Yuddha Kanda Sarga 41 - Valmiki Ramayana | Gujarati | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 41100 Verses

Sarga 41

युद्धलक्षण-निमित्तदर्शनं तथा लङ्काद्वारव्यूहः (War Omens and the Encirclement of Lanka’s Gates)

युद्धकाण्ड

આ સર્ગમાં યુદ્ધના અશુભ નિમિત્તો જોઈ શ્રીરામ સુગ્રીવને આલિંગન કરે છે અને લક્ષ્મણને આદેશ આપે છે—ઠંડું પાણી, ફળવૃક્ષોવાળા વન અને સાધનસંપન્ન સ્થાન કબજે કરીને સેના વહેંચી સુવ્યવસ્થિત વ્યૂહોમાં ઊભી રાખવી. ત્યારબાદ પ્રલયસમાન સંકેતોનું વર્ણન આવે છે—પ્રચંડ પવન, ધરતી અને પર્વતોનું કંપન, રક્તમિશ્ર વરસાદ, અશુભ પશુ‑પક્ષીઓના નાદ, ગ્રહ‑નક્ષત્રોની મલિનતા—જે યુદ્ધને માત્ર રાજકીય વિવાદ નહીં, પરંતુ ધર્મ‑અધર્મનું વૈશ્વિક સંકટ દર્શાવે છે. વાનરસેના ઝડપથી આગળ વધે છે અને લંકા નજીક આવે છે; નગરનું સૌંદર્ય અને દુર્ગરચના વર્ણવી તેની દુર્ભેદ્યતા પ્રગટ થાય છે. શ્રીરામ ઉત્તર દ્વાર રોકે છે; પૂર્વે નીલ, દક્ષિણે અંગદ, પશ્ચિમે હનુમાન, મધ્યમાં સુગ્રીવ સ્થિર રહે છે; લક્ષ્મણ વિભીષણ સાથે અપાર સૈન્ય ગોઠવે છે. પછી નીતિરૂપે દૂતકાર્ય—શ્રીરામ અંગદને દૂત બનાવી દશગ્રીવ રાવણને કઠોર ધર્મસંદેશ મોકલે છે: વૈદેહીને પરત આપ, નહીં તો ધર્મપૂર્વક વિનાશ થશે અને વિભીષણને યોગ્ય રાજ્ય મળશે. અંગદ સંદેશ આપી બળપરીક્ષા માટે પકડાય છે, પગથી મહેલનો એક ભાગ તોડી પાછો ફરે છે; તેથી રાવણનો ક્રોધ ભભૂકી ઊઠે છે અને ઘેરાવની અપરિવર્તનીય ગતિ નિશ્ચિત થાય છે.

Shlokas

Verse 1

अथतस्मिन्निमित्तानिदृष्टवालक्ष्मणपूर्वजः ।सुग्रीवंसम्परिष्वज्यतथावचनमब्रवीत् ।।6.41.1।।

પછી તે નિમિત્તો જોઈ, લક્ષ્મણના અગ્રજ શ્રીરામે સુગ્રીવને આલિંગન કરી, આ પ્રમાણે વચન કહ્યું.

Verse 2

असन्त्ऱ्यमयासार्थंतदिदंसाहसंकृतम् ।एवंसाहसुक्तानिनकुर्वन्तिजनेश्वराः ।।6.41.2।।

મારી સલાહ લીધા વિના આ કાર્ય માટે આ સાહસ કરવામાં આવ્યું છે. આવા રીતે અવિચારપૂર્વક સાહસિક કર્મ રાજાઓ અને લોકનાયકો કરતા નથી.

Verse 3

संशयेस्थाप्यमांचेदंबलंचसविभीषणम् ।कष्टंकृतमिदंवीर साहसंसाहसप्रिय ।।6.41.3।।

હે વીર, સાહસપ્રિય! તારા આ ધાડસી કાર્યથી મને અને વિભીષણ સહિતની સેનાને ભારે સંશયમાં મૂક્યા છે; તું ખરેખર અતિ જોખમી કાર્ય કર્યું છે.

Verse 4

इदानींमाकृथावीर एवंविधमचिन्तितम् ।त्वयिकिञ्चित्समापन्नेकिंकार्यंसीतयामम ।।6.41.4।।भरतेनमहाबाहो लक्ष्मणेनयवीयसा ।शत्रुघ्नेनचशत्रुघ्नस्वशरीरेणवापुन:।। 6.41.5।।

પછી નીલો—વાનરચમૂનો પરાક્રમી સેનાપતિ—પૂર્વ દ્વાર પાસે પહોંચી, મૈન્દ અને દ્વિવિદ સાથે ત્યાં સ્થિર રહી ગયો.

Verse 5

હે વીર, હવે આવા અચિંત્ય અને ઉતાવળિયા કાર્ય ન કર. તને થોડું પણ અનર્થ થાય તો મારા માટે—અથવા સીતા માટે—જીવનનો અર્થ શું? મહાબાહુ ભરત, નાનો લક્ષ્મણ, શત્રુઘ્ન—અને મારું પોતાનું શરીર પણ—એ બધાં માટે શું રહેશે?

Verse 6

त्वयिचानागतेपूर्वमितिमेनिश्चितामतिः ।जानतश्चापितेवीर्यंमहेन्द्रवरुणोसम ।।6.41.6।।हत्वाऽहंरावणंयुद्धेसपुत्रबलवाहनम् ।अभिषिच्यचलङ्कायांविभीषणमथापिच ।।6.41.7।।भरतेराज्यमावेश्यत्यक्ष्येदेहंमहाबल ।

તું આવતાં પહેલાં જ આ નિશ્ચય મારા મનમાં સ્થિર હતો; અને તારો પરાક્રમ જાણતા હોવા છતાં—હે મહાબલી, મહેન્દ્ર અને વરુણ સમ—હું એ જ નિર્ણય પર અડગ છું.

Verse 7

યુદ્ધમાં હું રાવણને તેના પુત્રો, સૈન્ય અને વાહનો સહિત હણીને, પછી લંકામાં વિભીષણનો અભિષેક કરી, ભરતને રાજ્ય સોંપીશ; ત્યારબાદ, હે મહાબલ, હું દેહ ત્યજીશ.

