Sarga 28
शुकवाक्यं (Śuka’s Report on the Vānara Host) / Śuka Describes the Allied Forces to Rāvaṇa
युद्धकाण्ड
સारणના નિવેદન પછી શુક રાવણને ક્રમબદ્ધ ગુપ્તચર અહેવાલ આગળ વધારીને કહે છે. તે નજીક આવતી વાનર-સંઘને દુરાસદ ગણાવે છે—રૂપાંતર કરવામાં નિપુણ, દેવતુલ્ય પરાક્રમી અને રોકવા કઠિન. પછી તે મુખ્ય નેતાઓ ઓળખાવે છે: મૈંદ અને દ્વિવિદ પ્રાયઃ અમર-સમાન રણધુરંધર; અને હનુમાન મારુતાત્મજ—સમુદ્ર લંઘન કરનાર, રૂપ બદલનાર, તથા લંકામાં પૂર્વ દૂતકાર્ય (પૂંછ દહન સહિત) દ્વારા પ્રમાણિત પરાક્રમ ધરાવનાર। પછી તે માનવ મુખ્ય પાત્રો તરફ વળે છે. શ્રીરામને ઇક્ષ્વાકુવંશીય અતિરથ, અડગ ધર્મનિષ્ઠ, બ્રહ્માસ્ત્રાદિ દિવ્યાસ્ત્રો અને લોકભેદી ધનુર્વિદ્યાથી યુક્ત કહે છે; લક્ષ્મણને રામનો અનિવાર્ય “જમણો હાથ”, નીતિ અને યુદ્ધમાં કુશળ સહાયક તરીકે વર્ણવે છે. રામના ડાબે વિભીષણ અભિષિક્ત રાજા તરીકે રાવણવિરોધમાં સ્થિત છે એમ પણ જણાવે છે। સેનાની વિશાળતા દર્શાવવા શંખુ, મહાશંખુ, બૃંદ, પદ્મ, ખર્વ, સમુદ્ર, ઓઘ, મહૌઘ જેવા સંખ્યાશબ્દો વડે વિસ્તાર કરે છે અને અંતે ચેતવે છે—જ્વલંત ગ્રહ જેવી આ મહાસેનાને જોઈ રાવણે પરાજય ટાળવા પરમ પ્રયત્ન કરવો જોઈએ।
Shlokas
Verse 1
साराणस्यवचश्श्रुत्वारावणंराक्षसाधिपम् ।बलमादिश्यतत्सर्वंशुकोवाक्यमथाब्रवीत् ।।6.28.1।।
સારાણના વચન સાંભળી, રાક્ષસાધિપતિ રાવણને શુકે સમગ્ર સેનાબળનું વર્ણન કરીને, પછી આગળનું વચન કહ્યું.
Verse 2
स्थितान्पश्यसियानेतान्मत्तानिवमहाद्विपान् ।न्यग्रोधानिवगाङ्गेयान् सालान् हैमवतानिव ।।6.28.2।।एतेदुष्प्रसहाराजन्बलिनःकामरूपिणः ।दैत्यदानवसङ्काशायुद्धेदेवपराक्रमाः ।।6.28.3।।
હે રાજન, તું જે સેનાને અહીં અચળ ઊભેલી જોઈ રહ્યો છે—તે મદમસ્ત મહાગજ સમી, ગંગાતટના ન્યગ્રોધવૃક્ષો સમી, અને હિમાલયમાં મૂળ ધરાવતાં સાલવૃક્ષો સમી—દૃઢ અને અડગ છે, કદી ન ડગે એવી.
Verse 3
स्थितान्पश्यसियानेतान्मत्तानिवमहाद्विपान् ।न्यग्रोधानिवगाङ्गेयान् सालान् हैमवतानिव ।।6.28.2।।एतेदुष्प्रसहाराजन्बलिनःकामरूपिणः ।दैत्यदानवसङ्काशायुद्धेदेवपराक्रमाः ।।6.28.3।।
હે રાજન, આ યોદ્ધાઓ દુષ્પ્રસહ છે—બળવાન છે, ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરી શકે છે; દેખાવમાં દૈત્ય-દાનવ સમા લાગે છે, પરંતુ યુદ્ધમાં દેવતાઓ સમો પરાક્રમ ધરાવે છે.
