Sarga 71

Verse 1

स्वबलंव्यथितंदृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् ।भ्रातृ़ंश्चनिहतान् दृष्टवाशक्रतुल्यपराक्रमान् ।।।।पितृव्यौचापिसनृदृश्यसमरेसन्निघादितौ ।युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौराक्षसर्षभौ ।।।।चुकोप च महातेजाब्रह्मदत्तवरोयुधि ।अतिकायोऽद्रिसङ्काशोदेवदानवदर्पहा ।।।।

પોતાનું સૈન્ય વ્યથિત અને ભયંકર ગર્જનાથી રોમાંચક તુમુલ યુદ્ધમાં છિન્નભિન્ન થયેલું જોઈ, અને ઇન્દ્રસમાન પરાક્રમી ભાઈઓને નિહત પડેલા જોઈ; તેમજ સમરમાં સાથે જ સંહારાયેલા પિતૃવ્યઓને—રાક્ષસર્ષભ એવા યુદ્ધોન્મત્ત અને મત્ત નામના બે ભાઈઓને—જોઈ, બ્રહ્મદત્ત વરોથી યુક્ત, મહાતેજસ્વી, પર્વતસમાન અતિકાય—દેવ-દાનવના દર્પનો દમન કરનાર—યુદ્ધમાં ક્રોધે પ્રજ્વલિત થયો.

Verse 2

स्वबलंव्यथितंदृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् ।भ्रातृ़ंश्चनिहतान् दृष्टवाशक्रतुल्यपराक्रमान् ।।6.71.1।।पितृव्यौचापिसनृदृश्यसमरेसन्निघादितौ ।युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौराक्षसर्षभौ ।।6.71.2।।चुकोप च महातेजाब्रह्मदत्तवरोयुधि ।अतिकायोऽद्रिसङ्काशोदेवदानवदर्पहा ।।6.71.3।।

પોતાનું સૈન્ય વ્યથિત અને ભયંકર ગર્જનાથી રોમાંચક તુમુલ યુદ્ધમાં છિન્નભિન્ન થયેલું જોઈ, અને ઇન્દ્રસમાન પરાક્રમી ભાઈઓને નિહત પડેલા જોઈ; તેમજ સમરમાં સાથે જ સંહારાયેલા પિતૃવ્યઓને—રાક્ષસર્ષભ એવા યુદ્ધોન્મત્ત અને મત્ત નામના બે ભાઈઓને—જોઈ, બ્રહ્મદત્ત વરોથી યુક્ત, મહાતેજસ્વી, પર્વતસમાન અતિકાય—દેવ-દાનવના દર્પનો દમન કરનાર—યુદ્ધમાં ક્રોધે પ્રજ્વલિત થયો.

Verse 3

स्वबलंव्यथितंदृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् ।भ्रातृ़ंश्चनिहतान् दृष्टवाशक्रतुल्यपराक्रमान् ।।6.71.1।।पितृव्यौचापिसनृदृश्यसमरेसन्निघादितौ ।युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौराक्षसर्षभौ ।।6.71.2।।चुकोप च महातेजाब्रह्मदत्तवरोयुधि ।अतिकायोऽद्रिसङ्काशोदेवदानवदर्पहा ।।6.71.3।।

પોતાનું સૈન્ય વ્યથિત અને ભયંકર ગર્જનાથી રોમાંચક તુમુલ યુદ્ધમાં છિન્નભિન્ન થયેલું જોઈ, અને ઇન્દ્રસમાન પરાક્રમી ભાઈઓને નિહત પડેલા જોઈ; તેમજ સમરમાં સાથે જ સંહારાયેલા પિતૃવ્યઓને—રાક્ષસર્ષભ એવા યુદ્ધોન્મત્ત અને મત્ત નામના બે ભાઈઓને—જોઈ, બ્રહ્મદત્ત વરોથી યુક્ત, મહાતેજસ્વી, પર્વતસમાન અતિકાય—દેવ-દાનવના દર્પનો દમન કરનાર—યુદ્ધમાં ક્રોધે પ્રજ્વલિત થયો.

Verse 4

स भास्करसहस्रस्यसङ्घातमिवभास्वरम् ।रथमास्थायशक्रारिरभिदुद्राववानरान् ।।।।

હજાર સૂર્યોના સંઘાત સમાન તેજથી દીપ્ત, મુકુટધારી શક્રશત્રુ રથ પર ચઢી વાનરો પર સીધો ધસી આવ્યો.

Verse 5

स विस्फार्यमहाचापंकिरीटीमृष्टकुण्डलः ।नामविश्रावयामासननाद च महास्वनम् ।।।।

મુકુટધારી અને ચમકતા કુંડળોથી શોભિત, તેણે મહાચાપને ઝણકાર્યો; પોતાનું નામ ઊંચે સંભળાવ્યું અને મહાન ગર્જના કરી.

Verse 6

तेनसिंहप्रणादेननामविश्रावणेन च ।ज्याशब्देन च भीमेनत्रासयामासवानरान् ।।।।

તેના સિંહસમાન ગર્જનાથી, પોતાના નામના પ્રચારથી અને ભયંકર જ્યાશબ્દથી તેણે વાનર સેનાને ભયભીત કરી દીધી.

Verse 7

तेदृष्टवादेहमाहात्म्यंकुम्भकर्णोऽयमुथतितः ।भयार्तावानरास्सर्वेसंश्रयन्तेपरस्परम् ।।।।

તેના દેહની મહિમા અને અતિ વિશાળતા જોઈ વાનરોને લાગ્યું—“આ તો કુંભકર્ણ ફરી ઊઠ્યો છે.” ભયથી વ્યાકુળ બધા વાનરો પરસ્પર એકબીજાનો આશ્રય લઈને ચોંટ્યા રહ્યા.

Verse 8

तेतस्यरूपमालोक्ययथाविष्टोस्त्रिविक्रमे ।भयाद्वानरयूधास्तेविद्रवन्तिततस्ततः ।।।।

તેનું રૂપ જોઈ—જાણે ત્રિવિક્રમના પરાક્રમે આવિષ્ટ હોય—ભયથી તે વાનરયોધાઓની ટોળીઓ અહીં-તહીં વિખેરાઈ દોડી ગઈ.

Verse 9

तेऽतिकायंसमासाद्यवानरामूढचेतसः ।शरण्यंशरणंजग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे ।।।।

અતિકાયને સામનો કરતાં વાનર યોદ્ધાઓનું ચિત મોહગ્રસ્ત થયું; યુદ્ધમાં તેઓ શરણ્ય એવા, લક્ષ્મણના અગ્રજ શ્રીરામ પાસે શરણ ગયા.

Verse 10

तोऽतिकायंकाकुत्स्थोरथस्थंपर्वतोपमम् ।ददर्शधवनिनंदूराद्गर्जन्तंकालमेघवत् ।।।।

ત્યારે કાકુત્સ્થવંશજ રામે દૂરથી રથસ્થ, પર્વતસમાન અતિકાયને જોયો—ધનુષ ધારણ કરીને પ્રલયકાળના કાળમેઘ સમ ગર્જના કરતો.