Verse 8

तमेवंवादिनंरामंसुग्रीवःप्रत्यभाषत ।।6.41.8।।तवभार्यापहर्तारंदृष्टवाराघव रावणम् ।मर्षयामिकथंवीरजानपौरुषमात्मनः ।।6.41.9।।

રામે આમ કહ્યું ત્યારે સુગ્રીવે પ્રત્યુત્તર આપ્યો: 'હે વીર રાઘવ! તમારી પત્નીનું અપહરણ કરનાર રાવણને જોઈને અને મારા પોતાના પૌરુષને જાણીને, હું તે કેવી રીતે સહન કરી શકું?'

Verse 9

હે રાઘવ, વીર! તારી પત્નીનું અપહરણ કરનાર રાવણને જોઈને, પોતાનું પૌરુષ જાણતાં હું તેને કેવી રીતે સહન કરું?

Verse 10

इत्येवंवादिनंवीरमभिनन्द्यचराघवः ।लक्ष्मणंलक्षीसम्पन्नमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.41.10।।

આ રીતે બોલનાર તે વીરને અભિનંદન આપી, રાઘવે લક્ષ્મી-સંપન્ન લક્ષ્મણને આ વચન કહ્યું.

Verse 11

परिगृह्योदकंशीतंवनानिफलवन्तिच ।बलौघंसंविभज्येमंव्यूह्यतिष्ठेमलक्ष्मण ।।6.41.11।।

“લક્ષ્મણ, શીતળ જળ અને ફળવંતાં વનો જ્યાં હોય તેવું સ્થાન ગ્રહણ કરીએ; પછી આ સૈન્યસમૂહને વિભાગી, વ્યૂહ રચી, તૈયાર રહી ઊભા રહીએ.”

Verse 12

लोकक्षयकरंभीमंभयंपश्याम्युपस्थितम् ।निबर्हणंप्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम् ।।6.41.12।।

હું ભયંકર, લોકક્ષયકારક ભયને નજીક આવતું જોઈ રહ્યો છું—ઋક્ષ, વાનર અને રાક્ષસોમાંના અગ્રવીરોનો સંહાર કરનારું.

Verse 13

वाताश्चहिपरुषांवान्तिकम्पतेचवसुन्धरा ।पर्वताग्राणिवेपन्तेपतन्तिधरणीधराः ।।6.41.13।।

કઠોર પવનો ફૂંકાઈ રહ્યા છે અને ધરતી કંપે છે; પર્વતશિખરો થરથરે છે અને ધરણીને ધારણ કરનાર ગજરાજો પડી રહ્યા છે.

Verse 14

मेघाःक्रवादसङ्काशाःपरुषाःपरुषस्वनाः ।क्रूराःक्रूरंप्रवर्षन्तिमिश्रंशोणितबिन्दुभिः ।।6.41.14।।

માંસાહારી પક્ષીઓ સમાન, કઠોર અને કઠોર ગર્જના કરનારા મેઘો ક્રૂર રીતે વરસે છે—રક્તબિંદુઓ સાથે મિશ્રિત ભયંકર વરસાદ.

Verse 15

रक्तचन्दनसङ्काशासन्ध्यापरमदारुणा ।ज्वलच्चनिपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम् ।।6.41.15।।

રક્તચંદન સમી ઝળહળતી સંધ્યા અતિ દારુણ છે; અને સૂર્યમાંથી જાણે જ્વલંત અગ્નિમંડળ નીચે પડતું હોય તેમ દેખાય છે.

Verse 16

आदित्यमभिवाश्यन्तिजनयन्तोमहद्भयम् ।दीनादीनस्वराःघोरानप्रशस्तामृगद्विजाः ।।6.41.16।।

સૂર્યની સામે અશુભ મૃગો અને પક્ષીઓ ભયંકર, દીન સ્વરે ચીસો પાડે છે—મહાભય ઉત્પન્ન કરતાં.

Verse 17

रजन्यामप्रकाशश्चसन्तापयतिचन्द्रमाः ।कृष्णरक्तांशुपर्यन्तोयथालोकस्यसंक्ष्ये ।।6.41.17।।

રાત્રિમાં ચંદ્રમા પ્રકાશ આપતો નથી અને તાપરૂપે પીડા કરે છે; કાળા અને લાલ કિરણોથી ઘેરાયેલો, જાણે લોકના પ્રલયકાળ સમાન દેખાય છે.

Verse 18

ह्रस्वोरूक्षोऽप्रशस्तश्चपरिवेषस्सुलोहितः ।आदित्यमण्डलेनीलंलक्ष्मलक्ष्मण दृश्यते ।।6.41.18।।

હે લક્ષ્મણ! સૂર્યમંડળની આસપાસ નાનો, કર્કશ દેખાતો, અશુભ અને તાંબડિયો પરિધિ દેખાય છે; અને સૂર્યબિંબમાં એક નીલો-કાળો દાગ પણ જણાય છે.

Verse 19

दृश्यन्तेनयथावच्छनक्षत्राण्यभिवर्तते ।युगान्तमिवलोकस्यपश्यलक्ष्मण शंसति ।।6.41.19।।

હે લક્ષ્મણ! જો—નક્ષત્રો જેમ દેખાવા જોઈએ તેમ દેખાતા નથી; આકાશ ધૂંધળું અને વ્યાકુલ જણાય છે, જાણે લોકના યુગાંત-પ્રલયનું સૂચન કરતું નિશાન હોય.

Verse 20

काकाश्येनास्तथागृध्रानीचैःपरिपतन्तिच ।शिवाश्चाप्यशिवावाचःप्रवदन्तिमहास्वनाः ।।6.41.20।।

કાગડા, શ્યેન અને ગૃધ્રો નીચેથી ચક્કર મારે છે; અને શિવાઓ પણ મહાન સ્વરે અશુભ વાણી ઉચ્ચારે છે.

Verse 21

क्षिप्रमद्यदुराधर्षांलङ्कांरावणपालिताम् ।अभियामजवेनैवसर्वतोहरिभिर्वृताः ।।6.41.21।।

આજે જ, સર્વ દિશાઓથી વાનર-સેનાથી ઘેરાયેલી, રાવણપાલિત અને દુર્ધર્ષ લંકા પર આપણે વેગથી અભિયાન કરીએ.