Verse 4
एषांकोटिसहस्राणिनवपञ्चचसप्तच ।तथाशङ्खुसहस्राणितथाबृन्दशतानिच ।।6.28.4।।
આ વાનરોની સંખ્યા નવ, પાંચ અને સાત—એવી કરોડોની હજારોમાં ગણાય છે; તેમજ શંકુના હજારો અને વૃન્દના સૈકડાઓ પણ છે.
Verse 5
एतेसुग्रीवसचिवाःकिष्किन्धानिलयास्सदा ।हरयोदेवगन्धर्वैरुत्पन्नाःकामरूपिणः ।।6.28.5।।
આ સુગ્રીવના સચિવો એવા વાનરો સદા કિષ્કિન્ધામાં નિવાસ કરે છે; દેવો અને ગંધર્વોમાંથી ઉત્પન્ન, ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરવાની શક્તિ ધરાવે છે.
Verse 6
यौतौपश्यसितिष्ठन्तौकुमारौदेवरूपिणौ ।मैन्दश्चद्विविदश्चोभौताभ्यांनास्तिसमोयुधि ।।6.28.6।।
તમે ત્યાં ઊભેલા દેવસમાન રૂપવાળા તે બે યુવાનને જુઓ છો? એ બંને મૈન્દ અને દ્વિવિદ છે; યુદ્ધમાં એમના સમાન કોઈ નથી.
Verse 7
ब्राह्मणासममज्ञातावमृतप्राशिनापुभौ ।आशंसेतेयुथालङ्कामेतौमर्दितुमोजसा ।।6.28.7।।
બ્રહ્માની અનુમતિથી બંનેએ અમૃત પાન કર્યું છે; યુથપતિ રૂપે આ બંને પોતાના તેજોબળથી લંકાને ચકનાચૂર કરવાની આશા રાખે છે.
Verse 8
यंतुपश्यसितिष्टन्तंप्रभिन्नमिवकुञ्जरम् ।योबलात् क्षोभयेत् क्रुद्धस्समुद्रमपिवानरः ।।6.28.8।।एषोऽभिगन्तालङ्कायावैदेह्यास्तवचप्रभो: ।एनंपश्यपुरादृष्टंवानरंपुनरागतम् ।।6.28.9।।
પણ જેને તમે ત્યાં ઊભેલો જુઓ છો, તે મસ્ત હાથી સમો છે; ક્રોધિત થાય તો એ વાનર પોતાના બળથી સમુદ્રને પણ ઉથલાવી શકે.
Verse 9
यंतुपश्यसितिष्टन्तंप्रभिन्नमिवकुञ्जरम् ।योबलात् क्षोभयेत् क्रुद्धस्समुद्रमपिवानरः ।।6.28.8।।एषोऽभिगन्तालङ्कायावैदेह्यास्तवचप्रभो: ।एनंपश्यपुरादृष्टंवानरंपुनरागतम् ।।6.28.9।।
હે પ્રભુ! આ એ જ વાનર છે, જે પહેલાં લંકામાં પ્રવેશ્યો, વૈદેહીને જોઈ, અને ફરી પાછો ફર્યો હતો; જુઓ—એ ફરીથી પાછો આવ્યો છે.
Verse 10
ज्येष्ठःकेसरिणःपुत्त्रोवातात्मजइतिश्रुतः ।हनूमानितिविख्यातोलङ्घितोयेनसागरः ।।6.28.10।।
તે કેસરિનનો જ્યેષ્ઠ પુત્ર અને વાયુદેવનો આત્મજ કહેવાય છે; હનૂમાન નામે જગતમાં વિખ્યાત, જેના દ્વારા સાગર લંઘાયો હતો.
Verse 11
कामरूपीहरिश्रेष्टोबलरूपसमन्वितः ।अनिवार्यगतिश्चैवयथासततगःप्रभुः ।।6.28.11।।
તે કામરૂપ ધારણ કરનાર હરિશ્રેષ્ઠ છે, બળ અને તેજથી સમન્વિત; તેની ગતિ અનિવાર્ય છે—સદા વહેતા પવન સમી, અપ્રતિહત અને શીઘ્ર.
