Sarga 24

Verse 1

सावीरसमितीराज्ञाविरराजव्यवस्थिता ।शशिनाशुभनक्षत्रापौर्णमासीवशारदी ।।।।

રાજાએ ગોઠવેલી તે વીર-સભા સ્થિર થઈને તેજથી ઝળહળી ઊઠી—શરદઋતુની પૌર્ણિમા રાતે ચંદ્ર અને શુભ નક્ષત્રોથી દીપ્ત હોય તેમ.

Verse 2

प्रचचालचवेगेनत्रस्ताचैववसुन्धरा ।पीड्यमानाबलौघेनतेनसागरवर्चसा ।।।।

પછી તે સાગરસમાન પરાક્રમી મહાસેનાના ઝડપી પ્રવાહથી પીડાતી ધરતી જાણે ભયભીત થઈ કંપી ઉઠી અને વેગે હલવા લાગી.

Verse 3

ततश्शुश्रुवुराक्रुष्टंलङ्कायांकाननौकसः ।भेरीमृदङ्गसङ्घुष्टंतुमुलंरोमहर्षणम् ।।।।

પછી લંકામાંથી વનવાસી સેનાએ એક ભયંકર, ગર્જનાભર્યો કોલાહલ સાંભળ્યો—ભેરી અને મૃદંગોના નાદથી ગુંજતો, એવો તુમુલ કે રોમાઞ્ચ ઊભો કરી દે.

Verse 4

बभूवुस्तेनघोषेणसंहृष्टाहरियूथपाः ।अमृष्यमाणास्तंघोषंविनेदुर्घोषवत्तरम् ।।।।

તે ઘોષથી હરિયૂથપો હર્ષિત થઈ ઊઠ્યા; તે પડકાર સહન ન કરી, તેઓએ વધુ પ્રચંડ ઘોષથી પ્રતિઘોષ કર્યો.

Verse 5

राक्षसास्तुप्लवङ्गानांशुश्रुवुश्चाऽपिगर्जितम् ।नर्दतामिवदृप्तानांमेघानामम्बरेस्वनम् ।।।।

રાક્ષસોએ પણ પ્લવંગોની ગર્જના સાંભળી—જેમ આકાશમાં ગર્જતા ગર્વિત મેઘોની ધ્વનિ થાય છે.

Verse 6

दृष्टवादाशरथिर्लङ्कांचित्रध्वजपताकिनीम् ।जगाममनसासीतंदूयमानेनचेतसा ।।।।

ચિત્રવિધ ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભિત લંકા જોઈ, દાશરથિ રામ દુઃખથી દગ્ધ ચિત્તે મનથી ફરી સીતાને સ્મર્યા.

Verse 7

अत्रसामृगशाबाक्षीरावणेनोपरुध्यते ।अभिभूताग्रहेणेवलोहिताङ्गेनरोहिणी ।।।।

અહીં મૃગશાવાક્ષી સીતા રાવણ દ્વારા અવરોધમાં રાખવામાં આવે છે—જેમ લાલવર્ણ ગ્રહથી અભિભૂત રોહિણી.

Verse 8

दीर्घमुष्णंचनिश्वस्यसमुद्वीक्ष्यचलक्ष्मणम् ।उवाचवचनंवीरस्तत्कालहितमात्मनः ।।।।

દીર્ઘ અને ઉષ્ણ શ્વાસ ખેંચી, લક્ષ્મણને તીવ્ર નજરે નિહાળી, પરાક્રમી રામે તે ક્ષણને યોગ્ય અને આત્મહિતકારી વચન કહ્યું.

Verse 9

आलिखन्तीमिवाकाशमुत्थितांपश्यलक्ष्मण ।मनसेवकृतांलङ्कांनगाग्रेविश्वकर्मणा ।।।।

“જો, લક્ષ્મણ! પર્વતશિખર પર ઊભેલી લંકા જાણે આકાશને ખૂંચતી ઊઠી છે; જાણે વિશ્વકર્માએ મનમાં જ ઘડી હોય એવી.”

Verse 10

विमानैर्बहुभिर्लङ्कासङ्कीर्णाभुविराजते ।विष्णोःपदमिवाकाशंछादितंपाण्डुभिर्घनैः ।।।।

અਨੇક વિમાનો વડે ભરેલી લંકા ધરતી પર ઝળહળી ઊઠે છે—જેમ આકાશ, ‘વિષ્ણુનું પદ’ સમાન, ફિક્કા શ્વેત વાદળોથી ઢંકાયેલું હોય.