Verse 11

स तंदृष्टवामहात्मानंराघवस्तुविसिस्मिये ।वानरान् सान्त्वयित्वा च विभीषणमुवाच ह ।।।।

તે મહાત્માને જોઈ રાઘવ આશ્ચર્યચકિત થયો; વાનરોને સાંત્વના આપી પછી તેણે વિભીષણને કહ્યું.

Verse 12

कोऽसौपर्वतसङ्काशोधनुष्मान्हरिलोचनः ।युक्तेहयसहस्रेणविशालेस्यन्दनेस्थितः ।।।।

એ કોણ છે—પર્વત સમાન કાયાવાળો, ધનુષ ધારણ કરેલો, પીળા નેત્રવાળો યોદ્ધા—જે હજાર ઘોડાઓ જોડાયેલા વિશાળ રથમાં સ્થિત છે?

Verse 13

य एषनिशितैश्शूलैस्सुतीक्णैःप्रासमुद्गरैः ।अर्चिष्मद्भिर्वृतोभातिभूतैरिवमहेश्वरः ।।।।

એ કોણ છે, જે તીક્ષ્ણ ધારવાળા શૂલ, અતિસુતીક્ષ્ણ પ્રાસ અને મુદગર—જ્વલંત તેજવાળા—એમની વચ્ચે ઘેરાયેલો તેજથી ઝળહળે છે, જાણે ભૂતગણોથી પરિભ્રમિત મહેશ્વર?

Verse 14

कालजिह्वाप्रकाशाभिर्यएषोऽतिविराजते ।आवृतोरथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिवतोयदः ।।।।

એ કોણ છે, જે કાળની જિહ્વા સમાન પ્રકાશમાન ભાલાઓ જેવી રથશક્તિઓથી આવૃત થઈ અતિશય તેજથી દહકે છે—જાણે વીજળીઓથી ઘેરાયેલો મેઘ?

Verse 15

धनूंषिचास्यसज्जानिहेमपृष्ठानिसर्वशः ।शोभयन्तिरथश्रेष्ठंशक्रचापमिवाम्बरम् ।।।।

અને તેના સર્વત્ર તૈયાર ધનુષ્યો—સુવર્ણપીઠવાળા—તે શ્રેષ્ઠ રથને એવી રીતે શોભાવે છે, જેમ ઇન્દ્રધનુષ આકાશને શોભાવે છે.

Verse 16

क एषरक्षश्शार्दूलोरणभूमिविराजयन् ।अभ्येतिरथिनांश्रेष्ठोरथेनादित्यतेजसा ।।।।ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेनराहुणाभिविराजते ।सूर्यरमशिनिभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ।।।।

રણભૂમિને ઉજળી બનાવતો આ રાક્ષસશાર્દૂલ કોણ છે? રથિયોમાં શ્રેષ્ઠ એ, સૂર્યતેજ સમાન દીપ્તિમાન રથ પર આગળ વધે છે. ધ્વજદંડના શિખરે સ્થિર ધ્વજ પર રાહુનું ચિહ્ન ઝળહળે છે; અને સૂર્યકિરણ સમાન બાણોથી દસેય દિશાઓને પ્રકાશિત કરે છે.

Verse 17

क एषरक्षश्शार्दूलोरणभूमिविराजयन् ।अभ्येतिरथिनांश्रेष्ठोरथेनादित्यतेजसा ।।6.71.16।।ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेनराहुणाभिविराजते ।सूर्यरमशिनिभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ।।6.71.17।।

તેનું ધનુષ પણ ઝળહળે છે—ત્રિવક્ર, મેઘગર્જના સમાન નાદવાળું, સુવર્ણપીઠથી અલંકૃત—અને શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ના ધનુષ સમાન પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 18

त्रिणतंमेघसन्नादंहेमपृष्ठमलङ्कृतम् ।शतक्रतुधनुःप्रख्यंधनुश्चास्यविराजते ।।।।

તેનું ધનુષ પણ ઝળહળે છે—ત્રિવક્ર, મેઘગર્જના સમાન નાદવાળું, સુવર્ણપીઠથી અલંકૃત—અને શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ના ધનુષ સમાન પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 19

स ध्वजस्सपताकश्चसानुकर्षोमहारथः ।चतुस्सादिसमायुक्तोमेघस्तनितानि ।।।।

ધ્વજ અને પતાકાવાળો, સર્વ ઉપકરણોથી સજ્જ એવો તે મહારથ, ચાર સારથિઓથી યુક્ત હતો અને મેઘગર્જના સમાન ગર્જતો હતો.

Verse 20

विंशतिर्दशचाष्टौ च तूण्योऽस्यरथमास्थिताः ।कार्मुकानि च भीमानिज्याश्चकाञ्चनपिङ्गळाः ।।।।

તેના રથ પર વીસ તૂણીઓ ગોઠવાયેલાં હતાં; દસ ભયંકર કાર્મુકો અને આઠ ધનુષ્યજ્યાઓ—કાઞ્ચન-પિંગળ, સોનાળી-પીળાશ છટાવાળી—પણ સજ્જ હતી.

Verse 21

द्वौ च खडगौरथगतौपार्श्वस्थौपार्श्वशोभितौ ।चतुर्हस्तत्सरुयुतौव्यक्तहस्तदशायतौ ।।।।

અને રથમાં બે ખડ્ગો પણ હતાં—બન્ને બાજુએ લટકતા, બાજુઓને શોભાવતાં આભૂષણ સમા; દરેકમાં મૂઠ જોડાયેલી, ચાર હાથ જેટલી મૂઠવાળી અને સ્પષ્ટ દસ હાથ લંબાઈવાળા.

Verse 22

रक्तगण्ठगुणोधीरोमहापर्वतसन्निभः ।कालःकालमहावक्त्रोमेघस्थइवभास्करः ।।।।

ગળે રક્તવર્ણ માળા ધારણ કરેલો, ધીર અને મહાપર્વત સમો દૃઢકાય—મૃત્યુ સમો ભયંકર, કાળ સમો શ્યામ અને વિશાળ મુખવાળો—તે મેઘોમાં ઢંકાયેલા સૂર્ય સમો દેખાતો હતો.

Verse 23

काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यांभूजाभ्यामेषशोभते ।शृङ्गाभ्यामिवतुङ्गाभ्यांहिमवान् पर्वतोत्तमः ।।।।

બન્ને ભુજાઓ પર કાઞ્ચન અંગદ બાંધેલા હોવાથી તે તેજસ્વી દેખાતો હતો—જેમ ઉત્તમ પર્વત હિમવાન તેના બે ઊંચા શિખરો વડે શોભે છે તેમ.

Verse 24

कुण्डलाभ्यांतुयस्यैतद्भतध्भातिशुभेक्ष ।पुनर्वस्वन्तरगतंपूर्णंभिंबमिवैंदवम् ।।।।

હે શુભનેત્રા! જેના બે કુંડળોની વચ્ચે તેનું મુખ એવું તેજસ્વી લાગે છે, જાણે પુનર્વસુ નક્ષત્રમંડળમાં સ્થિત પૂર્ણ ચંદ્રબિંબ ઝળહળતું હોય.

Verse 25

आचक्ष्वमेमहाबाहोत्वमेनंराक्षसोत्तमम् ।यंदृष्टवावानरास्सर्वेभयार्ताविद्रुतादिशः ।।।।

હે મહાબાહો! મને કહો, આ રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ કોણ છે—જેને જોઈને સર્વ વાનરદળ ભયથી વ્યાકુળ થઈ સર્વ દિશાઓમાં વિખેરાઈ દોડ્યા?