Verse 12
उद्यन्तभास्करंदृष्टवाबालःकिलपिपासितः ।त्रियोजनसहस्रंतुअध्वानमवतीर्यहि ।।6.28.12।।आदित्यमाहरिष्यामिनमेक्षुत्प्रतियास्यति ।इतिसञ्चिन्त्यमनसापुरैषबलदर्पितः ।।6.28.13।।
કહે છે કે બાળ અવસ્થામાં, તરસ અને ભૂખથી વ્યાકુળ થઈ, ઉગતા ભાસ્કરને જોઈ તે બળદર્પિત વાનર મનમાં વિચાર્યો—“આદિત્યને પકડી લાવીશ; ત્યારે જ મારી ભૂખ શમે”—અને ત્રણ હજાર યોજનાનો માર્ગ ઉતરી દોડ્યો.
Verse 13
उद्यन्तभास्करंदृष्टवाबालःकिलपिपासितः ।त्रियोजनसहस्रंतुअध्वानमवतीर्यहि ।।6.28.12।।आदित्यमाहरिष्यामिनमेक्षुत्प्रतियास्यति ।इतिसञ्चिन्त्यमनसापुरैषबलदर्पितः ।।6.28.13।।
દેવો, દેવર્ષિઓ અને દાનવો માટે પણ અતિ અનાધૃષ્ય એવા દેવ આદિત્યને પામવામાં અસમર્થ થયો હોય તેમ, સૂર્યોદય દિશાના પર્વત પર તે પડી ગયો.
Verse 14
अनाधृष्यतमंदेवमपिदेवर्षिदानवैः ।अनासाघैवपतितोभास्करोदयनेगिरौ ।।6.28.14।।
દેવો, દેવર્ષિઓ અને દાનવો માટે પણ અતિ અનાધૃષ્ય એવા દેવ આદિત્યને પામવામાં અસમર્થ થયો હોય તેમ, સૂર્યોદય દિશાના પર્વત પર તે પડી ગયો.
Verse 15
पतितस्यकपेरस्यहनुरेकाशिलातले ।किञ्चिद्भिन्नादृढहनोर्हनूमानेषतेनवै ।।6.28.15।।
તે કપિ પથ્થરની સપાટી પર પડ્યો ત્યારે તેની એક જડબડી થોડી તૂટી ગઈ; તેથી દૃઢ જડબાવાળો હોવા છતાં તે ‘હનૂમાન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 16
सत्यमागमयोगेनममैषविदितोहरिः ।नास्यशक्यंबलंरूपंप्रभावोवाऽपिभाषितम् ।।6.28.16।।
સત્ય અને આગમપ્રમાણથી મને આ હરિ વિષે જાણ થઈ છે; તેની શક્તિ, તેનું રૂપ અને તેનો પ્રભાવ—એ બધું વર્ણવી શકાય તેમ નથી.
Verse 17
एषआशंसतेलङ्कामेकोमर्दितुमोजसा ।येवजाज्वल्यतेऽपौवैधूमकेतुस्तवाद्यवै ।।6.28.17।।लङ्कायांनिहितश्चापिकथंविस्मरसेकपिम् ।
આ એકલો જ પોતાના ઓજસથી લંકાને મર્દિત કરવા ઇચ્છે છે. લંકામાં તારા આદેશે ધૂમકેતુએ હમણાં જ જેના પૂંછડાને અગ્નિ લગાડ્યો—એ જ કપિને તું કેમ ભૂલી જાય છે?