Verse 11

पुष्पितैश्शोभितालङ्कावनैश्चत्ररथोपमैः ।नानापतगसङ्घुष्टै: फलपुष्पोपगैश्शुभैः ।।।।

ફૂલોથી શોભિત ઉપવનો વડે લંકા શોભે છે—ચિત્રરથના અદ્ભુત ઉદ્યાન સમી; ફળ-ફૂલથી સમૃદ્ધ શુભ વનોમાં નાનાવિધ પક્ષીઓના કલરવ ગુંજે છે.

Verse 12

पश्यमत्तविहाङ्गानिप्रलीनभ्रमराणिच ।कोकिलाकुलषण्डानिदोधवीतिशिवोऽनिलः ।।।।

જુઓ—મત્ત વિહંગો અને પુષ્પોમાં લીન થયેલા ભ્રમરોના ઝુંડ દેખાય છે; કોયલોથી ભરેલા ગુચ્છો પર શિવ, સુમધુર પવન હળવે હળવે હલાવે છે.

Verse 13

इतिदाशरथीरामोलक्ष्मणंसमभाषत ।बलंचतद्वैविभजन् शास्त्रदृष्टेनकर्मणा ।।।।

આ રીતે દાશરથી શ્રીરામે લક્ષ્મણને સંબોધ્યા; અને શાસ્ત્રદૃષ્ટ કર્મવિધિ અનુસાર તે સેનાબળને વિભાગી, કાર્ય માટે સુવ્યવસ્થિત કરવા લાગ્યા.

Verse 14

शशासकपिसेनायांबलमादायवीर्यवान् ।अङ्गदस्सहनीलेनतिष्ठेदुरसिदुर्जयः ।।।।

વીર્યવાન, દુર્જય અઙ્ગદ નીલ સાથે કપિસેનાનું બળ સંભાળી, સેનાના મધ્યભાગે સ્થિર રહે—શત્રુઓ માટે ભયંકર બની.

Verse 15

तिष्ठेद्वानरवाहिन्यावानरौघसमावृतः ।आश्रित्यदक्षिणंपार्श्वमृषभोवानरर्षभ:।। ।।

વાનરર્ષભ ઋષભ પોતાના વાનરદળથી ઘેરાયેલો રહી, વાનરવાહિનીના દક્ષિણ પાર্শ્વનો આશ્રય લઈ ત્યાં દૃઢપણે સ્થિત રહે.

Verse 16

गन्धहस्तीवदुर्धर्षस्तरस्वीगन्धमादनः ।तिष्ठेद्वानरवाहिन्यास्सव्यंपार्श्वंसमाश्रित:।। ।।

ગંધહસ્તી સમ દુર્ધર્ષ, તરಸ್ವી ગંધમાદન વાનરવાહિનીના સવ્ય (ડાબા) પાર্শ્વનો આશ્રય લઈ ત્યાં અડગ ઊભો રહે.

Verse 17

मूर्ध्निस्थास्याम्यहंयुक्तोलक्ष्मणेनसमन्वितः ।जाम्बवांश्चसुषेणश्चवेगदर्शीचवानरः ।।।।ऋक्षमुख्यामहात्मानःकुक्षिंरक्षन्तुतेत्रयः ।

હું સ્વયં સજ્જ થઈ, લક્ષ્મણ સાથે, મથાળે સ્થિર રહીશ. જાંબવાન, સુષેણ અને વેગદર્શી—એ મહાત્મા ઋક્ષમુખ્યો—સેનાના મધ્યભાગની રક્ષા કરે.

Verse 18

जघनंकपिसेनायाःकपिराजोऽभिरक्षतु ।पश्चार्धमिवलोकस्यप्रचेतास्तेजसावृतः ।।।।

કપિસેનાના પૃષ્ઠભાગની રક્ષા કપિરાજ કરે; જેમ તેજથી આવૃત પ્રચેતા (વરুণ) લોકના પશ્ચિમ દિશાનું રક્ષણ કરે છે તેમ.

Verse 19

सुविभक्तमहाव्यूहामहावानररक्षिता ।अनीकिनीसाविबभौयथाद्यौस्साभ्रसम्प्लवा ।।।।

મહાવ્યૂહમાં સુવિભક્ત અને મહાવાનરો દ્વારા સુરક્ષિત તે અનીકિની એવી શોભી કે જાણે વાદળોના ઉછાળતા સમૂહોથી ભરેલું આકાશ તેજે ઝળહળી રહ્યું હોય.