Verse 26

स पृष्टोराजपुत्रेणरामेणामिततेजसा ।आचचक्षेमहातेजारघवायविभीषणः ।।।।

અમિત તેજવાળા રાજપુત્ર રામે પૂછતાં, મહાતેજસ્વી વિભીષણે રાઘવને તે વાત સ્પષ્ટ કરીને કહી.

Verse 27

दशग्रीवोमहातेजाराजावैश्रवणानुजः ।भीमकर्मामहोत्साहोरावणोराक्षसाधिपः ।।।।

દશગ્રીવ, મહાતેજસ્વી રાજા, વૈશ્રવણનો અનુજ—ભયંકર કર્મ કરનાર, મહોત્સાહી—એ રાવણ રાક્ષસાધિપ છે.

Verse 28

तस्यासीद्वीर्यवान्पुत्रोरावणप्रतिमोरणे ।वृद्धसेवीश्रुतिधरस्सर्वास्त्रविदुषांवरः ।।।।

તેને એક પરાક્રમી પુત્ર થયો, યુદ્ધમાં રાવણ સમાન; વૃદ્ધોની સેવા કરનાર, શ્રુતિધર, અને સર્વ શસ્ત્રવિદોમાં શ્રેષ્ઠ.

Verse 29

अश्वपृष्ठेरथेनागेखडगेधनुषिकर्षणे ।भेदेसान्त्वे च दाने च नयेमन्त्रे च सम्मतः ।।।।

અશ્વપીઠે, રથમાં અને ગજે ચઢીને તે પ્રવીણ ગણાતો; ખડ્ગ તથા ધનુષ્ય ખેંચવામાં નિપુણ, તેમજ ભેદ, સાંત્વન, દાન, નીતિ અને મંત્રણા—આ સર્વમાં સમ્મત હતો.

Verse 30

यस्यबाहूसमाश्रित्यलङ्कावसतिनिर्भया ।तनयंधान्यमालिन्याअतिकायमिमंविदुः ।।।।

ધાન્યમાલિનીના પુત્ર એવા આ અતિકાયને જાણો—જેનાં બાહુઓનો આશ્રય લઈને લંકા નિર્ભય બની વસે છે.

Verse 31

एतेनाराधितोब्रह्मोतपसाभावितात्मना ।अस्त्राणिचाप्यवाप्तानिरिपवश्चपराजिताः ।।।।

તપસ્યા દ્વારા ભાવિત આત્માવાળો બની તેણે બ્રહ્માને આરાધ્યા; અને દિવ્ય અસ્ત્રો પ્રાપ્ત કર્યા—જેનાથી તેના શત્રુઓ પરાજિત થયા.

Verse 32

सुरासुरैरवध्यत्वंदत्तमस्मैस्वयम्भुवा ।एतच्चकवचंदिव्यंरधश्चैषोऽरभास्वरः ।।।।

સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ તેને દેવો અને અસુરો સામે અવધ્યત્વ આપ્યું; અને આ દિવ્ય કવચ તથા સૂર્યસમાન તેજસ્વી રથ પણ તેને પ્રાપ્ત છે.

Verse 33

एतेनशतशोदेवादानवाश्चपराजिताः ।रक्षितानि च रक्षांसियक्षाश्चापिनिषूदिताः ।।।।

એના દ્વારા સૈંકડો દેવો અને દાનવો પરાજિત થયા; રાક્ષસોનું રક્ષણ થયું, અને યક્ષો પણ સંહારાયા.

Verse 34

वज्रंविष्टम्भितंयेनबाणैरिन्द्रस्यधीमतः ।पाशस्सलिलराजस्यरणेप्रतिहतस्तथा ।।।।एषोऽतिकायोबलवान्राक्षसानामथर्षभः ।रावणस्यतोधीमान्देवदानवदर्पहा ।।।।

એના બાણોથી ધીમાન ઇન્દ્રનું વજ્ર પણ અટકાવાયું; અને રણમાં જળરાજ વરુણનો પાશ પણ તેમ જ પ્રતિહત થયો.

Verse 35

वज्रंविष्टम्भितंयेनबाणैरिन्द्रस्यधीमतः ।पाशस्सलिलराजस्यरणेप्रतिहतस्तथा ।।6.71.34।।एषोऽतिकायोबलवान्राक्षसानामथर्षभः ।रावणस्यतोधीमान्देवदानवदर्पहा ।।6.71.35।।

આ અતિકાય છે—બલવાન, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ; રાવણનો ધીમાન પુત્ર, જે દેવો અને દાનવોના દર્પને ચકનાચૂર કરે છે.

Verse 36

तदस्मिन्क्रियतांयत्नःक्षिप्रंपुरुषपुंगव ।पुरावानरसैन्यानिक्ष्यंनयतिसायकैः ।।।।

અતએવ, હે પુરુષપુંગવ, તેના વિરુદ્ધ ત્વરિત પ્રયત્ન કરો—એ પહેલાં કે તે પોતાના બાણોથી વાનરસેનાને વિનાશ તરફ દોરી જાય.

Verse 37

ततोतिकायोबलवान्प्रविश्यहरिवाहिनीम् ।विष्फारयामासधनुर्ननाद च पुनःपुनः ।।।।

પછી બલવાન અતિકાય વાનરવાહિનીમાં પ્રવેશ્યો; તેણે ધનુષ્યને ઝણકાર્યું અને વારંવાર ગર્જના કરી.

Verse 38

तंभीमवपुषंदृष्टवारथस्थंरथिनांवरम् ।अभिपेतुर्महात्मानोयेप्रधानावनौकसः ।।।।

તે ભયંકર દેહવાળા, રથ પર સ્થિત અને રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા તેને જોઈ, મહાત્મા અગ્રણી વાનરો તેની તરફ ધસી આવ્યા.

Verse 39

कुमुदोद्विविदोमैन्दोनीलश्शरभएव च ।पादपैर्गिरिशृङ्गैश्चयुगपत्समभिद्रवन् ।।।।

કુમુદ, દ્વિવિદ, મૈન્દ, નીલ અને શરભ પણ—વૃક્ષો અને પર્વતશિખરો લઈને—એકસાથે તેની ઉપર તૂટી પડ્યા.

Verse 40

तेषांवृक्षांश्चशैलांश्चशरैःकाञ्चनभूषणैः ।अतिकायोमहातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदांवरः ।।।।

તેમણે ફેંકેલા વૃક્ષો અને શિલાઓને, મહાતેજસ્વી અતિકાય—અસ્ત્રવિદોમાં શ્રેષ્ઠ—સુવર્ણભૂષિત બાણોથી ચીરી નાંખ્યા.

Verse 41

तांश्चैवसर्वान् स हरीन् शरैस्सर्वायसैर्बली ।विव्याथाभिमुखस्सङ्ख्येभीमकायोनिशाचर ।।।।

ભયંકર કાયાવાળો તે બળવાન નિશાચર, યુદ્ધમાં સામેથી ઊભો રહી, સર્વ વાનરોને લોખંડિયા બાણોથી વિંધવા લાગ્યો.

