Sarga 124
पुष्पकविमान-प्रस्थानम् (The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared)
युद्धकाण्ड
એક રાત્રી વિશ્રામ પછી વિભીષણે શ્રીરામને પ્રણામ કરીને વિજયની સ્થિતિ પૂછીછે. પછી શૃંગાર-નિપુણ સેવકો દ્વારા સ્નાન, અનુલેપન, વસ્ત્ર, આભૂષણ, ચંદન અને માલ્ય વગેરેનું વિધિવત્ আতિથ્ય ગોઠવી, શ્રીરામ તથા વાનર-નાયકોને શીતલોપચાર સ્વીકારવા વિનંતી કરી. શ્રીરામે સંયમિત પરંતુ તાત્કાલિકતા દર્શાવતા વચન કહ્યાં—ચિત્રકૂટે ભરતે જે પ્રાર્થના કરી હતી, જેને મેં ત્યારે સ્વીકારી ન હતી, હવે એ ભરતના દર્શન માટે મારું હૃદય ઝડપથી દોડે છે; રાણીઓ અને નગરજનોની વિનંતીઓ પણ સ્મરણમાં છે. ત્યારે વિભીષણે પુષ્પક વિમાન અર્પણ કર્યું—સૂર્ય સમ તેજસ્વી, મેઘ સમ વિશાળ, કામગ (ઇચ્છાનુસાર ગતિશીલ), અજય અને મન સમ વેગવાન. તેણે જણાવ્યું કે આ કુબેરનું વાહન છે, જેને રાવણે યુદ્ધમાં હરી લીધું હતું; હવે રામકાર્ય માટે સંરક્ષિત છે. શ્રીરામે દીર્ઘ નિવાસ ન સ્વીકારી પ્રસ્થાનની અનુમતિ માગી અને વિમાન તૈયાર કરાવવાનું કહ્યું. વિમાન લાવવામાં આવ્યું—સુવર્ણ શોભા, મણિવેદિકાઓ, ધ્વજ, ઘંટડીઓ, મોતીજડિત ગવાક્ષ; વિશ્વકર્મા-નિર્મિત, મેરુ સમ મહત્તર. તેની વિશાળતા જોઈ રામ-લક્ષ્મણ આશ્ચર્યથી તેમાં આસન ગ્રહણ કરે છે; અહીંથી યુદ્ધાંત પછી ગૃહપ્રયાણની કથા વળે છે.
Shlokas
Verse 1
तांरात्रिमुषितंरामंसुखोत्थिमरिन्दमम् ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंजयंपृष्टवाविभीषणः ।।।।
તે રાત્રિ વિતાવી શત્રુદમન શ્રીરામ સુખથી ઉઠ્યા ત્યારે, વિજય વિષે પૂછતાં, અંજલિ જોડીને વિભીષણે આ વચન કહ્યું.
Verse 2
स्नानानिचाङ्गरागाणिवस्त्राण्याभरणानि च ।चन्दनानि च दिव्यानिमाल्यानिविविधानि च ।।।।अलङ्कारविदश्चेमानार्यःपद्मनिभेक्षणाः ।उपस्थितास्त्वांविधवत्स्नापयिष्यन्तिराघव ।।।।
સ્નાનસામગ્રી, અંગરાગ, વસ્ત્રો અને આભૂષણો, દિવ્ય ચંદન અને વિવિધ પ્રકારની માળાઓ—બધું અહીં છે. હે રાઘવ, અલંકારવિધામાં નિપુણ, પદ્મનયના આ આર્ય સ્ત્રીઓ વિધિપૂર્વક તમને સ્નાન કરાવવા ઉપસ્થિત છે.
Verse 3
स्नानानिचाङ्गरागाणिवस्त्राण्याभरणानि च ।चन्दनानि च दिव्यानिमाल्यानिविविधानि च ।।6.124.2।।अलङ्कारविदश्चेमानार्यःपद्मनिभेक्षणाः ।उपस्थितास्त्वांविधवत्स्नापयिष्यन्तिराघव ।।6.124.3।।
અલંકારમાં નિપુણ અને પદ્મસમાન નેત્રવાળી આ આર્ય સ્ત્રીઓ ઉપસ્થિત છે; હે રાઘવ, વિધિ મુજબ તેઓ તમારું યોગ્ય સ્નાન કરાવશે.