Verse 20

प्रगृह्यगिरिशृङ्गाणिमहातश्चमहीरुहन् ।लङ्कांविमर्दयिषवोरणे ।।।।

પર્વતશિખરો અને મહાન વૃક્ષોને પકડી, વાનરો યુદ્ધમાં લંકાને ચકનાચૂર કરવા તત્પર થયા.

Verse 21

शिखरैर्विकिरामैनांलङ्कांमुष्टभिरेववा ।इतिस्मदधिरेसर्वेमनांसिहरिपुङ्गवाः ।।।।

ત્યારે હરિપુંગવો—વાનરશ્રેષ્ઠ નેતાઓ—સર્વે મનમાં નિશ્ચય ધર્યો: “શિખરો વડે કે માત્ર મુષ્ટિપ્રહારથી પણ અમે લંકાને ચૂર્ણ કરી નાખીશું.”

Verse 22

ततोरामोमहातेजास्सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।सुविभक्तानिसैन्यानिशुकएषविमुच्यताम् ।।।।

પછી મહાતેજસ્વી રામે સુગ્રીવને કહ્યું: “સેનાઓ સુવ્યવસ્થિત રીતે વિભાજિત થઈ ગોઠવાઈ ગઈ છે; આ શુકને મુક્ત કરી દો.”

Verse 23

रामस्यतुवचश्श्रुत्वावानरेन्द्रोमहाबलः ।मोचयामासतंदूतंशुकंरामस्यशासनात् ।।।।

રામના વચન સાંભળીને મહાબલી વાનરેન્દ્ર સુગ્રીવે, રામની આજ્ઞા મુજબ, તે દૂત શુકને મુક્ત કર્યો.

Verse 24

मोचितोरामवाक्येनवानरैश्चनिपीडितः ।शुकःपरमसन्त्रस्तोरक्षोधिपमुपागमत् ।।।।

રામના વચનથી મુક્ત થયો છતાં વાનરો દ્વારા પીડિત શુક અત્યંત ભયભીત થઈ રક્ષોધિપ (રાવણ) પાસે પાછો ગયો.

Verse 25

रावणःप्रहसन्नेवशुकंवाक्यमुवाचह ।।।।किमिमौतेसितौपक्षौलूनपक्षश्चदृश्यसे ।कच्चिन्नानेकचित्तानांतेषांत्वंवशमागतः ।।।।

રાવણ હસતાં હસતાં શુકને બોલ્યો: “તારા આ સફેદ પાંખો કેમ બાંધેલા છે? તું તો જાણે કાપેલી પાંખોવાળો દેખાય છે. ક્યાંક એ ચંચલચિત્ત વાનરોના વશમાં તો નથી આવી ગયો ને?”

Verse 26

रावणःप्रहसन्नेवशुकंवाक्यमुवाचह ।।6.24.25।।किमिमौतेसितौपक्षौलूनपक्षश्चदृश्यसे ।कच्चिन्नानेकचित्तानांतेषांत्वंवशमागतः ।।6.24.26।।

રાવણ હસતાં હસતાં શુકને બોલ્યો: “તારા આ બે સફેદ પાંખો કેમ બાંધેલા છે? તું તો જાણે પાંખો કાપી નાખ્યા હોય એવો દેખાય છે. ક્યાંક એ ચંચળચિત્ત વાનરોના વશમાં તો તું આવી ગયો નથી ને?”

Verse 27

ततस्सभयसंविग्नस्तदाराज्ञाभिचोदितः ।वचनंप्रत्युवाचेदंराक्षसाधिपमुत्तमम् ।।।।सागरस्योत्तरेतीरेऽब्रवंतेवचनंतथा ।यथासन्धेशमक्लिष्टंसान्त्वयन् श्लक्ष्णयागिरा ।।।।

પછી ભયથી વ્યાકુળ અને કંપિત શુક, રાજાના આદેશથી પ્રેરિત થઈ, ઉત્તમ રાક્ષસાધિપને આ રીતે ઉત્તર આપ્યો: “સમુદ્રના ઉત્તર કિનારે મેં તમારો સંદેશો જેમ આપ્યો હતો તેમ જ—કોઈ કષ્ટ વિના—મૃદુ અને સાંત્વનાભરી વાણીથી કહી સંભળાવ્યો.”

