप्ररुरोद ह ।।।।स्नापयन्तीतदास्रेणस्तनौवक्रंसुनिर्मलम् ।

આ રીતે સમજાવાતી હોવા છતાં તે ફરી ઊંચા અવાજે રડી પડી; પોતાના આંસુઓથી સ્તનોને અને પોતાના વાંકાં, અતિ નિર્મળ મુખને સ્નાન કરાવતી રહી.

Verse 91

एतस्मिन्नन्तरेरामोविभीषणमुवाच ह ।।।।संस्कारःक्रियतांभ्रातुःस्त्रीगणःपरिसान्त्व्यताम् ।

એ વચ્ચે રામે વિભીષણને કહ્યું: “ભાઈના અંત્યેષ્ટિ-સંસ્કાર કરાવા, અને સ્ત્રીગણને સાંત્વના આપી આશ્વાસિત કરવો.”

Verse 92

तमुवाचततोधीमान् विभीषणइदंवचः ।।।।विमृश्यबुद्ध्याधर्मज्ञोधर्मार्थसहितंहितम् ।

પછી ધર્મજ્ઞ, બુદ્ધિમાન વિભીષણે બુદ્ધિથી વિચાર કરીને ધર્મ અને અર્થ સાથે સુસંગત, હિતકારી વચન કહ્યું.

Verse 93

त्यक्तधर्मव्रतंशूरंनृशंसमनृतंतथा ।।।।नाहमर्होऽस्मिसंस्कर्तुंपरदाराभिमर्शिनम् ।

“જેણે ધર્મવ્રત ત્યજી દીધાં, જે શૂર છતાં ક્રૂર, નિર્દય અને અસત્ય હતો, અને પરસ્ત્રીનો અપમાન કરનાર હતો—એવા પુરુષના સંસ્કાર કરવા હું યોગ્ય નથી.”

Verse 94

भ्रातृरूपःहिमेशत्रुरेषसर्वाहितेरतः ।।।।रावणोनार्हतेपूजांपूज्योऽपिगुरुगौरवात् ।

“ભાઈના રૂપમાં હોવા છતાં એ મારો શત્રુ છે—સર્વના અહિતમાં રત. એવો રાવણ પૂજાને પાત્ર નથી; મોટાભાઈ હોવા છતાં પણ ગુરુગૌરવથી જે પૂજ્ય ગણાય, તેમ છતાં એને માન મળવો યોગ્ય નથી.”

Verse 95

नृशंसइतिमांराम वक्ष्यन्तिमनुजाभुवि ।।।।श्रुत्वातस्यागुणान्सर्वेवक्ष्यन्तिसुकृतंपुनः ।

હે રામ, ધરતી પર મનુષ્યો મને ‘નિર્દય’ કહેશે; પરંતુ જ્યારે સૌ તેના દોષો સાંભળશે, ત્યારે ફરી કહેશે કે તેને માન ન આપવું સુકૃત જ હતું.

Verse 96

तच्छ्रुत्वापरमप्रीतोरामोधर्मभृतांवरः ।।।।विभीषणमुवाचेदंवाक्यज्ञंवाक्यकोविदः ।

આ સાંભળી ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ, વાણીમાં નિપુણ એવા રામ અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને વાક્યજ્ઞ વિભીષણને આ રીતે બોલ્યા.

Verse 97

तवापिमेप्रियंकार्यंत्वत्प्रभावान्मयाजितम् ।।।।अवश्यंतुक्षमंवाच्योमयात्वांराक्षसेश्वर ।

હે રાક્ષસેશ્વર, તું પણ મને પ્રિય છે; તારા પ્રભાવથી મેં વિજય મેળવ્યો છે. તેથી જે યોગ્ય અને ક્ષમ્ય છે તે હું તને અવશ્ય કહું છું.

Verse 98

अधर्मानृतसंयुक्तःकामंत्वेषनिशाचरः ।।।।तेजस्वीबलवान् शूरःसङ्ग्रामेषु च नित्यशः ।

ભલે આ નિશાચર અધર્મ અને અસત્યમાં રત હતો; છતાં તે તેજસ્વી, બળવાન અને યુદ્ધોમાં સદા શૂરવીર હતો.

Verse 99

शतक्रतुमुखैर्वीरैःश्रूयते न पराजितः ।।।।महात्माबलसम्पन्नोरावणोलोकरावणः ।

શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) જેવા વીરોથી પણ તે અપરાજિત રહ્યો છે એમ સાંભળવામાં આવે છે. મહાત્મા, બળસમ્પન્ન રાવણ—પરંતુ લોકને પીડાવનાર હતો.