Verse 22

शैलैःशूलैश्चखडगैश्चविमुक्स्सैःकपिराक्षसैः ।भविष्यत्यावृताभूमिर्मांसशोणितकर्दमा ।।6.41.22।।

વાનરો અને રાક્ષસો દ્વારા ફેંકાયેલા શિલાઓ, શૂલો અને ખડગોથી ધરતી ઢંકાઈ જશે—માંસ અને રક્તના કાદવથી ભરાઈ જશે.

Verse 23

इत्येवंतुवदवनीर्वोलक्ष्मणंलक्ष्मणाग्रजः ।तस्मादवातरच्छीघ्रंपर्वताग्रान्महाबलः ।।6.41.23।।

આ રીતે લક્ષ્મણને કહીને, લક્ષ્મણના અગ્રજ મહાબલી વીરે પર્વતશિખર પરથી તત્કાળ ઉતરાણ કર્યું.

Verse 24

अवतीर्यचधर्मात्मातस्माच्छैलात्सराघवः ।परैःपरमदुर्धर्षंददर्शबलमात्मनः ।।6.41.24।।

તે પર્વત પરથી ઉતરીને ધર્માત્મા સરાઘવએ પોતાના બળને નિહાળ્યું—શત્રુઓ માટે અતિ દુર્ધર્ષ અને પરમ ભયંકર.

Verse 25

सन्नह्यतुससुग्रीवःकपिराजबलंमहत् ।कालज्ञोराघवःकालेसंयुगायाभ्यचोदयत् ।।6.41.25।।

ત્યારે સુગ્રીવે વાનરરાજની મહાન સેના સજ્જ કરી. કાળને જાણનાર રાઘવે યોગ્ય સમયે તેમને યુદ્ધ માટે પ્રેર્યા.

Verse 26

ततःकालेमहाबाहुर्बलेनमहतावृतः ।प्रस्थितःपुरतोधवनीलङ्कामभिमुखःपुरीम् ।।6.41.26।।

પછી નિર્ધારિત સમયે, મહાબાહુ રામ મહાન સેનાથી ઘેરાયેલા, આગેવાની લઈને લંકાપુરી તરફ અભિમુખ થઈ પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 27

तंविभीषणसुग्रीवौहनूमाञ्जाम्बवान्नळ ।ऋक्षराजस्तथानीलोलक्ष्मणश्चान्वयुस्तदा ।।6.41.27।।

ત્યારે વિભીષણ અને સુગ્રીવ, તેમજ હનુમાન, જામ્બવાન, નલ, ઋક્ષરાજ, નીલ અને લક્ષ્મણ પણ તે સમયે તેમના અનુસરી ગયા.

Verse 28

ततःपशचात्सुमहतीपृतनर् क्षवनौकसाम् ।प्रच्छाद्यमहतींभूमिमनुयातिस्मराघवम् ।।6.41.28।।

પછી ઋક્ષો અને વાનરોની અતિ વિશાળ સેના પાછળથી ફેલાઈને મહાન ભૂમિપ્રદેશને ઢાંકી, રાઘવના અનુસરણમાં ચાલી.

Verse 29

शैलशृङ्गाणिशतशःप्रवृद्धांश्चमहीरुहान् ।जगृहुःकुञ्जरप्रख्यावानराःपरवारणाः ।।6.41.29।।

હાથી સમા મહાબળવાન, શત્રુનિવારક વાનરોએ સૈંકડો પર્વતશિખરો અને ઊંચા, પરિપક્વ વૃક્ષોને ઝપટીને પકડી લીધાં.

Verse 30

तौत्वदीर्घेणकालेनभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।रावणस्यपुरींलङ्कामसेदतुररिन्दमौ ।।6.41.30।।

થોડા જ સમયમાં, શત્રુદમન ભાઈઓ શ્રીરામ અને લક્ષ્મણ રાવણની નગરી લંકામાં પહોંચી ગયા.

Verse 31

पताकामालिनींरम्यामुद्यानवनशोभिताम् ।चित्रवप्रासुदुष्प्रापमुच्चैःप्राकारतोरणाम् ।।6.41.31।।तांसुरैरपिदुर्धर्षांरामवाक्यप्रचोदिताः ।यथानिदेशंसम्पीड्यन्यविशन्तवनौकसः ।।6.41.32।।

તેઓએ રમણીય લંકાને નિહાળી—ધ્વજમાળાઓથી શોભિત, ઉદ્યાનો અને વનોથી સુસજ્જ; પરંતુ અતિ દુર્લભ, ચિત્રવત્ પ્રાચીરો તથા ઊંચા પ્રાકાર-તોરણોથી યુક્ત.

Verse 32

રામના વચનથી પ્રેરિત વનવાસી વાનરોએ દેવતાઓ માટે પણ અદમ્ય એવી તે નગરીમાં, આજ્ઞા મુજબ સ્થાન દબાવીને પ્રવેશ કર્યો.

Verse 33

लङ्कायास्तूत्तरंद्वारंशैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।रामःसहानुजोधन्वीजुगोपचरुरोधच ।।6.41.33।।

લંકાના ઉત્તર દ્વારને—પર્વતશિખર સમું ઊંચું—ધનુષ્યધારી શ્રીરામે અનુજ સાથે સુરક્ષિત રાખ્યું અને અવરોધી દીધું.

Verse 34

लङ्कामुपनिविष्टस्तुरामोदशरथात्मजः ।लक्ष्मणानुचरोवीरःपुरींरावणपालिताम् ।।6.41.34।।उत्तरद्वारमासाद्ययत्रतिष्ठतिरावणः ।नान्योरामाद्धितद् द्वारंसमर्थःपरिरक्षितुम् ।।6.41.35।।सायुथैराक्षसैर्भीमैरभिगुप्तंसमन्ततः ।लघूनांत्रासजननंपाताळमिवदानवैः ।।6.41.36।।

લંકામાં સ્થિત થઈ દશરથનંદન શ્રીરામ, વીર, લક્ષ્મણને અનુચર રાખી, રાવણરક્ષિત પુરી સામે મોરચો બાંધી ઊભા રહ્યા.

