Sarga 106

Verse 1

सतुमोहात्सुसङ्क्रुद्धःकृतान्तबलचोदितः ।क्रोधसंरक्तनयनोरावणंसूतमब्रवीत् ।।।।

પરંતુ મોહગ્રસ્ત અને અત્યંત ક્રોધિત, કૃતાંતના બળથી પ્રેરિત રાવણ—ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખોવાળો—પોતાના સારથીને બોલ્યો.

Verse 2

हीनवीर्यमिवाशक्तंपौरुषेणविवर्जितम् ।भीरुंलघुमिवासत्त्वंविहीनमिवतेजसा ।।।।विमुक्तमिवमायाभिरस्त्रैरिवबहिष्कृतम् ।मामवज्ञायदुर्बुद्धेस्वयाबुद्ध्याविचेष्टसे ।।।।

તમે મને વીર્યથી હીન, અશક્ત, પૌરુષવિહિન—ભીરુ, તુચ્છ, સત્તાવિહિન અને તેજવિહિન—માયાથી વિમુક્ત અને શસ્ત્રોથી બહિષ્કૃત સમાન માનીને, હે દુર્બુદ્ધિ, મારી અવગણના કરીને પોતાની કુબુદ્ધિ પ્રમાણે વર્તો છો.

Verse 3

हीनवीर्यमिवाशक्तंपौरुषेणविवर्जितम् ।भीरुंलघुमिवासत्त्वंविहीनमिवतेजसा ।।6.106.2।।विमुक्तमिवमायाभिरस्त्रैरिवबहिष्कृतम् ।मामवज्ञायदुर्बुद्धेस्वयाबुद्ध्याविचेष्टसे ।।6.106.3।।

માયાઓથી જાણે મુક્ત થયો હોય તેમ, શસ્ત્રોથી જાણે બહિષ્કૃત થયો હોય તેમ—હે દુર્બુદ્ધિ! મને અવગણીને તું પોતાની વાંકડી બુદ્ધિ પ્રમાણે વર્તે છે.

Verse 4

किमर्थंमामवज्ञायमच्छन्दमनवेक्ष्य च ।त्वयाशत्रुसमक्षंमेरथोऽयमपवाहितः ।।।।

મને અવગણીને અને મારી ઇચ્છા તરફ ધ્યાન ન આપીને, શત્રુની સામે જ તું મારો આ રથ કેમ દૂર હંકારી લઈ ગયો?

Verse 5

त्वयाद्यहिममानार्य चिरकालसमार्जितम् ।यशोवीर्यं च तेजश्चप्रत्ययश्चविनाशितः ।।।।

આજે તારા કારણે, હે અનાર્ય, લાંબા સમયથી સંચિત મારું યશ, વીર્ય, તેજ અને લોકોનો મારે પરનો વિશ્વાસ—બધું જ નાશ પામ્યું છે.

Verse 6

प्रख्यातवीर्यस्यरञ्जनीयस्यविक्रमैः ।पश्यतोयुद्धलुब्धोऽहंकृतंकापुरुषस्त्वया ।।।।

વીર્યમાં પ્રખ્યાત અને પરાક્રમે મનોહર એવા વિરોધી સામે, યુદ્ધપ્રેમી હું જોઈ રહ્યો હતો છતાં, તું મને કાયર સમાન દેખાડ્યો છે.

Verse 7

यस्त्वंरथमिदंमोहान्नचेद्वहसिदुर्मते ।सत्योऽप्रतितर्कोमेपरेणत्वमुपस्कृतः ।।।।

હે દુર્મતિ, જો મોહવશ તું આ રથ ન હંકારે, તો મને નિશ્ચિત છે—શત્રુએ તને પોતાના પક્ષે કરી લીધો છે.

Verse 8

न हितद्विद्यतेकर्मसुहृदोहितकाङ्क्षिणः ।रिपूणांसदृशंत्वेतद्यतत्त्वयैतदनुष्ठितम् ।।।।

પરહિત ઇચ્છનાર સુહૃદનું આ કાર્ય નથી; તું જે કર્યું છે તે તો શત્રુઓને યોગ્ય એવું જ છે.

Verse 9

निवर्तयरथंशीघ्रंयावन्नापैतिमेरिपुः ।यदिवाध्युषितोऽसित्वंस्मर्यतेयदिमेगुणः ।।।।

શીઘ્ર રથ ફેરવી દે, મારા શત્રુ પાછો હટી જાય તે પહેલાં. જો તું ખરેખર લાંબા સમયથી મારી સાથે રહ્યો છે અને જો તને મારા ગુણો હજુ સ્મરણમાં હોય.