Verse 100

मरणानान्तिवैराणिनिर्वृत्तंनःप्रयोजनम् ।।।।क्रियतामस्यसंस्कारोममाप्येषयथातव ।

મૃત્યુ પછી વૈર ટકતું નથી; આપણું પ્રયોજન પૂર્ણ થયું છે. એના અંત્યેષ્ટિ-સંસ્કાર કરાવા જોઈએ—જેમ તમારું મન છે તેમ મારું પણ એ જ ઇચ્છા છે.

Verse 101

त्वत्सत्सकाशाद्धशग्रीवस्संस्कारंविधिपूर्वकम् ।।।।क्षिप्रमर्हतिधर्मेणत्वंयशोभाग्भविष्यसि ।

તમારા જ હાથે દશગ્રીવને ધર્મપૂર્વક અને વિધિ મુજબ સંસ્કાર મળવા યોગ્ય છે; એમ કરવાથી તમે શીઘ્ર યશના ભાગી બનશો.

Verse 102

राघवस्यवच्श्रुत्वात्वरमाणोविभीषण: ।।।।संस्कारयितुमारेभेभ्रातरंरावणंहतम् ।

રાઘવના વચન સાંભળી વિભીષણ ઉતાવળે આગળ વધ્યો અને હત થયેલા પોતાના ભાઈ રાવણના અંત્યેષ્ટિ-સંસ્કાર કરવા લાગ્યો.

Verse 103

सप्रविश्यपुरींलङ्कांराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।।।।रावणस्याअग्निहोत्रंतुनिर्यापयतिसत्वरम् ।

લંકા પુરીમાં પ્રવેશ કરીને રાક્ષસેન્દ્ર વિભીષણે રાવણના અગ્નિહોત્ર સંબંધિત ક્રિયાકર્મોની વ્યવસ્થા તત્કાળ કરી.

Verse 104

शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ।।।।तथाचन्दनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च ।अगरूणिसुगधनीनिगन्धांश्चसुरभींस्तथा ।।।।मणिमुक्ताप्रवाळानिनिर्यापयतिराक्षसः ।

તે રાક્ષસે યજ્ઞક્રિયા માટે શકડાં, ઉત્તમ લાકડાં, યજ્ઞાગ્નિ અને યાજકો ગોઠવ્યા; ચંદનકાષ્ઠ તથા વિવિધ ઇંધણકાષ્ઠ, અગરૂ જેવા સુગંધિત દ્રવ્યો અને મીઠી સુગંધો, તેમજ મણિ, મુક્તા અને પ્રવાળ—આ બધું વિધિ માટે તૈયાર કરાવ્યું.

Verse 105

शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ।।6.114.104।।तथाचन्दनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च ।अगरूणिसुगधनीनिगन्धांश्चसुरभींस्तथा ।।6.114.105।।मणिमुक्ताप्रवाळानिनिर्यापयतिराक्षसः ।

તે રાક્ષસે અંત્યેષ્ટિ-વિધિ માટે પણ એ જ રીતે શકડાં, ઉત્તમ દારુ, યજ્ઞાગ્નિ અને યાજકો; ચંદનકાષ્ઠ તથા અનેક પ્રકારનાં કાષ્ઠ; અગરૂ અને સુગંધિત અત્તર-પરિમળ; તેમજ મણિ, મુક્તા અને પ્રવાળ—બધું જ સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર કરાવ્યું.

Verse 106

आजगाममुहूर्तेनराक्षसैःपरिवारितः ।।।।ततोमाल्यवतासार्थंक्रियामेवचकारसः ।

થોડા જ સમયમાં, રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો તે પાછો આવ્યો; પછી માલ્યવાન સાથે મળીને તેણે નિર્ધારિત વિધિ-કર્મ આરંભ્યું.

Verse 107

सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।

સુવર્ણમય દિવ્ય શિબિકામાં ક્ષૌમવસ્ત્રધારી રાક્ષસાધીશ રાવણને આરોપી, અશ્રુભર્યા મુખવાળા દ્વિજોએ વિવિધ તૂર્યઘોષ અને સ્તુતિ-વચનો દ્વારા તેને સન્માન આપ્યો. રંગબેરંગી ધ્વજપતાકાઓ અને સુમનોથી શોભિત તે શિબિકાને ઉઠાવી, વિભીષણ આગળ રહી, સૌ દક્ષિણાભિમુખ થઈ દાહકાષ્ઠ લઈને આગળ વધ્યા.

Verse 108

सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।6.114.107।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।6.114.108।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।6.114.109।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।

ક્ષૌમવસ્ત્રધારી રાવણને દિવ્ય સુવર્ણ શિબિકામાં આરોપી, અશ્રુભર્યા મુખવાળા દ્વિજોએ વિવિધ તૂર્યઘોષ અને સ્તુતિઓ દ્વારા તેને સન્માનિત કર્યો.