Verse 35

ઉત્તર દ્વાર પાસે પહોંચીને—જ્યાં રાવણ ઊભો હતો—રામ સિવાય બીજો કોઈ એ દ્વારને સાચે રક્ષી અને ધારણ કરી શકતો ન હતો.

Verse 36

ચારેય બાજુ ભયંકર રાક્ષસોના દળોથી કડક રક્ષા હતી; હલકા શસ્ત્રધારીઓને ભય પેદા કરનાર—દાનવો ભરેલા પાતાળ સમાન.

Verse 37

विन्यस्तानिचयोधानांबहूनिविविधानिच ।ददर्शाऽयुधजालानितत्रैवकवचानिच ।।6.41.37।।

ત્યાં તેણે યોધાઓ માટે ગોઠવાયેલા અનેક પ્રકારના શસ્ત્રોના સમૂહો જોયા, અને એ જ સ્થળે તૈયાર રાખેલા કવચો પણ નિહાળ્યા.

Verse 38

पूर्वंतुद्वारमासाद्यनीलोहरिचमूपतिः ।अतिष्ठत्सहमैन्देनद्विविदेनचवीर्यवान् ।।6.41.38।।

Verse 39

अङ्गदोदक्षिणद्वारंजग्राहसुमहाबलः ।ऋषभेणगवाक्षेणगजेनगवयेनच ।।6.41.39।।

અતિ મહાબળવાન અંગદે દક્ષિણ દ્વારનો ભાર સંભાળ્યો; ઋષભ, ગવાક્ષ, ગજ અને ગવય સાથે મળીને તે ત્યાં સ્થિર રહ્યો.

Verse 40

हनुमान् पश्चिमद्वारंररक्षबलवान्कपिः ।प्रमाथिप्रषुभ्यांचवीरैरन्यैश्चसङ्गतः ।।6.41.40।।

બલવાન કપિ હનુમાન પશ્ચિમ દ્વારની રક્ષા કરવા લાગ્યો; પ્રમાથી અને પ્રષુ નામના વીર તથા અન્ય યોદ્ધાઓ સાથે સંયુક્ત થઈને.

Verse 41

मध्यमेचस्वयंगुल्मेसुग्रीवस्समतिष्ठत ।सहसर्वैर्हरिश्रेष्ठैस्सुपर्णश्वसनोपमैः ।।6.41.41।।

અને મધ્યસ્થ ગોળમાં સુગ્રીવ પોતે ઊભો રહ્યો; સર્વ શ્રેષ્ઠ વાનરો સાથે—ગરુડ સમા ઝડપી અને પવન સમા વેગવાન.

Verse 42

वानराणांतुषटित्रंशत्कोट्यःप्रख्यातयूथपाः ।निपीड्योपनिविष्टाश्चसुग्रीवोयत्रवानरः ।।6.41.42।।

જ્યાં વાનરરાજ સુગ્રીવ સ્થિત હતો, ત્યાં પ્રસિદ્ધ યુથપતિઓ તથા છત્રીસ કરોડ વાનર-સેનાઓ ઘનઘોર ભેગી થઈને છાવણી કરીને બેઠી હતી.

Verse 43

शासनेनतुरामस्यलक्ष्मणस्सविभीषणः ।द्वारेद्वारेहरीणांतुकोटिंकोटिंन्यवेशयेत् ।।6.41.43।।

શ્રીરામના આદેશથી વિભીષણসহ લક્ષ્મણે હરીઓની સેનાને દ્વાર દ્વારે કરોડે કરોડ ગોઠવી દીધી.

Verse 44

पश्चिमेनतुरामस्यसुषेणःसहजाम्बवान् ।।6.41.44।।आदूरान्मध्यमेगुल्मेतस्थौबहुबलानुगः ।

Verse 45

तेतुवानरशार्धूलाःशार्दूलाइवदंष्ट्रिणः ।।6.41.45।।गृहीत्वाद्रुमशैलाग्रान्हृष्टायुद्धायतस्थिरे ।

તે વાનરશાર્દૂલ યુથપતિઓ વાઘ સમા દંષ્ટ્રાવાળા, ઉખેડેલા વૃક્ષો અને પર્વતશિખરોના શિલાખંડો પકડી, હર્ષભેર યુદ્ધ માટે ઊભા રહ્યા.

Verse 46

सर्वेविकृतलाङ्गूलास्सर्वेदंष्ट्रानखायुधा:।। 6.41.46।।सर्वेविकृतचित्राङ्गास्सर्वेचविकृताननाः ।

સૌના લાંગૂલ વિકૃત રીતે ઊંચા અને કઠોર હતા; સૌના દાંત અને નખ જ શસ્ત્ર સમા હતા. સૌના અંગો પર ભયંકર વિચિત્ર ચિહ્નો હતા અને સૌના ચહેરા ક્રોધથી વિકૃત અને ભયાનક હતા.

Verse 47

दशनागबलाःकेचित्केचिद्धशगुणोत्तराः ।।6.41.47।।केचिन्नागसहस्रस्यबभूवुस्तुल्यविक्रमाः ।

કેટલાંકમાં દસ હાથી જેટલું બળ હતું; કેટલાંક તો તેનાથી દસગણું વધુ શક્તિશાળી હતા; અને કેટલાંકની પરાક્રમતા હજાર હાથી સમાન હતી.

Verse 48

सन्तिचौघबलाःकेचित्केचिच्छतगुणोत्तराः ।।6.41.48।।अप्रमेयबलाश्चान्येतत्रासन्हरियूथपाः

કેટલાક વાનરયૂથપતિઓ ઉછળતા પૂર જેવી પ્રચંડ શક્તિવાળા હતા; કેટલાક તો સો ગણાં વધુ બળવાન; અને ત્યાં અન્ય હરિયૂથપતિઓ પણ હતા, જેમનું બળ અપરિમેય હતું.

Verse 49

अद्भुतश्चविचित्रश्चतेषामासीत्समागमः ।।6.41.49।।तत्रवानरसैन्यानांशलभानामिवोद्यमः ।

તેમનો સમાગમ અદ્ભુત અને વિસ્મયજનક હતો; ત્યાં વાનરસેનાનો ઉદ્યમ ટીડીઓના ઝુંડ જેવી રીતે ઉછળતો-ધસડતો પ્રગટ થયો.