Verse 4
एवमुक्तस्तुकाकुत्स्थ: प्रत्युवाचविभीषणम् ।हरीन्सुग्रीवमुख्यांस्त्वंस्नानेनोपनिमन्त्रय ।।।।
આ રીતે કહ્યા પછી કાકુત્સ્થ રામે વિભીષણને ઉત્તર આપ્યો: “સુગ્રીવને અગ્રણી રાખીને વાનર-સેનાને સ્નાનવિધિ માટે આમંત્રિત કર.”
Verse 5
स तुताम्यतिधर्मात्माममहेतोस्सुखोचितः ।सुकुमारोमहाबाहोकुमार: सत्यसंश्रयः ।।।।
“મારા કારણે તે—ભરત—અતિધર્માત્મા, સુખનો આદતવાળો છતાં સુકુમાર, મહાબાહુ યુવરાજ, સત્યમાં આશ્રય રાખનાર—ક્લેશ પામે છે.”
Verse 6
तंविनाकैकयीपुत्रंभरतंधर्मचारिणम् ।न मेस्नानंबहुमतंवस्त्राण्याभरणानि च ।।।।
કૈકેયીપુત્ર ધર્મચારી ભરત વિના મને સ્નાન પણ પ્રિય નથી; વસ્ત્રો અને આભૂષણો પણ મનને રુચે નહીં.
Verse 7
एतत्पश्ययथाक्षिप्रंप्रतिगच्छामतांपुरीम् ।अयोध्यांगच्छतोह्येषपन्थाःपरमदुर्गमः ।।।।
આને ત્વરિત જુઓ; અયોધ્યા નગરીમાં પાછા ફરવા ઇચ્છનારાઓ માટે આગળ જવાનો આ માર્ગ અતિ દુર્ગમ છે.
Verse 8
एवमुक्तस्तुकाकुत्स्थंप्रत्युवाचविभीषणः ।अह्नात्वांप्रापयिष्यामितांपुरींपार्थिवात्मज ।।।।
આ રીતે કહ્યા પછી વિભીષણે કાકુત્સ્થને ઉત્તર આપ્યો: “હે રાજકુમાર, એક જ દિવસે હું તમને તે નગરી પહોંચાડી દઈશ.”
Verse 9
पुष्पकंनामभद्रंतेविमानंसूर्यसन्निभम् ।ममभ्रातुःकुबेरस्यरावणेनबलीयसा ।।।।हृतंनिर्जित्यसङ्ग्रामेकामगंदिव्यमुत्तमम् ।त्वदर्थंपालितंचेदंतिष्ठत्यतुलविक्रम ।।।।
“તમારું કલ્યાણ થાઓ: પુષ્પક નામનું, સૂર્ય સમ તેજસ્વી વિમાન છે. મારા ભાઈ કુબેરનું તે દિવ્ય, ઉત્તમ, ઇચ્છાનુસાર ગમન કરતું વિમાન બલવાન રાવણે યુદ્ધમાં જીત મેળવી હરી લીધું. હે અતુલ પરાક્રમી, તમારા હિતાર્થે મેં તેને સંભાળી તૈયાર રાખ્યું છે.”
Verse 10
पुष्पकंनामभद्रंतेविमानंसूर्यसन्निभम् ।ममभ्रातुःकुबेरस्यरावणेनबलीयसा ।।6.124.9।।हृतंनिर्जित्यसङ्ग्रामेकामगंदिव्यमुत्तमम् ।त्वदर्थंपालितंचेदंतिष्ठत्यतुलविक्रम ।।6.124.10।।
તારું કલ્યાણ થાઓ; ‘પુષ્પક’ નામનું સૂર્યસમાન તેજસ્વી વિમાન—મારા ભાઈ કુબેરનું—બળવાન રાવણે યુદ્ધમાં જીત મેળવી હરી લીધું. ઇચ્છાનુસાર ગમન કરતું આ ઉત્તમ દિવ્ય વિમાન તારા હિતાર્થે જ અહીં સાચવી રાખ્યું છે, હે અતુલ પરાક્રમી રામ.