Verse 28

ततस्सभयसंविग्नस्तदाराज्ञाभिचोदितः ।वचनंप्रत्युवाचेदंराक्षसाधिपमुत्तमम् ।।6.24.27।।सागरस्योत्तरेतीरेऽब्रवंतेवचनंतथा ।यथासन्धेशमक्लिष्टंसान्त्वयन् श्लक्ष्णयागिरा ।।6.24.28।।

ત્યારે ભયથી કંપિત અને વ્યથિત શુક, રાજાના આદેશથી પ્રેરિત થઈ, રાક્ષસાધિપને કહ્યું: “સમુદ્રના ઉત્તર કિનારે મેં તમારો સંદેશો જેમ મળ્યો તેમ જ કહ્યું—મૃદુ અને શાંતિકારક વાણીથી, કોઈ ફેરફાર કર્યા વિના.”

Verse 29

क्रुद्धैस्सैरहमुत्प्लुतदृष्टमात्रःप्लवङ्गमैः ।गृहीतोऽस्म्यपिचारब्दोहन्तुंलोप्तुंचमुष्टिभि ।।।।

તેમના ક્રોધિત વાનરો મને નજરે પડતાં જ ઉછળી પડ્યા; તેમણે મને પકડી લીધો અને મુઠ્ઠીઓથી મારવા પણ લાગ્યા—મને મારી નાખવા કે અંગભંગ કરવા ઇચ્છતા.

Verse 30

नैवसम्भाषितुंशक्यास्सम्प्रश्नोऽत्रनलभ्यते ।प्रकृत्याकोपनास्तीक्ष्णानानराराक्षसाधिप ।।।।

હે રાક્ષસાધિપ! ત્યાં સંવાદ કરવો શક્ય ન હતો; હું તો તેમને પ્રશ્ન પણ કરી શક્યો નહિ. સ્વભાવથી વાનરો ક્રોધી અને તીક્ષ્ણ-ઉગ્ર છે.

Verse 31

सचहन्ताविराधस्यकबन्धस्यखरस्यच ।सुग्रीवसहितोरामस्सीताया: पदमागतः ।।।।

વિરાધ, કબન્ધ અને ખરનો સંહારક તે રામ, સુગ્રીવসহિત, સીતાના હિતાર્થે અહીં આવી પહોંચ્યો છે.

Verse 32

सकृत्वासागरेसेतुंतीर्त्वाचलवणोदधिम् ।एषरक्षांसिनिर्दूयधन्वीतिष्ठतिराघवः ।।।।

સમુદ્ર પર સેતુ બાંધી અને લવણોદધિ પાર કરી, ધનુષ ધારણ કરેલો રાઘવ રાક્ષસોને હંકારીને હવે અહીં ઊભો છે.

Verse 33

ऋक्षवानरसङ्घानामनीकानिसहस्रशः ।गिरिमेघनिकाशानांछादयन्तिवसुन्धराम् ।।।।

ઋક્ષો અને વાનરોના સહસ્રો યુદ્ધ-વ્યূহ—પર્વતો અને મેઘ સમાન—વસુંધરાને ઢાંકી દે છે.

Verse 34

राक्षसानांबलौघस्यवानरेन्द्रबलस्यच ।नैतयोर्विद्यतेसन्धिर्देवदानवयोरिव ।।।।

રાક્ષસોના બલૌઘ અને વાનરેન્દ્રના બળ વચ્ચે સંધિ શક્ય નથી—જેમ દેવો અને દાનવો વચ્ચે નથી.

Verse 35

पुराप्राकारमायान्तिक्षिप्रमेकतरंकुरु ।सीतांवास्मैप्रयच्छाशुसुयुद्धंवापिप्रदीयताम् ।।।।

તેઓ પ્રાચીર સુધી પહોંચે તે પહેલાં જ, તું ત્વરિત બેમાંથી એક માર્ગ નક્કી કર: અથવા તો સીતાને તરત જ તેને સોંપી દે, અથવા યોગ્ય યુદ્ધ આપવાનું મંજૂર કર.

Verse 36

शुकस्यवचनंश्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् ।रोषसंरक्तनयनोनिर्दहन्निनचक्षुषा ।।।।

શુકના વચન સાંભળી રાવણે ઉત્તર આપ્યો; ક્રોધથી તેની આંખો લાલ થઈ ગઈ હતી, જાણે નજરથી જ દહન કરી નાખે તેમ.

Verse 37

यदिमांप्रतियुध्येरन् देवगन्धर्वदानवाः ।नैवसीतांप्रदास्यामिसर्वलोकभयादपि ।।।।

જો દેવો, ગંધર્વો અને દાનવો પણ મારી સામે યુદ્ધ કરવા ઊભા થાય, તો પણ—સમસ્ત લોકના ભયથી પણ—હું સીતાને કદી પરત નહીં આપું.