Verse 18
यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।।यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते ।योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।।योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।।यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
અને તેની નજીક એ પરાક્રમી શૂરવીર ઊભો છે—શ્યામવર્ણ, કમળસમાન નેત્રોવાળો—ઇક્ષ્વાકુવંશનો અતિરથ, જગતમાં પરાક્રમ માટે વિખ્યાત. જેમાં ધર્મ અચળ છે; જે ધર્મની મર્યાદા કદી લંઘતો નથી. જે બ્રાહ્માસ્ત્ર અને વેદોને જાણે છે, વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ છે. જે બાણોથી આકાશને ભેદી શકે અને પર્વતોને પણ ચીરી નાખે; જેના ક્રોધમાં યમ સમો ભય છે અને પરાક્રમમાં ઇન્દ્ર સમી તેજસ્વિતા. જેના પત્ની સીતાને જનસ્થાનમાંથી તું હરી લઈ ગયો—એ જ રામ, હે રાજન, હવે તારી સાથે યુદ્ધ કરવા આગળ વધે છે.
Verse 19
यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।।यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते ।योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।।योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।।यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
હે રાજન, આ શૂરવીર—શ્યામવર્ણ, કમળસમાન નેત્રોવાળો—જગતમાં પરાક્રમથી પ્રસિદ્ધ, ઇક્ષ્વાકુવંશનો અતિરથ છે. જેમાં ધર્મ અચળ છે અને જે ધર્મમર્યાદા કદી લંઘતો નથી; જે વેદોને જાણે છે અને વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ છે; જે બ્રાહ્માસ્ત્રને પણ જાણે છે. જેના બાણો આકાશને ભેદી શકે અને પર્વતોને પણ ચીરી નાખે; જેના ક્રોધમાં યમ સમો ભય અને પરાક્રમમાં ઇન્દ્ર સમી તેજસ્વિતા છે. જનસ્થાનમાંથી તું જેના પત્ની સીતાને હરી લઈ ગયો—એ જ રામ, હે રાજન, હવે તારી સામે યુદ્ધ કરવા આગળ વધે છે.
Verse 20
यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।।यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते ।योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।।योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।।यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
હે રાજન, આ શૂરવીર—શ્યામવર્ણ, કમળસમાન નેત્રોવાળો—જગતમાં પરાક્રમથી પ્રસિદ્ધ, ઇક્ષ્વાકુવંશનો અતિરથ છે. જેમાં ધર્મ અચળ છે અને જે ધર્મમર્યાદા કદી લંઘતો નથી; જે વેદોને જાણે છે અને વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ છે; જે બ્રાહ્માસ્ત્રને પણ જાણે છે. જેના બાણો આકાશને ભેદી શકે અને પર્વતોને પણ ચીરી નાખે; જેના ક્રોધમાં યમ સમો ભય અને પરાક્રમમાં ઇન્દ્ર સમી તેજસ્વિતા છે. જનસ્થાનમાંથી તું જેના પત્ની સીતાને હરી લઈ ગયો—એ જ રામ, હે રાજન, હવે તારી સામે યુદ્ધ કરવા આગળ વધે છે.
Verse 21
यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।।यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते ।योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।।योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।।यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
હે રાજન, આ શૂરવીર—શ્યામવર્ણ, કમળસમાન નેત્રોવાળો—જગતમાં પરાક્રમથી પ્રસિદ્ધ, ઇક્ષ્વાકુવંશનો અતિરથ છે. જેમાં ધર્મ અચળ છે અને જે ધર્મમર્યાદા કદી લંઘતો નથી; જે વેદોને જાણે છે અને વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ છે; જે બ્રાહ્માસ્ત્રને પણ જાણે છે. જેના બાણો આકાશને ભેદી શકે અને પર્વતોને પણ ચીરી નાખે; જેના ક્રોધમાં યમ સમો ભય અને પરાક્રમમાં ઇન્દ્ર સમી તેજસ્વિતા છે. જનસ્થાનમાંથી તું જેના પત્ની સીતાને હરી લઈ ગયો—એ જ રામ, હે રાજન, હવે તારી સામે યુદ્ધ કરવા આગળ વધે છે.