Verse 42

तेऽर्दितांबाणवर्षेणभिन्नगात्राःप्लवङ्गमाः ।न शेकुरतिकायस्यप्रतिकर्तुंमहारणे ।।।।

અતિકાયના બાણવર્ષથી પીડિત, અંગો ભેદાઈ ઘાયલ થયેલા પ્લવંગમો તે મહારણમાં અતિકાય સામે પ્રતિકાર કરવા સમર્થ ન રહ્યા.

Verse 43

तत् त्सैन्यंहरिवीराणांत्रासयामासराक्षसः ।मृगयूथमिवक्रुद्धोहरिर्यौवनदर्पितः ।।।।

તે રાક્ષસે હરિવીરોની સેનાને ભયભીત કરી દીધી—યૌવનના ગર્વથી ઉન્મત્ત, ક્રોધિત સિંહ જેમ હરણોના ઝુંડને વિખેરી નાખે તેમ.

Verse 44

सराक्षसेन्द्रोहरिसैन्यमध्येनायुध्यमानंनिजघानकञ्चित् ।उपेत्यरामंसधम: कलापी स गर्वितंवाक्यमिदंबभाषे ।।।।

રાક્ષસેન્દ્રે વાનરસેનાના મધ્યમાં યુદ્ધ કરતા યોદ્ધા સિવાય બીજાને ન ઘાયલ કર્યો; પછી ધનુષ હાથમાં અને પીઠે તૂણ રાખી રામ પાસે આવી, ગર્વભર્યા વચનો બોલ્યો.

Verse 45

रथेस्थितोहंशरचापपाणिर्नप्राकृतंकञ्चनयोधयामि ।यस्यास्तिकश्चिद्व्यवसाययुक्तोददातुमेक्षिप्रमिहाद्ययुद्धम् ।।।।

“રથ પર બેઠો, હાથમાં ધનુષ અને બાણ લઈને, હું સામાન્ય યોદ્ધાઓ સાથે યુદ્ધ કરતો નથી. અહીં કોઈ દૃઢ સંકલ્પ અને સામર્થ્ય ધરાવતો હોય તો આજે જ મને શીઘ્ર યુદ્ધ આપો.”

Verse 46

तत्तस्यवाक्यंब्रुवतोनिशम्यचुकोपसौमित्रिरमित्रहन्ता ।अमृष्यमाणश्चसमुत्पपातजग्राहचापं च ततस्स्मयित्वा ।।।।

તેના આવા વચનો સાંભળીને, શત્રુહંત સૌમિત્રિ ક્રોધિત થયો; અહંકાર સહન ન થતાં તે ઉછળી ઊભો રહ્યો અને સ્મિત સાથે પોતાનું ધનુષ ધારણ કર્યું.

Verse 47

क्रुद्धस्सौमित्रिरुत्पत्यतूणादाक्षिप्यसायकम् ।पुरस्तादतिकायस्यविचकर्षमहद्धनुः ।।।।

ક્રોધિત સૌમિત્રિ ઉછળી ઊભા રહ્યા; તૂણમાંથી બાણ ખેંચી, અતિકાયના સમક્ષ ઊભા રહી, પોતાનું મહાધનુષ્ય પૂર્ણ તાણ્યું.

Verse 48

पूरयन् स महींशैलानाकाशंसागरंदिशः ।ज्याशब्दोलक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन् रजनीचरान् ।।।।

લક્ષ્મણના ધનુષ્યનો ઉગ્ર જ્યાશબ્દ ધરતી-પર્વતો, આકાશ-સમુદ્ર અને સર્વ દિશાઓમાં વ્યાપી ગયો; રજનીચરોને ભયભીત કરી દીધા.

Verse 49

सौमित्रेश्चापनिर्घोषंश्रुत्वाप्रतिभयंतदा ।विसिष्मियेमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।।।

ત્યારે સૌમિત્રિના ધનુષ્યના ગર્જનાસમાન નિર્ઘોષને સાંભળી, મહાતેજસ્વી અને બળવાન રાક્ષસેન્દ્રનો પુત્ર પોતે જ ભયગ્રસ્ત થઈ આશ્ચર્યચકિત રહ્યો.

Verse 50

अथातिकायःकुपितोदृष्टवालक्ष्मणमुत्थितम् ।आदायनिशितंबाणमिदंवचनमब्रवीत् ।।।।

પછી અતિકાય ક્રોધિત થયો; લક્ષ્મણને ઊભા થતા જોઈ, તીક્ષ્ણ બાણ હાથમાં લઈ, આ વચન બોલ્યો.

Verse 51

बालस्त्वमसिसौमित्रेविक्रमेष्वविचक्षणः ।गच्छकिंकालसदृशंमांयोधयतुमिच्छसि ।।।।

સૌમિત્રે, તું તો બાળ છે; પરાક્રમના કાર્યોમાં તને વિવેક નથી. જા—મૃત્યુ સમાન મને યુદ્ધ કરવા કેમ ઇચ્છે છે?

Verse 52

न हिमद्बाहुसृष्टानामस्त्राणाहिमवानपि ।सोढुमुत्सहतेवेगमन्तरिक्षमथोमही ।।।।

મારા ભુજાથી છૂટેલા અસ્ત્રોના વેગને હિમવાન પણ સહન કરી શકતો નથી; ન તો અંતરિક્ષ, ન તો ધરતી જ તેની પ્રચંડતા ધારણ કરી શકે.

Verse 53

सुखप्रसुप्तंकालाग्निंविबोधयितुमिच्छसि ।न्यस्यचापंनिवर्तस्वमाप्राणान् जहिमद्गतः ।।।।

સુખે સુતેલા પ્રલયાગ્નિને જગાડવા તું ઇચ્છે છે? ધનુષ મૂકી પાછો વળ; મારી સામે આવીને પ્રાણ ન ગુમાવ.

Verse 54

अथवात्वंप्रतिष्टब्धो न निवर्तितुमिच्छसि ।तिष्ठप्राणान् परित्यज्यगमिष्यसियमक्ष्यम् ।।।।

અથવા જો તું હઠીલો બની પાછો વળવા ઇચ્છતો નથી, તો ઊભો રહેજે; પ્રાણ ત્યજીને તું યમના લોકમાં જશે.

Verse 55

पश्यमेनिशितान्बाणानरिदर्पनिषूदनान् ।ईश्वरायुधसङ्काशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ।।।।

મારા તીક્ષ્ણ બાણોને જો—શત્રુના દર્પને નાશ કરનાર; ઈશ્વરના આયુધ સમાન, તપ્ત કાંસ્ય-સુવર્ણના અલંકારોથી શોભિત.

Verse 56

एषतेसर्पसंकाशोबाणःपास्यतिशोणितम् ।मृगराजइवक्रुद्धोनागराजस्यशोणितम् ।।।।इत्येवमुक्त्वासंक्रुद्धश्शरंधनुषिसंदधे ।

“મારો આ સર્પસમાન બાણ તારો રક્ત પી જશે—જેમ ક્રોધિત મૃગરાજ ગજરાજનું રક્ત પીવે.” એમ કહી ક્રોધે ભરાઈ તેણે બાણને ધનુષ્ય પર ચઢાવ્યો.