Verse 10

एवंपुरुषमुक्तस्तुहितबुद्धिबुद्धिना ।अब्रवीद्रावणंसूतोहितंसानुनयंवचः ।।।।

રાવણના કઠોર વચનોથી આ રીતે બોલાવવામાં આવ્યા છતાં, હિતબુદ્ધિથી યુક્ત તે સારથીએ રાવણને હિતકારી અને વિનયભર્યા શબ્દો કહ્યા.

Verse 11

न भीतोऽस्मि न मूढोऽस्मिनोपजप्तोऽस्मिशत्रुभिः ।न प्रमत्तो न निःस्नेहोविस्मृता न च सत्क्रिया ।।।।

“હું ભયભીત નથી, હું મૂર્ખ નથી, શત્રુઓએ મને લલચાવી જીત્યો નથી. હું બેદરકાર નથી, ન તો નિષ્ઠાવિહીન; અને સારા ઉપકારો પણ મેં ભૂલ્યા નથી.”

Verse 12

मयातुहितकामेवयशश्चपरिरक्षता ।स्नेहप्रसन्नमनसाहितमित्यप्रियंकृतम् ।।।।

“પરંતુ હું તો તમારું હિત ઇચ્છતો, અને તમારું યશ રક્ષતો; સ્નેહ અને પ્રસન્નતાથી નમ્ર થયેલા મનથી, તમને અપ્રિય લાગ્યું છતાં જે હિતકારક લાગ્યું તે કર્યું.”

Verse 13

नास्मिन्नर्थेमहाराज त्वंमांप्रियहितेरतम् ।कश्चिल्लघुरिवानार्योदोषतोगन्तुमर्हसि ।।।।

“આ વિષયમાં, મહારાજ, તમે મને—પ્રિય પણ હિતમાં રત—કોઈ નાનકડા અનાર્ય માણસ સમાન, દોષ શોધીને, ભૂલથી દોષિત ગણવા યોગ્ય નથી.”

Verse 14

श्रूयतांप्रतिदास्यामियन्निमित्तंमयारथः ।नदीवेगइवामंभोभिेसंयुगेविनिवर्तितः ।।।।

“સાંભળો—હું ઉત્તર આપું છું કે કયા કારણથી મેં રથને યુદ્ધમાંથી પાછો ફેરવ્યો; જેમ નદીના વેગને જળ દ્વારા સમુદ્ર તરફ વાળવામાં આવે તેમ.”

Verse 15

श्रमंतवावगच्छामिमहतारणकर्मणा ।न हितेवीर्यसौमुख्यंप्रकर्षंवोपधारये ।।।।

હે વીર, મહાન રણકર્મના પરિશ્રમથી તું થાકી ગયો છે—એ હું જાણું છું; આ સમયે તારા પરાક્રમનું પૂર્વવત્ તેજ અને વિશેષ પ્રભુત્વ મને દેખાતું નથી.

Verse 16

रथोद्वहनखिन्नाश्चभग्नामेरथवाजिनः ।दीनाघर्मपरिश्रान्तागावोवर्षहताइव ।।।।

રથ ખેંચતાં ખેંચતાં મારા રથના ઘોડા અત્યંત ખિન્ન થઈ ગયા છે; તેઓ તૂટી પડ્યા છે—દીન, તાપથી પરિશ્રાંત—વરસાદથી પીડિત ગાયો જેવી સ્થિતિમાં.

Verse 17

निमित्तानि च भूयिष्ठंयानिप्रादुर्भवन्तिनः ।तेषुतेष्वभिपन्नेषुलक्ष्याम्यप्रदक्षिणम् ।।।।

અમને વારંવાર પ્રગટ થતા અનેક નિમિત્તો—તે બધાં, જેમ હું નિહાળું છું, અપ્રદક્ષિણ બની રહ્યા છે, અશુભ દિશામાં વળી રહ્યા છે.

Verse 18

देशकालौ च विज्ञेयौलक्षणानीङ्गितानि च ।दैन्यंहर्षश्चखेदश्चरथिनश्चबलाबलम् ।।।।

દેશ અને કાળ, લક્ષણો અને ઈંગિત-નિમિત્તો—આ બધું વિચારવું જોઈએ; તેમજ રથસ્થ યોધામાં દૈન્ય, હર્ષ અને ખેદ, અને તેની બળ-અબળતાનું પણ મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ.