Verse 38

कदासमभिधावन्तिराघवंमामकाश्शराः ।वसन्तेपुष्पितंमत्ताभ्रमराइवपादपम् ।।।।

ક્યારે મારા બાણો રાઘવ પર દોડી જશે—વસંતમાં ફૂલેલા વૃક્ષ પર મત્ત ભમરાઓ જેમ ઝુંડમાં તૂટી પડે તેમ?

Verse 39

कदातूणीयशैर्दीप्तैर्गणश: कार्मुकच्युतैः ।शरैरादीपयाम्येनमुल्काभिरिवकुञ्जरम् ।।।।

ક્યારે હું ધનુષ્યમાંથી ગણગણ કરીને છૂટેલા તેજસ્વી બાણોના વરસાથી તેને દહાવી દઈશ—જેમ સળગતા અંગારાંથી પીડાતો હાથી દહે તેમ?

Verse 40

तच्चास्यबलमादास्येबलेनमहतावृतः ।ज्योतिषामिवसर्वेषांप्रभामुद्यन्दिवाकरः ।।।।

મહાન બળથી ઘેરાયેલો હું મારા બળ વડે તેની શક્તિ છીનવી લઈ ઢાંકી દઈશ—જેમ ઉદયમાન દિવાકર સર્વ તારાઓની પ્રભાને મ્લાન કરે છે.

Verse 41

सागरस्येवमेवेगोमारुतस्येवमेगति: ।नहिदाशरथिर्वेदतेनमांयोद्धुमिच्छति ।।।।

“મારો વેગ સાગરના ઉછાળ જેવો છે, અને મારી ગતિ પવન જેવી. દાશરથિ આ જાણતો નથી—એથી જ મને યુદ્ધ કરવા ઇચ્છે છે.”

Verse 42

नमेतूणीशयान्बाणान् सविषानिवपन्नगान् ।रामःपश्यतिसङ्ग्रामेतेनमांयोध्दुमिच्छति ।।।।

“યુદ્ધમાં રામે મારા તૂણમાં પડેલા બાણો—વિષધર સર્પ સમાન—હજુ જોયા નથી; તેથી જ મને યુદ્ધ કરવા ઇચ્છે છે.”

Verse 43

नजानातिपुरावीर्यममयुद्धेसराघवः ।ममचापमयींवीणांशरकोणैःप्रवादिताम् ।।।।ज्याशब्दतुमुलांघोरामार्तभीतमहास्वनाम् ।नाराचतलसन्नादांतांममाहितवाहिनीम् ।।।।अवगाह्यमहारङ्गंवादयिष्याम्यहंरणे ।

“રાઘવે અગાઉ યુદ્ધમાં મારું પરાક્રમ જાણ્યું નથી. શત્રુસેનાના મહારંગમાં પ્રવેશી, હું રણે મારી ધનુષ્યરૂપી વીણાને વગાડિશ—બાણોના અગ્રોથી ઝણઝણતી; જ્યાના ઘોર ગર્જનાથી તુમુલ, આર્ત અને ભીતોના મહાનાદથી પ્રચંડ; નારાચોના લોખંડી પડઘા જેવી ગુંજતી—એ મારી અહિતવાહિની.”

Verse 44

नजानातिपुरावीर्यममयुद्धेसराघवः ।ममचापमयींवीणांशरकोणैःप्रवादिताम् ।।6.24.43।।ज्याशब्दतुमुलांघोरामार्तभीतमहास्वनाम् ।नाराचतलसन्नादांतांममाहितवाहिनीम् ।।6.24.44।।अवगाह्यमहारङ्गंवादयिष्याम्यहंरणे ।

દીર્ઘ અને ઉષ્ણ શ્વાસ ખેંચી, લક્ષ્મણને તીવ્ર નજરે નિહાળી, પરાક્રમી રામે તે ક્ષણને યોગ્ય અને આત્મહિતકારી વચન કહ્યું.

Verse 45

नवासवेनापिसहस्रचक्षुषायथास्मिशक्योवरुणेनवास्वयम् ।यमेनवाधर्षयितुंशराग्निनामहाहवेवैश्रवणेनवापुन: ।। ।।

મહાહવે મારા શરાગ્નિના અગ્નિ સમાન બાણોના તેજને સહન કરવું શક્ય નથી—સહસ્રનેત્ર વાસવ (ઇન્દ્ર) પણ નહીં, સ્વયં વરુણ પણ નહીં, યમ પણ નહીં, અને ફરી વૈશ્રવણ (કુબેર) પણ નહીં।