Verse 57

श्रुत्वातिकायस्यवचस्सरोषंसगर्वितंसम्यतिराजपुत्रः ।स सञ्चुकोपातिबलोमनस्वीरुवाचवाक्यं च ततोमहार्थम् ।।।।

યુદ્ધભૂમિમાં અતિકાયના ક્રોધભર્યા, ગર્વિત વચનો સાંભળી રાજપુત્ર—અતિબળવાન અને મહામનસ્વી—પોતે પણ રોષે ભરાયો અને પછી મહાર્થક ઉત્તર વચન બોલ્યો.

Verse 58

न वाक्यमात्रेणभवान् प्रधानो न कत्थनात्सत्पुरुषाभवन्ति ।मयिस्थितेधन्विनिबाणपाणौनिदर्शयस्वात्मबलंदुरात्मन् ।।।।

દુરાત્મન્! માત્ર વચનોથી કોઈ પ્રધાન થતો નથી, ને ડંફાસથી સત્પુરુષ બનાતો નથી. હું અહીં ધનુર્ધારી, બાણહસ્તે ઊભો છું; તું તારો આત્મબળ દર્શાવ.

Verse 59

कर्मणासूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि ।पौरुषेणतुयोयुक्तस्सतुशूरइतिस्मृतः ।।।।

કર્મથી પોતાને પ્રગટ કર; ડંફાસ કરવો તને શોભતો નથી. જે પૌરુષથી યુક્ત હોય, તે જ ‘શૂર’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 60

सर्वायुधसमायुक्तोधन्वीत्वंरथमास्थितः ।शरैर्वायदिवाप्यस्त्रैर्दर्शयस्वपराक्रमम् ।।।।

તું સર્વ આયુધોથી સજ્જ ધનુર્ધર બની રથ પર આરુઢ છે; માત્ર આ દેખાવ પ્રમાણ નથી. બાણોથી કે અન્ય અસ્ત્રોથી તારો પરાક્રમ દર્શાવ।

Verse 61

ततश्शिरस्तेनिशितैःपातयिष्याम्यहंशरैः ।मारुतःकालसम्पक्वंवृन्तात्ताळफलंयथा ।।।।

પછી હું તીક્ષ્ણ બાણોથી તારો શિર પાડી દઈશ—જેમ પવન સમયથી પક્વ થયેલું તાડફળ ડાંઠ પરથી પાડી દે છે।

Verse 62

अद्यतेमामकाबाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः ।पास्यन्तिरुधिरंगात्राद्बाणशल्यान्तरोत्थितम् ।।।।

આજે મારા બાણો, તપ્ત કાંસ્ય-સુવર્ણ સમા તેજસ્વી ભૂષણોથી શોભિત, તારા શરીરમાં બાણશલ્યના ઘાવમાંથી ઉછળતું રક્ત પીશે।

Verse 63

बालोऽयमितिविज्ञाय न मावज्ञातुमर्हसि ।बालोवायदिवावृद्धोमृत्युंजानीहिसंयुगे ।।।।बालेनविष्णुनालोकास्त्रयःक्रान्तास्त्रिविक्रमैः ।

‘આ તો યુવાન છે’ એમ જાણી મને અવગણવા યોગ્ય નથી. યુવાન હોય કે વૃદ્ધ—યુદ્ધમાં મને મૃત્યુરૂપે જ જાણ. કારણ કે બાલ વિષ્ણુએ પણ ત્રિવિક્રમરૂપે ત્રણ પગલાંમાં ત્રિલોક વ્યાપી લીધા હતા।

Verse 64

लक्ष्मणस्यवचश्श्रुत्वाहेतुमत्परमार्थवत् ।।।।अतिकायःप्रचुक्रोधबाणंचोत्तममाददे ।

લક્ષ્મણના હેતુસભર અને પરમાર્થયુક્ત વચન સાંભળી અતિકાય અત્યંત ક્રોધિત થયો અને ઉત્તમ બાણ હાથમાં લીધું।

Verse 65

ततोविद्याधराभूतादेवादैत्यामहर्षयः ।।।।गुह्यकाश्चमहात्मानस्तद्युद्धंद्रष्टुमागमन् ।

ત્યાર પછી વિદ્યાધરો, ભૂતો, દેવો, દૈત્યો, મહર્ષિઓ તથા મહાત્મા ગુહ્યકો—એ યુદ્ધ દર્શવા માટે ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 66

तोऽतिकायःकुपितश्चापमारोप्यसायकम् ।।।।लक्ष्मणायप्रचिक्षेपसङ्क्षिपन्निवचाम्बरम् ।

પછી ક્રોધિત અતિકાયે ધનુષ્ય પર બાણ ચઢાવી, જાણે આકાશને ચીરી નાખતો હોય તેમ, તે લક્ષ્મણ પર પ્રક્ષેપ કર્યો.

Verse 67

तमापतन्तंनिशितंशरमाशीविषोपमम् ।।।।अर्धचन्द्रेणचिच्छेदलक्ष्मणःपरवीरहा ।

તે તરફ ધસી આવતું, તીક્ષ્ણ અને આસીવિષ સમાન વિષાળુ બાણને—પરવીરહા લક્ષ્મણે અર્ધચન્દ્રાકાર બાણથી કાપી નાખ્યું.

Verse 68

तंनिकृत्तंशरंदृष्टवाकृत्तभोगमिवोरगम् ।।।।अतिकायोभृशंक्रुद्धःपञ्चबाणान् समाददे ।

પોતાનું બાણ કપાઈ ગયેલું જોઈ—જાણે વળાંકો કાપી નાખેલા સર્પ સમાન—અતિકાય અત્યંત ક્રોધિત થયો અને પાંચ બાણો હાથમાં લીધાં.

Verse 69

तान्शरान् सम्प्रचिक्षेपलक्ष्मणायनिशाचरः ।।।।तानप्राप्तान् शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेदभरतानुजः ।

નિશાચર રાક્ષસે તે બાણો લક્ષ્મણ પર ફેંક્યા; પરંતુ ભરતાનુજ લક્ષ્મણે, તે પહોંચે તે પહેલાં જ, તીક્ષ્ણ બાણોથી તેમને ચીરી નાંખ્યા.

Verse 70

सतान् छित्त्वाशितैर्बाणैर्लक्ष्मणःपरवीरहा ।।।।आददेनिशितंबाणंज्वलन्तमिवतेजसा ।

તીક્ષ્ણ બાણોથી તે શસ્ત્રોને છેદી નાખ્યા પછી, પરવીરોનો સંહારક લક્ષ્મણે તેજથી જ્વલંત સમાન એક બીજો નિશિત બાણ હાથમાં લીધો.

Verse 71

तमादायधनुश्श्रेष्ठेयोजयामासलक्ष्मणः ।।।।विचकर्ष च वेगेनविससर्ज च वीर्यवान् ।

તે બાણ લઈને પરાક્રમી લક્ષ્મણે ઉત્તમ ધનુષ્ય પર તેને જોડ્યો; વેગથી ખેંચી અને છોડ્યો.

Verse 72

पूर्णायतविसृषेनशरेणनतपर्वणा ।।।।ललाटेराक्षसश्रेष्ठमाजघान स वीर्यवान् ।

પૂર્ણ ખેંચાણથી છોડાયેલા, વળાંક મુજબ નમેલા સાંધાવાળા બાણથી, તે પરાક્રમી યોધ્ધાએ રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠને લલાટે આઘાત કર્યો.