Verse 11
तदिदंमेघसङ्काशंविमानमिहतिष्ठति ।तेनयास्यसियानेनत्वमयोध्यांगतज्वरः ।।।।
આ મેઘસમાન વિમાન અહીં ઊભું છે; આ યાનથી તું અયોધ્યા જશે, ચિંતા-જ્વરથી મુક્ત થઈને.
Verse 12
अहंतेयुद्यनुग्राह्योयदिस्मरसिमेगुणान् ।वसतावदिहप्राज्ञ यद्यस्तिमयिसौहृदम् ।।।।
જો હું તારા અનુગ્રહનો પાત્ર હોઉં, જો તું મારા ગુણો સ્મરે—હે પ્રાજ્ઞ—તો જો તારા હૃદયમાં મારા પ્રત્યે સ્નેહ હોય, તો થોડો સમય અહીં નિવાસ કર.
Verse 13
लक्ष्मणेनसहभ्रात्रावैदेह्याभार्ययासह ।अर्चितस्सर्वकामैस्त्वंततोराम गमिष्यसि ।।।।
ભાઈ લક્ષ્મણ સાથે અને પત્ની વૈદેહી સાથે, સર્વ આવશ્યક કામનાઓથી તારો યોગ્ય સન્માન થયા પછી, હે રામ, ત્યારબાદ તું પ્રસ્થાન કરજે.
Verse 14
प्रीतियुक्तस्यविहितांससैन्यःससुहृद्गणः ।सक्रतियांराममेतावद्गृहेणत्वंमयोद्यताम् ।।।।
પ્રેમપૂર્વક ગોઠવેલ આ આતિથ્ય—સૈન્ય સહિત અને સુહૃદવર્ગ સહિત—તમારા માટે છે. હે રામ, મારી તરફથી તૈયાર કરેલું આ ગૃહ-સત્કાર એક વાર તો સ્વીકારો.
Verse 15
प्रणयाद्भहुमानाच्चसौहार्देन च राघव ।प्रसादायामिप्रेष्योऽहं न खल्वाज्ञापयामिते ।।।।
હે રાઘવ, પ્રેમથી, બહુમાનથી અને સૌહાર્દથી હું તમને વિનંતી કરું છું. હું તમારો સેવક છું; હું તમને આજ્ઞા આપતો નથી.
Verse 16
एवमुक्तस्ततोरामःप्रत्युवाचविभीषणम् ।रक्षसांवानराणां च सर्वेषामेवशृण्वताम् ।।।।
વિભીષણે આમ કહ્યું ત્યારે, સર્વ રાક્ષસો અને વાનરો સાંભળતા હોય તેમ, રામે તેને ઉત્તર આપ્યો.
Verse 17
पूजितोऽस्मित्वयावीर साचिव्येनपरन्तप ।सर्वात्मना च चेष्टाभिःसौहार्देनपरेण च ।।।।
હે વીર, પરંતપ! તારા સચિવ્યથી, સર્વાત્મનાથી કરેલા પ્રયત્નોથી અને પરમ સૌહાર્દથી મને સાચે જ પૂજિત કરવામાં આવ્યો છે.
Verse 18
न खल्वेतन्नकुर्यांतेवचनंराक्षसेश्वर ।तंतुमेभ्रातरंद्रष्टुंभरतंत्वरतेमनः ।।।।
હે રાક્ષસેશ્વર, તમારું વચન હું નકારું એ શક્ય નથી; પરંતુ મારા મનને તો મારા ભાઈ ભરતને જોવા માટે ઉતાવળ થાય છે.
Verse 19
मांनिवर्तयितुंयोऽसौचित्रकूटमुपागतः ।शिरसायाचतोयस्यवचनं न कृतंमया ।।।।कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।गुहं च सुहृदंचैवपौरान्जनपदैस्सह ।।।।
જે મને પાછો ફેરવવા ચિત્રકૂટે આવ્યો હતો—મસ્તક નમાવી વિનંતી કરતો હતો, છતાં મેં તેની વાત માની નહીં. તેમ જ કૌસલ્યા, સુમિત્રા, યશસ્વિની કૈકેયી, મારા સુહૃદ ગુહ તથા નગરવાસીઓ અને જનપદના લોકોએ મળીને પણ વિનંતી કરી, તો પણ મેં સમર્પણ કર્યું નહીં.