Verse 50

प्रतिपूर्णमिवाकाशंसञ्छन्नेवचमेदिनी ।।6.41.50।।लङ्कापुमनिविष्टैश्चसम्पतद्भिश्चवानरैः ।

લંકા પાસે પહેલેથી જ સ્થિર થયેલા અને હજુ ધસી આવતા વાનરોથી આકાશ જાણે ભરાઈ ગયું હતું અને ધરતી પણ જાણે સર્વત્ર ઢંકાઈ ગઈ હતી.

Verse 51

शतंशतसहस्राणांपृथगृक्षवनौकसाम् ।।6.41.51।।लङ्काद्वाराङयुपाजग्मुरन्येयोद्धुंसमन्ततः ।

ઋક્ષો અને વનવાસી વાનરોના જુદા જુદા દળો—સો-સો હજારની સંખ્યામાં—યુદ્ધ કરવા માટે સર્વ દિશાઓથી લંકાના દ્વારો તરફ આગળ વધ્યા.

Verse 52

आवृतस्सगिरिस्सर्वैस्सैस्समन्तात् प्लवङ्गमैः ।।6.41.52।।अयुतानांसहस्रंचपुरींतामभ्यवर्तत ।

તે પર્વત સર્વ બાજુથી તે પ્લવંગમો દ્વારા ઘેરાઈ ગયો; અને તેઓ અયુતાનાં સહસ્ર જેટલા વિશાળ પરિકોટવાળી તે નગરી તરફ ધસી આવ્યા.

Verse 53

वानरैर्बलवद्भिश्चबभूवद्रुमपाणिभिः ।।6.41.53।।सम्वृतासर्वतोलङ्कादुष्प्रवेशाऽपिवायुना ।

બળવાન વાનરો, હાથમાં વૃક્ષો ધારણ કરીને, સર્વ દિશાઓથી લંકાને ઘેરી વળ્યા; એવી અપ્રવેશ્ય બની કે પવનને પણ પ્રવેશ દુષ્કર થયો.

Verse 54

राक्षसाविस्मयंजग्मुःसहसाऽभिनिपीडिताः ।।6.41.54।।वानरैर्मेघसङ्काशैश्शक्रतुल्यपराक्रमैः ।

મેઘસમૂહ સમા ઘન અને ઇન્દ્ર સમ પરાક્રમી વાનરયોદ્ધાઓથી અચાનક દબાઈને રાક્ષસો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા અને પીછેહઠ કરવા લાગ્યા.

Verse 55

महान् शब्दोऽभवत्तत्रबलौघस्याभिवर्ततः ।।6.41.55।।सागरस्येवभिन्नस्ययथास्यात्सलिलस्वनः ।

ત્યાં સૈન્યસમૂહ આગળ વધતાં મહાન ગર્જના ઊઠી; જાણે સમુદ્રની સીમા તૂટી જાય ત્યારે જળનો ઘોર નાદ થાય તેમ.

Verse 56

तेनशब्देनमहतासप्राकारासतोरणा ।।6.41.56।।लङ्काप्रचलितासर्वासशैलवनकानना ।

એ મહાન નાદથી પ્રાકાર અને તોરણો સહિતની આખી લંકા કંપી ઊઠી; પર્વતો અને વન-ઉપવનોથી યુક્ત નગરી સર્વત્ર ધ્રુજી ગઈ.

Verse 57

रामलक्ष्मणगुप्तासासुग्रीवेणचवाहिनी ।।6.41.57।।बभूवदुर्धर्षतरासर्वैरपिसुरासुरैः ।

રામ અને લક્ષ્મણના રક્ષણથી તથા સુગ્રીવના નેતૃત્વથી તે વાનરસેના વધુ અપરાજેય બની; દેવો અને અસુરો સહિત સૌ કોઈ માટે પણ અદમ્ય રહી.

Verse 58

राघवःसन्निवेश्यैवंस्वसैन्यंरक्षसांवधे ।।6.41.58।।सम्मन्त्ऱ्यमन्त्रिभिस्सार्थंनिश्चित्यचपुनःपुनः ।आनन्तर्यमभिप्रेप्सुःक्रमयोगार्थतत्त्ववित् ।।6.41.59।।विभीषणस्यानुमतेराजधर्ममनुस्मरन् ।अङ्गदंवालितनयंसमाहूयेदमब्रवीत् ।।6.41.60।।

આ રીતે રાઘવે રાક્ષસવધ માટે પોતાની સેનાને ગોઠવી; મંત્રીઓ સાથે વારંવાર પરામર્શ કરીને દૃઢ નિશ્ચય પર પહોંચ્યા.

Verse 59

પછી શું કરવું તેની યોગ્ય ક્રમબદ્ધતા ઇચ્છતા, ક્રમયોગના તત્ત્વને જાણનાર તેમણે આગળના પગલાંનું વિચારપૂર્વક નિરીક્ષણ કર્યું.

Verse 60

વિભીષણની સંમતિ લઈને અને રાજધર્મનું સ્મરણ કરતાં, રાઘવે વાલિપુત્ર અંગદને બોલાવી આ વચન કહ્યું.

Verse 61

गत्वासौम्य दशग्रीवंब्रूहिमद्वचनात्कपे ।लङ्घयित्वापुरींलङ्कांभयंत्यक्त्वागतव्यधः ।।6.41.61।।भ्रष्टश्रीक गतैश्वर्य मुमूर्षो नष्टचेतनः ।

હે સૌમ્ય કપે! જા, અને મારા વચનથી દશગ્રીવને કહેજે—લંકાપુરીમાં કૂદી, ભય તથા વ્યથા ત્યજીને, તે ભ્રષ્ટશ્રી, ગતૈશ્વર્ય, નષ્ટચેતન અને મરણ તરફ ધસી રહેલા રાવણને સંદેશ સંભળાવ.