Verse 73

सललाटेशरोमग्नस्तस्यभीमस्यरक्षसः ।।।।ददृशेशोणितेनाक्तःपन्नगेन्द्रइवाचले ।

તે ભયંકર રાક્ષસના લલાટે બાણ ઘૂસી ગયો; રક્તથી લિપ્ત તે બાણ પર્વત પર આવેલા નાગેન્દ્ર સમાન દેખાતો હતો.

Verse 74

राक्षसःप्रचकम्पे च लक्ष्मणेषुप्रपीडितः ।।।।रुद्रबाणहतंघोरंयथात्रिपुरगोपुरम् ।

લક્ષ્મણના બાણોથી કચડાયેલો રાક્ષસ ભયંકર રીતે કંપી ઊઠ્યો—જેમ રુદ્રના બાણથી આઘાત પામેલું ત્રિપુરનું ઘોર ગોપુરદ્વાર કંપે તેમ।

Verse 75

चिन्तयामासचाश्वास्यविमृश्य च महाबलः ।।।।साधुबाणनिपातेनश्लाघनीयोऽसिमेरिपुः ।

શ્વાસ સંભાળી, મહાબલી તે વિચારમાં પડ્યો અને મનમાં વિમર્શ કરી બોલ્યો: “સાધુ! બાણોના આ પ્રહારથી તું મારો એવો શત્રુ છે કે પ્રશંસનીય છે।”

Verse 76

विधायैवंविनम्यास्यंनियम्य च भुजावुभौ ।।।।स रथोपस्थमास्थायरथेनप्रचचार ह ।

એમ કરી, મુખ નમાવી અને બંને ભુજાઓને સ્થિર કરીને, તે રથના પછાડ ભાગે સ્થાન લઈ રથ લઈને આગળ વધ્યો।

Verse 77

कंत्रीन्पञ्चसप्तेतिसायन्राक्षसर्षभः ।।।।आददेसन्दधेचापिविचकर्षोत्ससर्ज च ।

રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એણે એક, પછી ત્રણ, પછી પાંચ, પછી સાત—એમ બાણો લીધા; ધનુષ્ય પર ચડાવ્યા, ખેંચ્યા અને છોડ્યા।

Verse 78

तेबाणाःकालसङ्काशाराक्षसेन्द्रधुनुश्च्युताः ।।।।हेमपुङ्खारविप्रख्याश्चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम् ।

કાળ સમાન ભયંકર, રાક્ષસેન્દ્રના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા તે બાણો—સુવર્ણ પંખવાળા અને સૂર્ય સમ તેજસ્વી—આકાશને જાણે દીપ્તિમાન અગ્નિમય કરી દીધું।

Verse 79

तस्तान्राक्षसोत्सृष्टान्शरौघान्राघवानुजः ।।।।असम्ब्रान्तःप्रचिच्छेदनिशितैर्बहुभिश्शरैः ।

ત્યારે રાક્ષસે છોડેલા બાણોના પ્રવાહોને રાઘવના અનુજ લક્ષ્મણે અચળ મનથી પોતાના અનેક તીક્ષ્ણ બાણોથી કાપી નાખ્યા.

Verse 80

तान् शरान्युधिसम्प्रेक्ष्यनिकृत्तान्रावणात्मजः ।।।।चुकोपत्रिदशेन्द्रारिर्जग्राहनिशितंशरम् ।

યુદ્ધમાં તે બાણો કપાઈ ગયા છે એમ જોઈ રાવણપુત્ર—ત્રિદશેન્દ્રનો વૈરી—ક્રોધિત થયો અને બીજો તીક્ષ્ણ બાણ હાથમાં લીધો.

Verse 81

ससन्धायमहातेजास्तंबाणंसहसोत्सृजत् ।।।।तेनस्सौमित्रिमायान्तमाजघानस्तनान्तरे ।

તે મહાતેજસ્વીએ બાણ સંધાન કરી બળપૂર્વક છોડ્યો; તે બાણથી આગળ વધતા સૌમિત્રિને વક્ષસ્થળના મધ્યમાં ઘા માર્યો.

Verse 82

अतिकायेनसौमित्रिस्ताडितोयुधिवक्षसि ।।।।सुस्रावरुधिरंतीव्रंमदंमत्तइवद्विपः ।

યુદ્ધમાં અતિકાયે સૌમિત્રિના વક્ષ પર પ્રહાર કર્યો; તેથી તેનું રક્ત તીવ્ર વેગે વહેવા લાગ્યું—જેમ મસ્ત હાથીનું મદ વહે.

Verse 83

सचकारतदात्मानंविशल्यंसहसाविभुः ।।।।जग्राह च शरंतीक्ष्णमस्त्रेणापिचसन्दधे ।

ત્યારે તે વિભુ મહાબલી સહસા પોતાને શલ્યરહિત કર્યો; તીક્ષ્ણ શર ગ્રહણ કરી, અસ્ત્રમંત્રથી પણ તેને સંધાન કરી પ્રતિઉત્તર આપવા તત્પર થયો.

Verse 84

आग्नेयेनतदाऽस्त्रेणयोजयामाससायकम् ।।।।स जज्वालतदाबाणोधनुष्यस्यमहात्मनः ।

પછી અગ્નેય અસ્ત્રનું આહ્વાન કરીને તેણે સાયકને યુક્ત કર્યો; અને તરત જ મહાત્મા ધનુર્ધરની ધનુષ્યસ્થ બાણ જ્વલિત થઈ ઊઠ્યો.

Verse 85

अतिकायोतितेजस्वीसौरमस्त्रंसमादधे ।।।।तेनबाणंभुजङ्गाभंहेमपुङ्खमयोजयत् ।

અતિ તેજસ્વી અતિકાયે સૌર અસ્ત્ર ધારણ કર્યું; અને તેનાથી ભુજંગાકાર, હેમપુંખવાળો બાણ ધનુષ્ય પર યોજ્યો.

Verse 86

तदस्त्रंज्वलितंघोरंलक्ष्मणश्शरमाहितम् ।।।।अतिकायायचिक्षेपकालदण्डमिवान्तकः ।

લક્ષ્મણે તે ઘોર, જ્વલિત અસ્ત્રને શર પર સ્થાપિત કરીને અતિકાય પર ફેંક્યું—જેમ અંતક કાળદંડ ફેંકે તેમ.

Verse 87

आग्नेयेनाभिसंयुक्तंदृष्टवाबाणंनिशाचरः ।।।।उत्ससर्जतदाबाणंदीप्तंसूर्यास्त्रयोजितम् ।

અગ્નેય અસ્ત્રથી સંયુક્ત બાણ જોઈને, નિશાચરે ત્યારે સૂર્યાસ્ત્રયુક્ત દીપ્ત બાણ છોડ્યો.

Verse 88

तावुभावम्बरेबाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः ।।।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रौक्रुद्धाविवभुजंगमौ ।

આકાશમંડળમાં તે બે બાણો પરસ્પર અથડાયા; તેજથી પ્રદીપ્ત અગ્રવાળા, ક્રોધિત બે સર્પો જેમ સામસામે ટકરાયા તેમ લાગ્યા.