Verse 22
यस्यैषदक्षिणेपार्श्वेशुद्धजाम्बूनदप्रभः ।विशालवक्षास्ताम्राक्षोनीलकुञ्जितमूर्धजः ।।6.28.22।।एषोऽस्यलक्ष्मणोनामभ्राताप्राणसमःप्रियः ।नयेयुद्धेचकुशलस्सर्वशस्त्रभृतंवरः ।।6.28.23।।
તેના જમણા પાર्श્વે શુદ્ધ જાંબૂનદ સોનાની જેમ તેજસ્વી એક વીરસ્થિત છે—વિશાળ વક્ષસ્થળવાળો, તામ્ર નેત્રવાળો, અને નીલ, વાળાં વળાંકદાર કેશવાળો.
Verse 23
यस्यैषदक्षिणेपार्श्वेशुद्धजाम्बूनदप्रभः ।विशालवक्षास्ताम्राक्षोनीलकुञ्जितमूर्धजः ।।6.28.22।।एषोऽस्यलक्ष्मणोनामभ्राताप्राणसमःप्रियः ।नयेयुद्धेचकुशलस्सर्वशस्त्रभृतंवरः ।।6.28.23।।
આ તેનું ભાઈ લક્ષ્મણ નામે છે—પ્રાણ સમાન પ્રિય; નીતિ અને યુદ્ધમાં કુશળ, સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ.
Verse 24
अमर्षीदुर्जयोजेताविक्रान्तोबुद्धिमान् बली ।रामस्यदक्षिणोबाहुर्नित्यंप्राणोबहिश्चरः ।।6.28.24।।
શત્રુ પ્રત્યે અક્ષમાશીલ, અજય, વિજેતા; પરાક્રમી, બુદ્ધિમાન અને બળવાન—એ રામનો જમણો બાહુ છે, સદા બહાર વહેતા પ્રાણવાયુ સમાન.
Verse 25
नह्येषराघवस्यार्थेजीवितंपरिरक्षति ।एषैवाशंसतेयुद्धेनिहन्तुंसर्वराक्षसान् ।।6.28.25।।
રાઘવના હિત માટે એ પોતાનું જીવન પણ રક્ષતો નથી; યુદ્ધમાં તો એ સર્વ રાક્ષસોને સંહારવા દૃઢ સંકલ્પિત છે.
Verse 26
यस्तुसव्यमसौपक्षंरामस्याश्रित्यतिष्ठति ।रक्षोगणपरिक्षिप्तोराजाह्येषविभीषणः ।।6.28.26।।
અને જે રામનો આશ્રય લઈને તેની ડાબી બાજુ ઊભો છે—રાક્ષસોના દળોથી ઘેરાયેલો—એ જ રાજા વિભીષણ છે.
Verse 27
श्रीमताराजराजेनलङ्कायामभिषेचितः ।त्वामेवप्रतिसंरब्दोयुद्धायैषोऽभिवर्तते ।।6.28.27।।
અને જે રામનો આશ્રય લઈને તેની ડાબી બાજુ ઊભો છે—રાક્ષસોના દળોથી ઘેરાયેલો—એ જ રાજા વિભીષણ છે.
Verse 28
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
પણ જેને તું મધ્યમાં અચલ પર્વત સમ સ્થિર ઊભેલો જુએ છે, તે સર્વ શાખામૃગેન્દ્રોના અધિપતિ—અપરિમિત તેજવાળો નેતા છે.
Verse 29
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
તેજ, યશ, બુદ્ધિ, જ્ઞાન અને ઉત્તમ કુળજન્મથી તે કપિઓમાં અતિશય પ્રકાશિત થયો—જેમ હિમવાન્ પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ તેજે ઝળહળે છે.
Verse 30
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
જે કિષ્કિંધામાં વસે છે—ઘન વૃક્ષોથી ઘેરાયેલી ગુહા-દુર્ગમાં, પર્વતના દુર્ગસ્થાનમાં સ્થિત, અતિ દુર્ગમ—અને પોતાના મુખ્ય યુથપતિઓ સાથે રહે છે.
Verse 31
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
તેની આ કાંસરી માળા સો કમળ સમી ઝળહળે છે; દેવો અને મનુષ્યોને પણ અતિ પ્રિય એવી—જાણે તેમાં લક્ષ્મી દેવી સ્થિર થઈ વસે છે.