Verse 20
मांनिवर्तयितुंयोऽसौचित्रकूटमुपागतः ।शिरसायाचतोयस्यवचनं न कृतंमया ।।6.124.19।।कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।गुहं च सुहृदंचैवपौरान्जनपदैस्सह ।।6.124.20।।
હે રાક્ષસેશ્વર, મારું વિમાન ત્વરિત તૈયાર કરાવો. મારું કાર્ય પૂર્ણ થયું છે; હવે અહીં રહેવું મને કેવી રીતે યોગ્ય ગણાય?
Verse 21
अनुजानीहमांसौम्य पूजितोऽस्मिविभीषण ।मन्युर्नखलुकर्तव्यःसखेत्वांचानुमानये ।।।।
હે સૌમ્ય વિભીષણ, મને વિદાય આપો. સખા, તમે મને સન્માનિત કર્યો છે; ક્રોધ કરવો યોગ્ય નથી—મારી પ્રતિજ્ઞા સમજો અને મનમાં અણગમો ન રાખો.
Verse 22
उपस्थापयमेशीघ्रंविमानंराक्षसेश्वर ।कृतकार्यस्यमेवासःकथंस्यादिहसम्मतः ।।।।
હે રાક્ષસેશ્વર, મારું વિમાન ત્વરિત તૈયાર કરાવો. મારું કાર્ય પૂર્ણ થયું છે; હવે અહીં રહેવું મને કેવી રીતે યોગ્ય ગણાય?
Verse 23
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।।।
રામે આમ કહ્યા પછી રાક્ષસેન્દ્ર વિભીષણે ત્વરાથી સૂર્યસમાન તેજવાળું વિમાન બોલાવ્યું. ત્યારબાદ સોનાથી ચિત્રિત અંગોવાળું, વૈદૂર્યમણિની વેદિકાવાળું, કૂટાગારોથી ઘેરાયેલું અને સર્વત્ર રજતપ્રભાથી ઝળહળતું તે વિમાન પ્રગટ થયું. ફિક્કી ધ્વજપતાકાઓ અને ધ્વજોથી શોભિત, કાંસ્ય-સુવર્ણ હર્મ્યો તથા હેમપદ્મ અલંકારોથી વિભૂષિત તે અતિ મનોહર હતું. કિંકિણીજાળોથી છવાયેલું, મુક્તામણિ જડિત ગવાક્ષવાળું, ઘંટાજાળોથી પરિઘેરાયેલું અને સર્વત્ર મધુર નાદ કરતું હતું. મેરુશિખર સમ આકારનું, વિશ્વકર્માએ નિર્મિત કરેલું, વિશાળ હર્મ્યોથી શોભિત અને મુક્તા-રજતથી ઝગમગતું હતું. સ્ફટિકથી ચિત્રિત તળિયાં, વૈદૂર્ય જડિત ઉત્તમ આસનો, મહામૂલ્ય વસ્ત્રાવરણો અને અપર ધનસંપત્તિથી તે સમૃદ્ધ હતું.
Verse 24
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
રામે આમ કહ્યે પછી રાક્ષસેન્દ્ર વિભીષણે તત્કાળ ઉતાવળે સૂર્યસમાન તેજસ્વી વિમાનને આહ્વાન કર્યું. ત્યારબાદ કાઞ્ચન-ચિત્રિત અંગોવાળું, વૈદૂર્યમણિ-વેદિકાવાળું, કૂટાગારોથી પરિઘેરાયેલું અને સર્વત્ર રજતપ્રભાથી ઝળહળતું તે વિમાન પ્રગટ થયું. પાંડુર ધ્વજ-પતાકાઓથી અલંકૃત, હેમપદ્મ-ભૂષિત કાઞ્ચન હર્મ્યોથી શોભિત હતું. કિંકિણીજાળોથી છવાયેલું, મુક્તા-મણિ જડિત ગવાક્ષવાળું, ઘંટાજાળોથી સર્વત્ર પરિઘેરાયેલું અને મધુર નાદ કરતું હતું. વિશ્વકર્માએ રચેલું તે મેરુશિખર સમાન ઊંચું, વિશાળ હર્મ્યોથી શોભિત અને મુક્તા-રજતથી દીપ્તિમાન હતું. સ્ફટિક-ચિત્રિત તળિયાં, વૈદૂર્યજડિત ઉત્તમ આસનો, મહામૂલ્ય આવરણો અને મહાધનથી સમૃદ્ધ સજ્જતા ધરાવતું હતું.