Verse 89

तावन्योन्यंविनिर्दह्यपेततुर्धरणीतले ।।।।निरर्चिषौभस्मकृतौ न भ्राजेतेशरोत्तमौ ।तावुभौदीप्यमानौस्म न भ्राजेतेमहीतले ।।।।

પરસ્પર દહન કરીને તે બે બાણ ધરણી પર પડી ગયા; નિરર્ચિષ, ભસ્મ થયેલા, તે ઉત્તમ શર હવે ઝળહળ્યા નહીં. પહેલાં દીપતા હતા, પરંતુ ભૂમિ પર તેઓ તેજસ્વી ન રહ્યા.

Verse 90

तावन्योन्यंविनिर्दह्यपेततुर्धरणीतले ।।6.71.89।।निरर्चिषौभस्मकृतौ न भ्राजेतेशरोत्तमौ ।तावुभौदीप्यमानौस्म न भ्राजेतेमहीतले ।।6.71.90।।

પરસ્પર દહન કરીને તે બે બાણ ધરણી પર પડી ગયા; નિરર્ચિષ, ભસ્મ થયેલા, તે ઉત્તમ શર હવે ઝળહળ્યા નહીં. પહેલાં દીપતા હતા, પરંતુ ભૂમિ પર તેઓ તેજસ્વી ન રહ્યા.

Verse 91

ततोऽतिकायस्सङ्कृद्धस्त्वस्त्रमैषीकमुत्सृजत् ।तत्प्रचिच्छेदसौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेणवीर्यवान् ।।।।

પછી અતિકાય ક્રોધે ભરાઈ ત્વષ્ટૃ-સંયુક્ત ઐષીક અસ્ત્ર છોડ્યું; પરંતુ પરાક્રમી સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ)એ ઇન્દ્ર-અસ્ત્રથી તેને કાપી નાંખ્યું.

Verse 92

ऐषीकंनिहतंदृष्टवारुषितोरावणात्मजः ।याम्येनार्स्तेणसङ्कृद्धोयोजयामाससायकम् ।।।।

ઐષીક અસ્ત્ર નષ્ટ થયું જોઈ રાવણપુત્ર ક્રોધિત થયો; ક્રોધે ભરાઈ યામ્ય અસ્ત્ર-સંયોજન કરીને તેણે બાણને યોજ્યું.

Verse 93

ततस्तदस्त्रंचिक्षेपलक्ष्मणायनिशाचरः ।वायव्येनतदस्त्रेणनिजघान स लक्ष्मणः ।।।।

ત્યારે તે નિશાચર યોદ્ધાએ તે અસ્ત્ર લક્ષ્મણ પર ફેંક્યું; અને લક્ષ્મણે વાયવ્ય અસ્ત્રથી તેને તરત જ નિષ્ફળ કરી દીધું.

Verse 94

अथैनंशरधाराभिर्धाराभिरिवतोयदः ।अभ्यवर्षत्सुसङ्कृद्धोलक्ष्मणोरावणात्मजम् ।।।।

પછી અત્યંત ક્રોધિત લક્ષ્મણે રાવણના પુત્ર પર બાણોની ધારાઓ વરસાવી—જેમ મેઘ ઘનઘોર જળધારાઓ વરસાવે.

Verse 95

तेऽतिकायंसमासाद्यकवचेवज्रभूषिते ।भग्नाग्रशल्यास्सहसापेतुर्बाणामहीतले ।।।।

પણ જ્યારે તે બાણો વજ્રસમાન કઠોર, વજ્રભૂષિત કવચધારી અતિકાયના કવચ પર વાગ્યા, ત્યારે તેમના અગ્ર તૂટી ગયા અને બાણો સહસા ધરતી પર પડી ગયા.

Verse 96

तान्मोघानभिसम्प्रेक्ष्यलक्ष्मणःपरवीरहा ।अभ्यवर्षन्महेषूणांसहस्रेणमहायशाः ।।।।

તે બાણો નિષ્ફળ થયેલા જોઈ, પરવીરહા મહાયશસ્વી લક્ષ્મણે મહાબાણોના હજારથી વરસાવટ કરી.

Verse 97

स वृष्यमाणोबाणौघैरतिकायोमहाबलः ।अवध्यकवचस्सङ्ख्येराक्षसोनैवविव्यथे ।।।।

બાણોના પ્રવાહથી ઘેરાઈ જતાં પણ મહાબલી રાક્ષસ અતિકાય—અભેદ્ય કવચધારી—યુદ્ધના ઘમાસાણમાં જરા પણ ન ડગ્યો.

Verse 98

शरंचाशीविषाकारंलक्ष्मणायव्यपासृजत् ।स तेनविद्धस्सौमित्रिर्मर्मदेशेशरेण ह ।।।।मुहूर्तमात्रंनिस्संज्ञोह्यभवच्छत्रुतापनः ।

અતિકાયે લક્ષ્મણ પર આશીવિષ સમાન વિષાળુ બાણ છોડ્યો. તે બાણે મર્મસ્થાને વિંધાતા સૌમિત્રિ—શત્રુતાપન—ક્ષણમાત્ર માટે નિશ્ચેતન થયો.

Verse 99

ततःस्संज्ञामुपालभ्यचतुर्भिस्सायकोत्तमैः ।।।।निजघानहयान्सङ्ख्येसारथिं च महाबलः ।ध्वजस्योन्मथनंकृत्वाशरवर्षैररिन्दमः ।।।।

પછી સંજ્ઞા પામી મહાબલ અરીંદમે ચાર ઉત્તમ બાણોથી યુદ્ધમાં ઘોડાઓ અને સારથીને પાડી દીધા; અને બાણવર્ષાથી રથનો ધ્વજદંડ પણ તોડી નાંખ્યો.

Verse 100

ततःस्संज्ञामुपालभ्यचतुर्भिस्सायकोत्तमैः ।।6.71.99।।निजघानहयान्सङ्ख्येसारथिं च महाबलः ।ध्वजस्योन्मथनंकृत्वाशरवर्षैररिन्दमः ।।6.71.100।।

પછી મહાબલી અરિંદમે સંજ્ઞા પામી ચાર ઉત્તમ બાણોથી યુદ્ધમાં ઘોડાઓ અને સારથિને ઘાયલ કરી પાડી દીધા; અને બાણવર્ષાથી ધ્વજદંડને ઉખેડી નાખ્યો.

Verse 101

असम्भ्रान्तस्ससौमित्रिस्तान्शरानभिलक्षितान् ।मुमोचलक्ष्मणोबाणान्वधार्थंतस्यरक्षसः ।।।।

સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ અચલિત અને સંયમિત રહી, તે રાક્ષસના વધાર્થે નિશાન સાધેલા તે શરો છોડ્યા.

Verse 102

न शशाकरुजंकर्तुंयुधितस्यनरोत्तमः ।अथैनमभ्युपागम्यवायुर्वाक्यमुवाच ह ।।।।

યુદ્ધમાં નરોત્તમ લક્ષ્મણ તેને કોઈ ઘા પહોંચાડી શક્યા નહીં. ત્યારે વાયુદેવ નજીક આવી આ વચન બોલ્યા.