Verse 32
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
આ માળા, તારા, અને વાનરોનું શાશ્વત રાજ્ય—વાલિનને હણીને, રામચંદ્રજી દ્વારા સુગ્રીવને આ બધું પ્રતિપાદિત થયું.
Verse 33
शतंशतसहस्राणांकोटिमाहुर्मनीषिणः ।शतंकोटिसहस्राणांशङ्कु: इत्यभिधीयते ।।6.28.33।।
મનીષીઓ કહે છે: સો ગુણ્યા સો હજારને ‘કોટે’ કહે છે; અને સો ગુણ્યા હજાર કોટેને ‘શઙ્કુ’ નામે ઓળખવામાં આવે છે.
Verse 34
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
શત હજાર શઙ્કુઓને ‘મહાશઙ્કુ’ તરીકે સ્મૃત કરવામાં આવે છે.
Verse 35
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
અહીં મહાશઙ્કુના એક લાખને ‘બૃન્દ’ કહેવામાં આવે છે; અને બૃન્દના એક લાખને શાસ્ત્રોમાં ‘મહાવૃન્દ’ તરીકે સ્મરવામાં આવ્યું છે।
Verse 36
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
અહીં મહાવૃન્દના એક લાખને ‘પદ્મ’ કહેવામાં આવે છે; અને પદ્મના એક લાખને ‘મહાપદ્મ’ તરીકે સ્મૃતિમાં માનવામાં આવ્યું છે।
Verse 37
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
અહીં કહેવામાં આવ્યું છે કે મહાપદ્મના એક લાખને ‘ખર્વ’ કહે છે; અને ખર્વના એક લાખને ફરી ‘મહાખર્વ’ તરીકે ઉચારી છે।
Verse 38
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
મહાખર્વના એક લાખને ‘સમુદ્ર’ કહેવામાં આવે છે; અને સમુદ્રના એક લાખને ‘ઓઘ’ તરીકે અભિધેય છે। ઓઘના એક લાખ ‘મહૌઘ’ તરીકે વિખ્યાત છે।
Verse 39
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
આ રીતે—શઙ્કુઓના કોટિ-સહસ્રો અને શતો દ્વારા, મહાશઙ્કુના સહસ્રો તથા બૃન્દના શતો દ્વારા, મહાવૃન્દના સહસ્રો તથા પદ્મના શતો દ્વારા, મહાપદ્મના સહસ્રો તથા ખર્વના શતો દ્વારા—અને તે જ સમુદ્ર તથા મહૌઘ સમાન વિભાગોથી, સમુદ્રસદૃશ મહાન સેના આગળ વધે છે। વિભીષણ પોતાના સચિવો તથા સાથે જોડાયેલા રાક્ષસોથી પરિચિત થઈ ઘેરાયેલો છે। વાનરરાજ સુગ્રીવ યુદ્ધાર્થે તારા અનુસરણમાં ચાલે છે—સદા મહાબળથી આવૃત, મહાશક્તિ અને મહાપરાક્રમથી યુક્ત।
Verse 40
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
આ રીતે—શઙ્કુઓના કોટિ-સહસ્રો અને શતો દ્વારા, મહાશઙ્કુના સહસ્રો તથા બૃન્દના શતો દ્વારા, મહાવૃન્દના સહસ્રો તથા પદ્મના શતો દ્વારા, મહાપદ્મના સહસ્રો તથા ખર્વના શતો દ્વારા—અને તે જ સમુદ્ર તથા મહૌઘ સમાન વિભાગોથી, સમુદ્રસદૃશ મહાન સેના આગળ વધે છે। વિભીષણ પોતાના સચિવો તથા સાથે જોડાયેલા રાક્ષસોથી પરિચિત થઈ ઘેરાયેલો છે। વાનરરાજ સુગ્રીવ યુદ્ધાર્થે તારા અનુસરણમાં ચાલે છે—સદા મહાબળથી આવૃત, મહાશક્તિ અને મહાપરાક્રમથી યુક્ત।
Verse 41
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