Verse 109

सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।6.114.107।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।6.114.108।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।6.114.109।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।

વિવિધ રંગીન ધ્વજપતાકાઓ અને સુમન ફૂલોથી શોભિત તે શિબિકાને તેમણે ઊંચકી; વિભીષણ આગળ રહી, સર્વે દક્ષિણાભિમુખ થઈ, કાષ્ઠ લઈને અંત્યેષ્ટિ માટે આગળ વધ્યા.

Verse 110

अग्नयोदीप्यमानास्तेतदाध्वर्युसमीरिताः ।।।।शरणाभिगताःसर्वेपुरस्तात्तस्यतेययुः ।

ત્યારે અધ્વર્યુ પુરોહિતે પ્રજ્વલિત કરેલા અગ્નિઓ તેજથી પ્રજ્વલિત થયા; અને શરણાગત થયેલા સર્વે લોકો તેના આગળ આગળ ચાલ્યા.

Verse 111

अन्तःपुराणिसर्वाणिरुदमानानिसत्वरम् ।।।।पृष्ठतोऽनुययुस्तानिप्लवमानानिसर्वतः ।

અંતઃપુરની સર્વ સ્ત્રીઓ રડતી રડતી ત્વરાથી, સર્વ દિશાઓથી વ્યાકુળ બની, પાછળથી અનુસરી ચાલવા લાગી.

Verse 112

रावणंप्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ।।।।चितांचन्दनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् ।ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूराङ्कवास्तरणावृताम् ।।।।वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ।

વિધિપૂર્વક પવિત્ર કરેલા સ્થાને રાવણને સ્થાપી, અત્યંત દુઃખિત થઈ તેમણે ચંદન અને પદ્મક કાષ્ઠોથી ચિતા રચી; પવિત્ર દર્ભ-ઘાસ અને આવરણોથી તેને સુસજ્જ કરી—વેદવિધિ મુજબ રાજાનો અંતિમ પશ્ચિમ ક્રતુ સંપન્ન કર્યો.

Verse 113

रावणंप्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ।।6.114.112।।चितांचन्दनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् ।ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूराङ्कवास्तरणावृताम् ।।6.114.113।।वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ।

પ્રયત દેશમાં રાવણને સ્થાપી, અતિ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, ચંદન અને પદ્મકના કાષ્ઠોથી ચિતા ગોઠવી; તેને કુશાદિ પરિસ્તરણ અને વસ્ત્રથી ઢાંકી, બ્રાહ્મવિધિ પ્રમાણે રાજાનો વેદવિહિત અંતિમ ક્રતુ પૂર્ણ કર્યો.

Verse 114

प्रचक्रुःराक्षसेन्द्रस्यपितृमेधमनुक्रमम् ।।।।वेदिं च दक्षिणप्राच्यांयथास्थानं च पावकम् ।

પછી તેમણે રાક્ષસેન્દ્રના પિતૃમેધ સંસ્કારને ક્રમશઃ આરંભ્યો; દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં વેદી સ્થાપી અને યથાસ્થાને પાવક—પવિત્ર અગ્નિને—સ્થાપિત કર્યો.

Verse 115

पृषदाज्येनसम्पूर्णंस्रुवंसर्वेप्रचिक्षिपुः ।।।।पादयोश्शकटंप्रादुरन्तरूर्वोरुलूखलंतदा ।

પછી સૌએ દહીં અને ઘી મિશ્રિત પૃષદાજ્યથી ભરેલો સ્રુવ અર્પણ કર્યો; અને ત્યારે તેના પાદ પાસે શકટ (ગાડું) તથા ઊરુઓની વચ્ચે ઉલૂખલ (ઓખલી) સ્થાપી.

Verse 116

दारुपात्राणिसर्वाणिआरणिंचोत्तारारणिम् ।।।।दत्त्वातुमुसलंचान्यथास्थानंविचक्षणा: ।

વિદ્વાનોએ પછી સર્વ દારુપાત્રો, આરણિ અને ઉત્તરઆરણિ (અગ્નિ પ્રજ્વલનનાં કાષ્ઠ), મુસળ તથા અન્ય સર્વ સામગ્રી—પ્રત્યેકને તેના યોગ્ય સ્થાને—ગોઠવી.

Verse 117

शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ।।।।तत्रमेध्यंपशुंहत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ।।।।

પછી શાસ્ત્રદૃષ્ટ વિધિ અને મહર્ષિઓએ નિર્ધારિત નિયમ અનુસાર, રાક્ષસોએ ત્યાં રાક્ષસેન્દ્ર માટે મેધ્ય પશુનો યજ્ઞમાં વધ કર્યો; અને રાજા માટે ઘીથી અભિષિક્ત પરિસ્તરણિકા (વિસ્તરણવસ્ત્ર) ગોઠવી.