Verse 103

ब्रह्मदत्तवरोह्येषअवध्यकवचावृतः ।ब्राह्मेणास्त्रेणभ्निथ्येनमेषवध्योहिनान्यथा ।।।।अवध्यएषह्यन्येषामस्त्राणांकवचीबली ।

આને બ્રહ્માજીનો દત્ત વર છે અને અવિદ્ય કવચથી આવૃત છે. બ્રાહ્મ અસ્ત્રથી એને ભેદ—એ જ રીતે એ વધ્ય છે, અન્યથા નહીં. કવચધારી અને બલવાન હોવાથી, અન્ય સર્વ અસ્ત્રો માટે એ અવધ્ય છે.

Verse 104

ततस्तुवायोर्वचनंनिशम्यसौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः ।समाददेबाणममोघवेगंतद्ब्राह्ममस्त्रंसहसानियोज्य ।।।।

ત્યારે વાયુના વચન સાંભળી, ઇન્દ્રસમાન પરાક્રમી સૌમિત્રિએ તરત જ બ્રાહ્મ અસ્ત્રનું પ્રયોગ કરી, અચૂક વેગવાળો બાણ હાથમાં લીધો.

Verse 105

नियुज्यमानेसौमित्रिणाबाणवरेशिताग्रे ।दिशश्चचन्द्रर्कमहाग्रहाश्चनभश्चतत्रासचचालचोर्वी ।।।।

સૌમિત્રિએ તીક્ષ્ણ અગ્રવાળો શ્રેષ્ઠ બાણ પ્રયોગમાં મૂકતાં જ, દિશાઓ કંપી ઉઠीं; ચંદ્ર-સૂર્ય અને મહાગ્રહો, આકાશ અને ધરતી પણ ભયભીત થઈ ધ્રુજી ઉઠ્યાં.

Verse 106

तंब्रह्मणोऽस्त्रेणनियुज्यचापेशरंसुपुङ्खंयमदूतकल्पम् ।सौमित्रिरिन्द्रारिसुतस्यतस्यससर्जबाणंयुधिवज्रकल्पम् ।।।।

બ્રહ્માસ્ત્રથી સંયોજિત, સુપંખવાળો અને યમદૂત સમો તે શર ધનુષ્ય પર ચઢાવી, સૌમિત્રિએ યુદ્ધમધ્યે ઇન્દ્રશત્રુસુત (અતિકાય) પર વજ્ર સમો બાણ છોડ્યો.

Verse 107

तंलक्ष्मणोत्सृष्टममोघवेगंसमापतन्तंज्यलनप्रकाशम् ।सुपर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खंतदाऽतिकायस्समरेददर्श ।।।।

ત્યારે સમરમાં અતિકાયે લક્ષ્મણ દ્વારા છોડાયેલો તે બાણ જોયો—અચૂક વેગવાળો, સીધો ધસી આવતો, અગ્નિ સમો પ્રજ્વલિત, અને ગરુડપંખ સમા ઉત્તમ ચિત્રપંખોથી યુક્ત.

Verse 108

तंप्रेक्षमाणस्सहसाऽतिकायोजघानबाणैर्निशितैरनेकैः ।स सायकस्तस्यसुपर्णवेगस्तदातिकायस्यजगामपार्श्वम् ।।।।

તેને જોતા જ અતિકાયે સહસા અનેક તીક્ષ્ણ બાણોથી પ્રહાર કર્યો; પરંતુ એક શર ગરુડવેગ સમો ધસી જઈ ત્યારે અતિકાયના પાર्श્વ સુધી પહોંચી ગયો.

Verse 109

तमागतंप्रेक्ष्यतदातिकायोबाणंप्रदीप्तान्तककालकल्पम् ।जघानक्त्यृष्टिगदाकुठारैशूलैर्हुलैश्चाप्यविपन्नचेता ।।।।

ધસી આવતો, અંતક અને કાળ સમો પ્રદીપ્ત તે બાણ જોઈ, અતિકાય અડગ ચિત્તે શક્તિ, ઋષ્ટિ, ગદા, કુઠાર, શૂલ, હુલ તથા અન્ય અસ્ત્રોથી તેને આઘાત કરી અટકાવ્યો.

Verse 110

तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणिमोघानिकृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः ।प्रगृह्यतस्यैवकिरीटजुष्टम् ततोऽतिकायस्यशिरोजहार ।।।।

અદ્ભુત આકારવાળા તે શસ્ત્રોને નિષ્ફળ કરી, અગ્નિ સમ તેજસ્વી તે શરે પછી અતિકાયનું કિરીટથી શોભિત શિર કાપી લઈ ગયું.

Verse 111

तछचिरस्सशिरस्त्राणंलक्ष्मणेषुप्रपीडितम् ।पपातसहसाभूमौशृङ्गंहिमवतोयथा ।।।।

લક્ષ્મણના શરોથી દબાઈ ગયેલું તે શિર—શિરસ્ત્રાણ સહિત—હિમવતના શિખર જેવું સહસા ધરતી પર પડી ગયું.

Verse 112

तंभूमौनिपतितंदृष्टवाविक्षिप्तभूषणम्बभूवुर्व्यथितास्सर्वेहतशेषानिशाचराः ।।।।

ભૂમિ પર પડેલો તેને, વિખેરાયેલા આભૂષણો સાથે જોઈ, બચેલા બધા નિશાચરો વ્યથિત થઈ કંપી ઊઠ્યા.

Verse 113

तेविषण्णमुखादीनाःप्रहारजनितश्रमाः ।विनेदुरुच्चैर्बहवस्सहसाविस्वरैस्स्वरैः ।।।।

ઉદાસ મુખવાળા, પ્રહારોથી થાકેલા, ઘણા નિશાચરો સહસા ઊંચે અવાજે બેસુરા સ્વરે ચીસો પાડવા લાગ્યા.

Verse 114

ततस्तेत्वरितंयातानिरपेक्षानिशाचराः ।पुरीमभिमुखाभीताद्रवन्तोनायकेहते ।।।।

પછી નાયક હણાયો તે જોઈ, ભયભીત નિશાચરો નિરપેક્ષ બની ત્વરિતે લંકાપુરી તરફ દોડી ગયા.

Verse 115

प्रहर्षयुक्ताबहवस्तुवानराःप्रबुद्दपद्मप्रतिमाननास्तदा ।अपूजयन्लक्ष्मणविष्टभागिनंहतेरिपौभीमबलेदुरासदे ।।।।

ત્યારે હર્ષથી પરિપૂર્ણ અનેક વાનરો, પ્રબુદ્ધ કમળ સમાન મુખવાળા, ભયંકર બળવાળા દુર્લંઘ્ય શત્રુના વધથી આનંદિત થયેલા લક્ષ્મણજીને ભક્તિપૂર્વક પૂજવા લાગ્યા.

Verse 116

अतिबलमतिकायमभ्रकल्पंयुधिविनिपात्य स लक्ष्मणःप्रहृष्टः ।त्वरितमथतदा स रामपार्श्वंकपिनिवहैश्चसुपूजितोजगाम ।।।।

યુદ્ધમાં મેઘસમાન વિશાળકાય અતિબલવાન અતિકાયને પાડી લક્ષ્મણજી હર્ષિત થયા; અને વાનરસેનાઓ દ્વારા સુપૂજિત થઈ, તેઓ તત્કાળ રામચંદ્રજીના પાર्श્વે દોડી ગયા.