આ રીતે—શઙ્કુઓના કોટિ-સહસ્રો અને શતો દ્વારા, મહાશઙ્કુના સહસ્રો તથા બૃન્દના શતો દ્વારા, મહાવૃન્દના સહસ્રો તથા પદ્મના શતો દ્વારા, મહાપદ્મના સહસ્રો તથા ખર્વના શતો દ્વારા—અને તે જ સમુદ્ર તથા મહૌઘ સમાન વિભાગોથી, સમુદ્રસદૃશ મહાન સેના આગળ વધે છે। વિભીષણ પોતાના સચિવો તથા સાથે જોડાયેલા રાક્ષસોથી પરિચિત થઈ ઘેરાયેલો છે। વાનરરાજ સુગ્રીવ યુદ્ધાર્થે તારા અનુસરણમાં ચાલે છે—સદા મહાબળથી આવૃત, મહાશક્તિ અને મહાપરાક્રમથી યુક્ત।
Verse 42
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
આ રીતે—શઙ્કુઓના કોટિ-સહસ્રો અને શતો દ્વારા, મહાશઙ્કુના સહસ્રો તથા બૃન્દના શતો દ્વારા, મહાવૃન્દના સહસ્રો તથા પદ્મના શતો દ્વારા, મહાપદ્મના સહસ્રો તથા ખર્વના શતો દ્વારા—અને તે જ સમુદ્ર તથા મહૌઘ સમાન વિભાગોથી, સમુદ્રસદૃશ મહાન સેના આગળ વધે છે। વિભીષણ પોતાના સચિવો તથા સાથે જોડાયેલા રાક્ષસોથી પરિચિત થઈ ઘેરાયેલો છે। વાનરરાજ સુગ્રીવ યુદ્ધાર્થે તારા અનુસરણમાં ચાલે છે—સદા મહાબળથી આવૃત, મહાશક્તિ અને મહાપરાક્રમથી યુક્ત।
Verse 43
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
આ રીતે—શઙ્કુઓના કોટિ-સહસ્રો અને શતો દ્વારા, મહાશઙ્કુના સહસ્રો તથા બૃન્દના શતો દ્વારા, મહાવૃન્દના સહસ્રો તથા પદ્મના શતો દ્વારા, મહાપદ્મના સહસ્રો તથા ખર્વના શતો દ્વારા—અને તે જ સમુદ્ર તથા મહૌઘ સમાન વિભાગોથી, સમુદ્રસદૃશ મહાન સેના આગળ વધે છે। વિભીષણ પોતાના સચિવો તથા સાથે જોડાયેલા રાક્ષસોથી પરિચિત થઈ ઘેરાયેલો છે। વાનરરાજ સુગ્રીવ યુદ્ધાર્થે તારા અનુસરણમાં ચાલે છે—સદા મહાબળથી આવૃત, મહાશક્તિ અને મહાપરાક્રમથી યુક્ત।
Verse 44
इमांमहाराजसमीक्ष्यवाहिनीमुपस्थितांप्रज्वलितग्रहोपमाम् ।ततःप्रयत्नःपरमोविधीयतांयथाजयस्स्यान्नपरैःपराजयः ।।6.28.44।।
હે મહારાજ, સામે ગોઠવાયેલી આ સેના પ્રજ્વલિત ગ્રહ સમી ભયંકર દેખાય છે; તેથી પરમ પ્રયત્ન કરાવો, જેથી આપણો જય થાય અને શત્રુહસ્તે પરાજય ન આવે.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is counsel-as-warning: Śuka urges Rāvaṇa to interpret reconnaissance truthfully and respond with disciplined effort rather than pride. The ethical tension lies in whether a ruler will accept accurate intelligence and dharmic consequences, or continue adharma despite clear indicators of impending defeat.
Power must be evaluated through both capability and moral alignment: the sarga frames dharma as a stabilizing force (Rāma’s non-transgression) and portrays adharma as strategically self-destructive. It also models responsible speech—precise identification, evidence (Hanumān’s prior mission), and proportional urgency in advising a king.
Key landmarks include Laṅkā as the contested polity, Kiṣkindhā as Sugrīva’s stronghold, Janasthāna as the site linked to Sītā’s abduction narrative, and the Ocean as the boundary crossed by Hanumān—each functioning as a map-node for alliance, transgression, and military approach.