Verse 25
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
રામે આમ કહ્યે પછી રાક્ષસેન્દ્ર વિભીષણે તત્કાળ ઉતાવળે સૂર્યસમાન તેજસ્વી વિમાનને આહ્વાન કર્યું. ત્યારબાદ કાઞ્ચન-ચિત્રિત અંગોવાળું, વૈદૂર્યમણિ-વેદિકાવાળું, કૂટાગારોથી પરિઘેરાયેલું અને સર્વત્ર રજતપ્રભાથી ઝળહળતું તે વિમાન પ્રગટ થયું. પાંડુર ધ્વજ-પતાકાઓથી અલંકૃત, હેમપદ્મ-ભૂષિત કાઞ્ચન હર્મ્યોથી શોભિત હતું. કિંકિણીજાળોથી છવાયેલું, મુક્તા-મણિ જડિત ગવાક્ષવાળું, ઘંટાજાળોથી સર્વત્ર પરિઘેરાયેલું અને મધુર નાદ કરતું હતું. વિશ્વકર્માએ રચેલું તે મેરુશિખર સમાન ઊંચું, વિશાળ હર્મ્યોથી શોભિત અને મુક્તા-રજતથી દીપ્તિમાન હતું. સ્ફટિક-ચિત્રિત તળિયાં, વૈદૂર્યજડિત ઉત્તમ આસનો, મહામૂલ્ય આવરણો અને મહાધનથી સમૃદ્ધ સજ્જતા ધરાવતું હતું.
Verse 26
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
રામે આમ કહ્યે પછી રાક્ષસેન્દ્ર વિભીષણે તત્કાળ ઉતાવળે સૂર્યસમાન તેજસ્વી વિમાનને આહ્વાન કર્યું. ત્યારબાદ કાઞ્ચન-ચિત્રિત અંગોવાળું, વૈદૂર્યમણિ-વેદિકાવાળું, કૂટાગારોથી પરિઘેરાયેલું અને સર્વત્ર રજતપ્રભાથી ઝળહળતું તે વિમાન પ્રગટ થયું. પાંડુર ધ્વજ-પતાકાઓથી અલંકૃત, હેમપદ્મ-ભૂષિત કાઞ્ચન હર્મ્યોથી શોભિત હતું. કિંકિણીજાળોથી છવાયેલું, મુક્તા-મણિ જડિત ગવાક્ષવાળું, ઘંટાજાળોથી સર્વત્ર પરિઘેરાયેલું અને મધુર નાદ કરતું હતું. વિશ્વકર્માએ રચેલું તે મેરુશિખર સમાન ઊંચું, વિશાળ હર્મ્યોથી શોભિત અને મુક્તા-રજતથી દીપ્તિમાન હતું. સ્ફટિક-ચિત્રિત તળિયાં, વૈદૂર્યજડિત ઉત્તમ આસનો, મહામૂલ્ય આવરણો અને મહાધનથી સમૃદ્ધ સજ્જતા ધરાવતું હતું.