Verse 62

ऋषीणांदेवतानांचगन्धर्वाप्सरसांतथा ।।6.41.62।।नागानामथयक्षाणांराज्ञांचरजनीचर ।यच्चपापंकृतंमोहादवलिप्तेनराक्षस ।।6.41.63।।नूनंतेविगतोदर्पःस्वयम्भुवरदानजः ।तस्यपापस्यसम्प्राप्ताव्युष्टिरद्यदुरसदा ।।6.41.64।।

હે રજનીચર! ઋષિઓ, દેવતાઓ, ગંધર્વ-અપ્સરાઓ, નાગો, યક્ષો અને રાજાઓ પ્રત્યે તું મોહ અને અહંકારથી જે પાપ કર્યું છે—હે અવલિપ્ત રાક્ષસ—તે પાપનું અપરિહાર્ય ફળ ભોગવવાનો કઠિન સમય હવે આવી પહોંચ્યો છે; સ્વયંભૂ બ્રહ્માના વરદાનથી જન્મેલો તારો દર્પ આજે નિશ્ચયે નાશ પામશે.

Verse 63

હે રજનીચર રાક્ષસ! નાગો, યક્ષો અને રાજાઓ પ્રત્યે તું મોહ અને અહંકારથી જે પાપ કર્યું છે—તે અપરાધનું પ્રતિફળ ભોગવવાનો સમય હવે નજીક આવી ગયો છે.

Verse 64

સ્વયંભૂ બ્રહ્માના વરદાનથી જન્મેલો તારો દર્પ આજે નિશ્ચયે ચકનાચૂર થશે; કારણ કે તે પાપનું ભયંકર, દુર્લંઘ્ય ફળ હવે તારા પર આવી પડ્યું છે.

Verse 65

तस्यदण्डधरस्तेऽहंदाराहरकर्शितः ।दण्डंधारयमाणस्तुलङ्काद्वारेव्यवस्थितः ।।6.41.65।।

મારી પત્નીના અપહરણથી વ્યથિત હું, તારો દંડધર બની, દંડ ધારણ કરીને, લંકાના દ્વારે ઊભો છું—તને દંડ આપવા માટે.

Verse 66

पदवींदेवतानांचमहर्षीणांचराक्षस ।राजर्षीणांचसर्वेषांगमिष्यसिमयाहतः ।।6.41.66।।

હે રાક્ષસ! મારે હાથે હણાઈને તું દેવો, મહર્ષિઓ અને સર્વ રાજર્ષિઓ જે પદને પામે છે, તે જ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 67

बलेनयेनवैसीतांमाययाराक्षसाधम ।यामतिक्रामयित्वात्वंहृतवांस्तद्विदर्शय ।।6.41.67।।

હે રાક્ષસાધમ! જે બળ અને માયાથી તું મને છલ કરીને સીતાને હરી ગયો, તે બધું હવે દર્શાવ.

Verse 68

अराक्षसमिमंलोकंकर्तास्मिनिशितैःशरैः ।नचेच्छरणमभ्येषितामादायतुमैथिलीम् ।।6.41.68।।

મારા તીક્ષ્ણ બાણોથી હું આ લોકને રાક્ષસવિહિન કરી દઈશ; જો તું શરણ ન લે અને માથિલી સીતાને લઈને પાછી ન આપે તો.

Verse 69

धर्मात्माराक्षसश्रेष्ठःसम्प्राप्तोऽयंविभीषणः ।लङ्कैश्वर्यंधृवंश्रीमानयंप्राप्नोत्यकण्डकम् ।।6.41.69।।

ધર્માત્મા અને રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા આ વિભીષણ અહીં આવ્યો છે; શ્રીમાન્ આ નિશ્ચયે અખંડ સમૃદ્ધિ સાથે લંકાનું રાજ્ય પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 70

नहिराज्यमधर्मेणभोक्तुंक्षणमपित्वया ।शक्यंमूर्खसहायेनपापेनाविदितात्मना ।।6.41.70।।

અધર્મથી રાજ્ય ભોગવવું તારા માટે ક્ષણમાત્ર પણ શક્ય નથી; મૂર્ખોના સહારે, પાપી અને આત્મતત્ત્વથી અજાણ એવો તું રાજ્યનો સુખભોગ કરી શકતો નથી.

Verse 71

युध्यस्ववाधृतिंकृत्वाशौर्यमालम्ब्यराक्षस ।मच्छरैस्त्वंरणेशान्तस्ततःशान्तोभविष्यसि ।।6.41.71।।

હે રાક્ષસ! ધૈર્ય ધારણ કરીને યુદ્ધ કર; શૌર્યને આશ્રય કર. રણમાં મારા બાણો તને ‘શાંત’ કરી દેશે; ત્યાર પછી તું ‘શાંતિ’ પામશે (મૃત્યુમાં).

Verse 72

यद्वाविशसिलोकांस्त्रीन्पक्षीभूतोमनोजवः ।ममचक्षुष्पथंप्राप्यनजीवन्प्रतियास्यसि ।।6.41.72।।

હે મનોજવવાળા! તું પક્ષી સમો બની ત્રણે લોકમાં પ્રવેશ કરતો હોવા છતાં, મારી નજરની સીમામાં આવી પડતાં જ તું જીવતો પાછો ફરશે નહીં.

Verse 73

ब्रवीमित्वांहितंवाक्यंक्रियतामौर्ध्वदैहिकम् ।सुदृष्टाक्रियतांलङ्काजीवितंतेमयिस्थितम् ।।6.41.73।।

હું તને હિતકારી વચન કહું છું: મરણોત્તર કર્તવ્યો (ઔર્ધ્વદૈહિક ક્રિયા)ની તૈયારી કર. લંકા અંતિમ સંસ્કારની વ્યવસ્થા કરે; તારો જીવ હવે મારા હાથમાં છે.

Verse 74

इत्युक्तःसतुतारेयोरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।जगामाकाशामाविश्यमूर्तिमानिवहव्यवाट् ।।6.41.74।।

રામે—અક્લિષ્ટ કર્મવાળા—આ રીતે કહ્યા પછી, તારેય (તારાનો પુત્ર) આકાશમાં પ્રવેશી ગયો અને વિદાય થયો; મૂર્તિમાન અગ્નિ સમો તેજસ્વી હતો.