Verse 118

शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ।।6.114.117।।तत्रमेध्यंपशुंहत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ।।6.114.118।।

શાસ્ત્રે દર્શાવેલી રીત અને મહર્ષિઓએ નિર્ધારિત વિધિ અનુસાર ત્યાં રાક્ષસોએ રાક્ષસેન્દ્રના હિતાર્થે મેધ્ય પશુનો વધ કર્યો અને રાજા માટે ઘીથી અભિષિક્ત પરિસ્તરણિકા (પાથરણી) ગોઠવી.

Verse 119

गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्यरावणंदीनमानसाः ।।।।विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि ।लाजैरश्चावकिरन्तिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ।।।।

પછી દીન મનવાળા તેઓ રાવણને સુગંધ અને માળાઓથી શોભિત કરી; વિભીષણની સહાયથી વિવિધ વસ્ત્રોથી પણ ઢાંકી, ત્યારે આંસુભર્યા મુખે લાજ (ભૂંજેલા ધાન) છાંટતા રહ્યા.

Verse 120

गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्यरावणंदीनमानसाः ।।6.114.119।।विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि ।लाजैरश्चावकिरन्तिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ।।6.114.120।।

આ વર્ણન પૂર્વવત્ છે: શોકગ્રસ્ત રાક્ષસો વિભીષણની સહાયથી રાવણને સુગંધ અને માળાઓથી શોભિત કરી, વિવિધ વસ્ત્રોથી ઢાંકી, આંસુભર્યા મુખે લાજ (ભૂંજેલા ધાન) છાંટતા રહ્યા.

Verse 121

ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।।।

અને વિભીષણે વિધિપૂર્વક તેના માટે ચિતાગ્નિ પ્રજ્વલિત કર્યો. સ્નાન કરીને ભીના વસ્ત્ર ધારણ કરી, દૂર્વા સાથે મિશ્રિત તિલ અને જળ વિધિ અનુસાર અર્પણ કર્યા; પછી ઉદક પણ અર્પણ કરી, મસ્તક નમાવી તેને પ્રણામ કર્યો. તેણે સ્ત્રીઓને વારંવાર સાંત્વના આપી કહ્યું—“હવે પાછા જાઓ”; ત્યારબાદ તેઓ સર્વે નગરીમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 122

ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।6.114.121।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।6.114.122।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।6.114.123।।

વિભીષણે વિધિ અનુસાર તેના માટે ચિતાગ્નિ પ્રજ્વલિત કર્યો; સ્નાન કરીને ભીના વસ્ત્ર ધારણ કરી, દૂર્વા સાથે મિશ્રિત તિલ અને જળ વિધિપૂર્વક અર્પણ કર્યા; પછી ઉદક અર્પણ કરી, મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો.

Verse 123

ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।6.114.121।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।6.114.122।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।6.114.123।।

તેણે વારંવાર સાંત્વનાના વચનો કહી તે સ્ત્રીઓને મનાવી, “હવે પાછા જાઓ” એમ કહ્યું; ત્યાર પછી તેઓ સર્વે ત્યારે નગરીમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 124

प्रविष्टासुसर्वासुराक्षसीषुविभीषणः ।रामपार्श्वमुपागम्यतदातिष्ठद्विनीतवत् ।।।।

બધી રાક્ષસી સ્ત્રીઓ નગરીમાં પ્રવેશી ગયા પછી, વિભીષણ રામના પાર्श્વે આવી વિનયપૂર્વક ત્યાં ઊભા રહ્યા.

Verse 125

रामोऽपिसहसैन्येनससुग्रीवस्सलक्ष्मणः ।हर्षंलेभेरिपुंहत्वायथावृत्रंशतक्रतु: ।।।।

રામ પણ સૈન્યসহ, સુગ્રીવ અને લક્ષ્મણ સાથે, શત્રુનો વધ કરીને એવો હર્ષ પામ્યા જેમ શતક્રતુ ઇન્દ્રે વૃત્રનો સંહાર કર્યા પછી આનંદ પામ્યો હતો.

Verse 126

ततोविमुक्त्वासशरंशरासनंमहेन्द्रदत्तंकवचं च तन्महत् ।विम्युचरोषंरिपुनिग्रहात्ततोरामःसुसौम्यत्वमुपागतोऽरिहा ।।।।

પછી તેમણે બાણસહિત ધનુષ્ય અને મહેન્દ્રદત્ત તે મહાન કવચ પણ ઉતારી મૂક્યાં; શત્રુદમન કરીને રોષ ત્યજી, અરીહા રામ ફરી સુસૌમ્યતા—મૃદુ શાંતિ—માં સ્થિત થયા.