Verse 27
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
રામે આમ કહ્યે પછી રાક્ષસેન્દ્ર વિભીષણે તત્કાળ ઉતાવળે સૂર્યસમાન તેજસ્વી વિમાનને આહ્વાન કર્યું. ત્યારબાદ કાઞ્ચન-ચિત્રિત અંગોવાળું, વૈદૂર્યમણિ-વેદિકાવાળું, કૂટાગારોથી પરિઘેરાયેલું અને સર્વત્ર રજતપ્રભાથી ઝળહળતું તે વિમાન પ્રગટ થયું. પાંડુર ધ્વજ-પતાકાઓથી અલંકૃત, હેમપદ્મ-ભૂષિત કાઞ્ચન હર્મ્યોથી શોભિત હતું. કિંકિણીજાળોથી છવાયેલું, મુક્તા-મણિ જડિત ગવાક્ષવાળું, ઘંટાજાળોથી સર્વત્ર પરિઘેરાયેલું અને મધુર નાદ કરતું હતું. વિશ્વકર્માએ રચેલું તે મેરુશિખર સમાન ઊંચું, વિશાળ હર્મ્યોથી શોભિત અને મુક્તા-રજતથી દીપ્તિમાન હતું. સ્ફટિક-ચિત્રિત તળિયાં, વૈદૂર્યજડિત ઉત્તમ આસનો, મહામૂલ્ય આવરણો અને મહાધનથી સમૃદ્ધ સજ્જતા ધરાવતું હતું.
Verse 28
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
રામે આમ કહ્યે પછી રાક્ષસેન્દ્ર વિભીષણે તત્કાળ ઉતાવળે સૂર્યસમાન તેજસ્વી વિમાનને આહ્વાન કર્યું. ત્યારબાદ કાઞ્ચન-ચિત્રિત અંગોવાળું, વૈદૂર્યમણિ-વેદિકાવાળું, કૂટાગારોથી પરિઘેરાયેલું અને સર્વત્ર રજતપ્રભાથી ઝળહળતું તે વિમાન પ્રગટ થયું. પાંડુર ધ્વજ-પતાકાઓથી અલંકૃત, હેમપદ્મ-ભૂષિત કાઞ્ચન હર્મ્યોથી શોભિત હતું. કિંકિણીજાળોથી છવાયેલું, મુક્તા-મણિ જડિત ગવાક્ષવાળું, ઘંટાજાળોથી સર્વત્ર પરિઘેરાયેલું અને મધુર નાદ કરતું હતું. વિશ્વકર્માએ રચેલું તે મેરુશિખર સમાન ઊંચું, વિશાળ હર્મ્યોથી શોભિત અને મુક્તા-રજતથી દીપ્તિમાન હતું. સ્ફટિક-ચિત્રિત તળિયાં, વૈદૂર્યજડિત ઉત્તમ આસનો, મહામૂલ્ય આવરણો અને મહાધનથી સમૃદ્ધ સજ્જતા ધરાવતું હતું.
Verse 29
उपस्थितमनाधृष्यंतद्विमानंमनोजवम् ।निवेदयित्वारामायतस्थौतत्रविभीषणः ।।।।
અનાધૃષ્ય અને મનોજવ એવું તે વિમાન ઉપસ્થિત કરાવી, રામને અર્પણ કરીને વિભીષણ ત્યાં ઊભો રહ્યો.
Verse 30
तत्पुष्पकंकामगमंविमानमुपस्थितंभूधरसन्निकाशम् ।दृष्टवातदाविस्मयमाजगामरामस्ससौमित्रिरुदारसत्त्व: ।।।।
ત્યારે ઇચ્છાનુસાર ગમન કરતું, પર્વત સમાન દેખાતું, સામે ઊભેલું પુષ્પક નામનું વિમાન જોઈ, ઉદારસત્ત્વ રામ સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) સહીત અતિ વિસ્મિત થયો.
Frequently Asked Questions
The key action is Rama’s refusal to prolong celebratory comfort despite legitimate hospitality; he prioritizes duty toward Bharata and Ayodhya, framing post-war conduct as disciplined responsibility rather than indulgent triumph.
Victory does not suspend dharma: gratitude is acknowledged, but the ruler’s obligations—repairing social order, honoring those who suffered, and completing the promised return—take precedence over personal ease and ceremonial pleasure.
Ayodhya functions as the civic endpoint of restoration; Citrakūṭa recalls the earlier moral test of returning from exile; culturally, the chapter foregrounds rites of hospitality and royal protocol (snāna, anointment, adornment) as part of orderly transition after conflict.