Verse 75

सोऽतिपत्यमुहूर्तेनश्रीमान्रावणमन्दिरम् ।ददर्शासीनमव्यग्रंरावणंसचिवैःसह ।।6.41.75।।

ક્ષણમાત્રમાં શ્રીમાન્ અઙ્ગદ રાવણના મહેલે પહોંચ્યો અને ત્યાં રાવણને મંત્રીઓ સહિત નિર્વ્યગ્ર, આસનસ્થ બેઠેલો જોયો.

Verse 76

ततस्तस्य I विदूरेणनिपत्यसहरिपुङ्गवः ।दीप्ताग्निसदृशस्तस्थावङ्गदःकनकाङ्गदः ।।6.41.76।।

પછી તે હરિપુંગવ અઙ્ગદ, કનકના કંકણ ધારણ કરનાર, તેની નજીક જ ઉતરી અગ્નિ સમ તેજસ્વી બની ઊભો રહ્યો.

Verse 77

तद्रामवचनंसर्वमन्यूनाधिकमुत्तमम् ।सामात्यंश्रावयामासनिवेद्यात्मानमात्मना ।।6.41.77।।

પોતાની ઓળખ આપીને તેણે રામના ઉત્તમ વચનો—કંઈ ઓછું કે વધારે કર્યા વિના—રાવણ અને તેના મંત્રીઓને સંભળાવ્યા.

Verse 78

दूतोऽहंकोशलेन्द्रस्यरामस्याक्लिष्टकर्मणः ।वालिपुत्रोऽङ्गदोनामयदितेश्रोत्रमागतः ।।6.41.78।।

હું કોશલાધિપતિ, અક્લિષ્ટકર્મા શ્રીરામનો દૂત છું; વાલિપુત્ર અઙ્ગદ નામે—જેમ તારા કાને આવ્યું હશે.

Verse 79

अहत्वांराघवोरामःकौसल्यानन्दवर्धनः ।निष्पत्यप्रतियुध्यस्वनृशंस पुरुषोभव ।।6.41.79।।

કૌસલ્યાના આનંદને વધારનાર રઘુવંશી શ્રીરામ કહે છે: ‘હે નિર્દય! બહાર નીકળી પ્રત્યક્ષ યુદ્ધ કર; પુરુષ બનીને દેખાડ.’

Verse 80

हन्तास्मित्वांसहामात्यंसपुत्रज्ञातिबान्धवम् ।निरुद्विग्नास्त्रयोलोकाभविष्यन्तिहतेत्वयि ।।6.41.80।।

હું મંત્રીઓ, પુત્રો અને સગાસંબંધીઓ સહિત તારો વધ કરીશ. તારા મૃત્યુ પછી ત્રણેય લોક ભયમુક્ત થશે.

Verse 81

देवदानवयक्षाणांगन्धर्वोरगरक्षसाम् ।शत्रुमद्योद्धरिष्यामित्वामृषीणांचकण्टकम् ।।6.41.81।।

દેવો, દાનવો, યક્ષો, ગંધર્વો, નાગો અને રાક્ષસોના શત્રુ તથા ઋષિઓ માટે કાંટારૂપ બનેલા તને આજે હું ઉખેડી નાખીશ.

Verse 82

विभीषणस्यचैश्वर्यंभविष्यतिहतेत्वयि ।नचेत्सत्कृत्यवैदेहींप्रणिपत्यप्रदास्यसि ।।6.41.82।।

જો તું આદરપૂર્વક નમન કરીને સીતાને પાછી નહીં આપે, તો તારા મૃત્યુ પછી આ ઐશ્વર્ય વિભીષણનું થશે.

Verse 83

इत्येवंपरुषंवाक्यंब्रुवाणेहरिपुङ्गवे ।अमर्षवशमापन्नोनिशाचरगणेश्वरः ।।6.41.83।।

વાનરશ્રેષ્ઠ અંગદે આવા કઠોર વચનો કહ્યા ત્યારે, નિશાચરોનો સ્વામી રાવણ અત્યંત ક્રોધે ભરાયો.

Verse 84

ततस्सरोषताम्राक्षश्शशापसचिवांन्नोस्तदा ।गृह्यतामेषदुर्मेधावध्यतामितिचासकृत् ।।6.41.84।।

ત્યારે ક્રોધથી તેની આંખો લાલ થઈ ગઈ; તે રાક્ષસે પોતાના સચિવોને વારંવાર ધિક્કારતાં કહ્યું— “આ દુર્મતિને પકડી લો, અને વધ કરી નાખો!”

Verse 85

रावणस्यवच्शुत्वादीप्ताग्निसमतेजसा ।जगृहुस्तंततोघोराश्चत्वारोरजनीचराः ।।6.41.85।।

રાવણનું વચન સાંભળીને, અગ્નિસમાન તેજ ધરાવતા અંગદને ચાર ભયંકર નિશાચરોએ તરત જ પકડી લીધો.

Verse 86

ग्राहयामासतारेयस्स्वयमात्मनमात्मवान् ।बलंदर्शयितुंवीरोयातुधानगणेतदा ।।6.41.86।।

ત્યારે તારાપુત્ર તે વીર, આત્મસંયમી અને આત્મવાન, રાક્ષસસેનામાં પોતાનું બળ દર્શાવવા ઇચ્છીને, પોતે જ પકડાવા દીધો.

Verse 87

सतान्बाहुद्वयासक्तानादायपतगानिव ।प्रासादंशैलसङ्कामुत्पपाताङ्गदस्तदा ।।6.41.87।।

પછી અંગદે, બંને બાહુઓને ચોંટેલા તેમને પક્ષીઓ સમાન ઉઠાવી, પર્વત સમા ઊંચા પ્રાસાદ પર ઝંપલાવી ચઢી ગયો.

Verse 88

तेन्तरिक्षाद्विनिर्धूतास्तस्यवेगेनराक्षसाः ।भूमौनिपतिताःसर्वेराक्षसेन्द्रस्यपश्यतः ।।6.41.88।।

તેના વેગથી આકાશમાંથી ઝાટકાઈ ગયેલા તે બધા રાક્ષસો, રાક્ષસેન્દ્ર રાવણ જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે, ધરતી પર પટકાઈ પડ્યા.