Verse 19

स्थलनिम्नानिभूमेश्चसमानिविषमाणि च ।युद्धकालश्चविज्ञेयःपरस्यान्तरदर्शनम् ।।।।

ભૂમિના ઊંચા-નીચા સ્થાનો, સમતલ અને વિષમ માર્ગો—આ બધું જાણવું જોઈએ; યુદ્ધનો યોગ્ય કાળ પણ ઓળખવો, અને શત્રુના આંતરિક છિદ્રને પણ પરખવું.

Verse 20

उपयानापयाने च स्थानंप्रत्यपसर्पणम् ।सर्वमेतद्रथस्थेनज्ञेयंरथकुटुम्भिना ।।।।

આગળ વધવું અને પાછા હટવું, સ્થાન પકડી રાખવું અને પ્રતિપસરણ કરવું—આ બધાં યુક્તિઓ રથસ્થ પુરુષે, રથની જવાબદારી ધરાવતા સારથીએ, જાણવી જ જોઈએ.

Verse 21

तवविश्रामहेतोस्तुतथैषांरथवाजिनाम् ।रौद्रंवर्जयताखेदंक्षमंकृतमिदंमया ।।।।

તમને વિશ્રામ મળે અને આ રથના ઘોડાઓને પણ રૌદ્ર પરિશ્રમથી થતી થાક-ક્લેશથી બચાવાય—એ હેતુથી મેં આ કર્યું; આ કાર્ય માટે મને ક્ષમા કરશો.

Verse 22

स्वेच्छयान मयावीररथोऽयमपवाहितः ।भर्तृस्नेहपरीतेनमयेदंयत्कृतंप्रभो ।।।।

હે વીર, હે પ્રભુ, મારી સ્વેચ્છાથી આ રથ પાછો ખેંચાયો નથી; સ્વામી પ્રત્યેના સ્નેહ-ભક્તિથી વ્યાપ્ત થઈને મેં જે કર્યું તે કર્યું.

Verse 23

आज्ञापययथातत्त्वंवक्ष्यस्यरिनिषूदन ।तत्करिष्याम्यहंवीरगतानृण्येनचेतसा ।।।।

હે અરીનિષૂદન, તમે જેમ તત્ત્વરૂપે આજ્ઞા આપશો તેમ કહો; હે વીર, હું નિઃશંક અને ઋણમુક્ત ચિત્તથી તે જ કરીશ.

Verse 24

सन्तुष्टस्तेनवाक्येनरावणस्तस्यसारथेः ।प्रशस्यैनंबहुविधंयुद्धलुब्धोऽब्रवीदिदम् ।।।।

સારથીના તે વચનોથી પ્રસન્ન થયેલો રાવણ, યુદ્ધલોભે ભરાઈ, તેને અનેક રીતે પ્રશંસી ને આ રીતે બોલ્યો.

Verse 25

रथंशीघ्रमिदंसूतराघवाभिमुखंनय ।नाहत्वासमरेशत्रून्निवर्तिष्यतिरावणः ।।।।

હે સૂત, આ રથને તુરંત રાઘવની સામે લઈ જા; સમરમાં શત્રુઓને ન મારે ત્યાં સુધી રાવણ પાછો ફરનાર નથી.

Verse 26

एवमुक्त्वाततस्तुष्टोरावणोराक्षसेश्वरः ।ददौतस्यशुभंह्येकंहस्ताभरणमुत्तमम् ।।।।श्रुत्वारावणवाक्यानिसारथिस्सन्यवर्तत ।

એવું કહી રાક્ષસેશ્વર રાવણ સંતોષ પામ્યો અને તેણે તે સારથીને એક ઉત્તમ, શુભ હસ્તાભરણ દાન આપ્યું. રાવણના વચનો સાંભળી સારથીએ આજ્ઞા મુજબ રથ ફેરવ્યો.

Verse 27

ततोद्रुतंरावणवाक्यचोदितःप्रचोदयामासहयान्ससारथिः ।स राक्षसेन्द्रस्य ततो महारथःक्षणेनरामस्यरथाग्रतोऽभवत् ।।।।

પછી રાવણના વચનોથી પ્રેરિત સારથીએ તુરંત ઘોડાઓને દોડાવ્યા; ક્ષણમાત્રમાં રાક્ષસેન્દ્રનો મહારથ રામના રથની સામે આવી ઊભો રહ્યો.