Verse 89

ततःप्रासादशिखरंशैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।ददर्शराक्षसेन्द्रस्यवालिपुत्रःप्रतापवान् ।।6.41.89।।

ત્યારે પરાક્રમી વાલિપુત્રે રાક્ષસરાજના પ્રાસાદશિખરને જોયું—પર્વતશિખર સમું ઊંચે ઉઠેલું.

Verse 90

तत्पफालपदाक्रान्तंदशग्रीवस्यपश्यतः ।पुराहिमवतश्शृङ्गंवज्रिणेवविदारितम् ।।6.41.90।।

દશગ્રીવ જોતા જ, તેના પગના પ્રહારથી તે શિખર ફાટી પડ્યું—જેમ પ્રાચીનકાળે વજ્રધારી ઇન્દ્રે હિમવતનું શિખર વિદારી નાખ્યું હતું.

Verse 91

भङ् क्त्वाप्रासादशिखरंनामविश्राव्यचात्मनः ।विनद्यसुमहानादमुत्पपातविहायसम् ।।6.41.91।।

પ્રાસાદશિખરને ભાંગી, પોતાનું નામ ઉચ્ચારીને, મહાન ગર્જના કરી તે આકાશમાં ઉછળી ગયો.

Verse 92

व्यथयन्राक्षसान्सर्वान्हर्षयंश्चापिवानरान् ।सवानराणांमध्येतुरामपार्श्वमुपागतः ।।6.41.92।।

બધા રાક્ષસોને કંપાવી અને વાનરોને આનંદિત કરી, તે વાનરોની વચ્ચે પાછો આવી રામની બાજુએ નજીક પહોંચ્યો.

Verse 93

रावणस्तुपरंचक्रेक्रोधंप्रासादधर्षणात् ।विनाशंचात्मनःपश्यन्निश्श्वासपरमोऽभवत् ।।6.41.93।।

પ્રાસાદ પર થયેલા આઘાતથી રાવણ પરમ ક્રોધે પ્રજ્વલિત થયો; પોતાનો વિનાશ નજરે જોઈ, તે ઊંડા, ભારે નિશ્વાસોમાં ડૂબી ગયો.

Verse 94

रामस्तुबहुभिर्हृष्टर्निनदद्भिःप्लवङ्गमैः ।वृतोरिपुवधाकाङ्क्षीयुद्धायैवाभ्यवर्तत ।।6.41.94।।

ઘણા આનંદિત, ગર્જના કરતા પ્લવંગમો વડે ઘેરાયેલો શ્રીરામ, શત્રુવધની ઇચ્છાથી યુક્ત, યુદ્ધ માટે જ સજ્જ થઈ ઊભો રહ્યો.

Verse 95

सुषेणस्तुमहावीर्योगिरिकूटोपमोहरिः ।बहुभिःसम्वृतस्तत्रवानरैःकामरूपिभिः ।।6.41.95।।

ત્યાં મહાવીર સુષેણ—પર્વતશિખર સમ બળવાન હરિ—ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરનારા અનેક વાનરો વડે ઘેરાયેલો ઊભો હતો.

Verse 96

सचतुर्द्वाराणिसर्वाणिसुग्रीववचनात्कपिः ।पर्यक्रामतदुर्धर्षोनक्षत्राणीवचन्द्रमाः ।।6.41.96।।

સુગ્રીવના વચનથી તે દુર્ધર્ષ કપિ ચારેય દ્વારોની પરિક્રમા કરતો રહ્યો—જેમ ચંદ્રમા નક્ષત્રોમાં વિહરે.

Verse 97

तेषामक्षौहिणिशतंसमवेक्ष्यवनौकसाम् ।लङ्कामुपनिविष्टानांसागरंचानिवर्तताम् ।।6.41.97।।राक्षसाविस्मयंजग्मुस्त्रासंजग्मुस्तथापरे ।अपरेसमरोध्धर्षाद्धर्षमेवप्रपेदिरे ।।6.41.98।।

લંકા નજીક છાવણી પાથરેલી અને સમુદ્ર સુધી પાછા ન ફરતા વિસ્તરેલી વનવાસી સેનાની—સો અક્ષૌહિણી—જોઈને,

Verse 98

રાક્ષસો અચંબિત થઈ ગયા; કેટલાક ભયથી કંપી ઊઠ્યા; અને કેટલાક યુદ્ધના ઉત્સાહથી હર્ષિત થઈ માત્ર રોમાંચમાં તરબતર થયા.

Verse 99

कृत्स्नंहिकपिभिर्व्याप्तंप्राकारपरिखान्तरम् ।ददृशूराक्षसादीनाःप्राकारंनानरीकृतम् ।।6.41.99।।हाहाकारंप्रकुर्वन्तिराक्षसाभयमोहिताः ।

પ્રાકાર અને પરિખા વચ્ચેનું સમગ્ર સ્થાન કપિઓથી છવાઈ ગયું હતું; રાક્ષસોએ જોયું કે જાણે પ્રાકાર જ વાનરોની ગાંઠ બની ગયો હોય. ભયથી મોહીત રાક્ષસો હાહાકાર કરવા લાગ્યા.

Verse 100

રાક્ષસોના રાજનગરમાં જ્યારે અતિ ભયંકર કોલાહલ ઊઠ્યો, ત્યારે રાક્ષસો રક્ષણાર્થે મહાન શસ્ત્રો પકડીને, યુગાંતકાળે વહેતા પવન સમા ધસી નીકળ્યા.

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The pivotal action is Rāma’s choice to combine disciplined siege tactics with a final diplomatic ultimatum: he authorizes force as daṇḍa (lawful punishment) while still offering Rāvaṇa the dharmic exit—return Vaidehī respectfully—before total war.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

The chapter teaches that righteous leadership integrates foresight, restraint, and accountability: omens warn of collective loss, strategy prevents chaos, and punishment is framed as moral necessity rather than personal vengeance—especially when the protection of Sītā and public order are at stake.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Laṅkā’s fortification system is mapped in detail—its four gates, high walls (prākāra), moats (parikhā), and toranas—along with Rāvaṇa’s palace as a political center; these landmarks structure both the siege’s logistics and the envoy encounter.