Sarga 110
रामरावणयोर्युद्धवैषम्यं तथा रावणशिरश्छेदनम् (Rama–Ravana Duel Intensifies; Ravana’s Heads Severed and Reappear)
युद्धकाण्ड
આ ૧૧૦મા સર્ગમાં શ્રીરામ અને રાવણનું દ્વંદ્વયુદ્ધ સર્વ પ્રાણીઓ માટે અદ્ભુત દૃશ્ય બની ઊભરે છે. દેવગણ, સિદ્ધ-ચારણ અને ગંધર્વો આશ્ચર્ય તથા ચિંતા સાથે યુદ્ધ નિહાળે છે. રથોની ઝડપી પરિક્રમા, આગળ વધવું અને પાછા હટવું—આ બધામાં સારથીઓનું કૌશલ્ય અને પ્રતિઘાતની સમતા પ્રગટ થાય છે. રાવણ ગર્જના સમાન બાણોથી રામના સારથી માતલિને નિશાન બનાવે છે, છતાં માતલી અચલ રહે છે. ત્યારે શ્રીરામ પોતાના દુઃખથી નહીં, પરંતુ સહાયકના અપમાનથી પ્રેરિત ધર્મયુક્ત ક્રોધથી પ્રતિઉત્તર આપે છે. બાણો અને ભારે આયુધો—ગદા, મુદગર, લોખંડના દંડ વગેરે—ની ઘોર અથડામણથી જગતમાં ક્ષોભ ફેલાય છે: સમુદ્રો ઉછળે છે, પાતાળવાસીઓ વ્યાકુળ થાય છે, પૃથ્વી કંપે છે, સૂર્યનું તેજ મંદ પડે છે અને પવન સ્થિર થઈ જાય છે. દેવો અને ઋષિઓ ગો-બ્રાહ્મણ હિત માટે મંગલપાઠ કરી રામવિજયનું આહ્વાન કરે છે, જેથી યુદ્ધનો ધર્મમય હેતુ સ્પષ્ટ થાય છે. શ્રીરામ રાવણનું એક શિર છેદી નાખે છે, પરંતુ તરત જ બીજું શિર પ્રગટે છે; વારંવાર શિરચ્છેદ છતાં રાક્ષસરાજનો અંત થતો નથી. સર્વાસ્ત્રનિપુણ રામ વિચારે છે કે અગાઉ નિર્ણાયક રહેલા બાણો હવે કેમ નિષ્ફળ જેવા લાગે છે. સર્ગના અંતે યુદ્ધ અવિરત ચાલે છે અને માતલી બોલવા તૈયાર થાય છે—રાવણના પ્રાણાધારનું રહસ્ય અને તેને સમાપ્ત કરવાની યોગ્ય રીત જણાવવા જતાં હોય તેમ।
Shlokas
Verse 1
तौतथायुध्यमानौतुसमरेरामरावणौ ।ददृशुस्सर्वभूतानिविस्मितेनान्तरात्मना ।।।।
એ રીતે સમરમાં રામ અને રાવણ યુદ્ધ કરતાં હતાં; ત્યારે સર્વ ભૂતપ્રાણીઓએ તેમને નિહાળ્યા અને અંતરમાં અતિ વિસ્મયથી ભરાઈ ગયા.
Verse 2
अर्धयन्तौतुसमरेतयोस्तौस्यन्दनोत्तमौ ।परस्परमभिक्रुद्धौपरस्परमभिद्रुतौ ।।।।
તે સમરમાં બંને યોદ્ધાઓના ઉત્તમ રથો એકબીજાને દબાવતા આગળ વધ્યા; બંને ક્રોધિત થઈ અડગ નિશ્ચયથી પરસ્પર પર ધસી આવ્યા.
Verse 3
परस्परवधेयुक्तौघोररूपौबभूवतुः ।मण्डलानि च वीधीश्चगतप्रत्यागतानि च ।।।।दर्शयन्तौबहुविधांसूतसामर्थ्यजांगतिम् ।
પરસ્પર વધ કરવા તત્પર તે બે ભયંકર રૂપ ધારણ કરી બેઠા; મંડળોમાં ફરતા, માર્ગોમાં વળાંકો લેતા, આગળ વધતા અને પાછા ફરતા, સારથીની કુશળતાથી ઉપજેલી અનેકવિધ ગતિ પ્રદર્શિત કરતા રહ્યા.
Verse 4
अर्धयन्रावणंरामोराघवंचापिरावणः ।।।।गतिवेगंसमापन्नौप्रतिवेगप्रवर्तने ।
રામે રાવણને આઘાત કર્યો અને રાવણે પણ રાઘવ પર પ્રહાર કર્યો; પ્રતિપ્રહારના તે તીવ્ર પ્રવાહમાં બંનેના શસ્ત્રોના ગતિ-વેગે યુદ્ધ ઉછળતું રહ્યું.
Verse 5
क्षिपतोश्शरजालानितयोस्तौस्यन्दनोत्तमौ ।।।।चेरतुस्सम्युगमहीं सासारौ जलदाविव ।
બંને જ્યારે શરોના ઘન જાળ વરસાવતા હતા, ત્યારે તેમના તે ઉત્તમ રથો સમરભૂમિ પર એમ ફરતા હતા જાણે બે વરસાદી વાદળો ધોધમાર વરસતા હોય.
Verse 6
दर्शयित्वातदातौतुगतिंबहुविधांरणे ।।।।परस्परस्याभिमुखौपुनरेव च तस्थतुः ।
રણમાં અનેકવિધ ગતિઓ દર્શાવીને, તે બંને પરસ્પર સામે ફરીથી સ્થિર ઊભા રહ્યા.
Verse 7
धुरंधुरेणरथयोर्वक्त्रंवक्त्रेणवाजिनाम् ।।।।पताकाश्चपताकाभिस्समीयुस्स्थितयोस्तदा ।
ત્યારે બંને રથો થંભ્યા ત્યારે ધુરા ધુરા સાથે અડી ગઈ; વાજીઓના મુખ મુખને અડવા લાગ્યા; અને ધ્વજ ધ્વજને મળ્યા—જાણે બંને એકરૂપ થઈ ગયા હોય.
Verse 8
रावणस्यततोरामोधनुर्मुस्तैश्शितैश्शरैः ।।।।चतुर्भिश्चतुरोदीप्तान्हयान्प्रत्यपसर्पयत् ।
પછી રામે ધનુષ્યને મજબૂત મુઠ્ઠીમાં પકડી, તીક્ષ્ણ શરોથી ચાર જ્વલંત બાણ છોડ્યા અને રાવણના ચાર તેજસ્વી ઘોડાઓને પાછા હટાવ્યા.
Verse 9
सक्रोधवशमापन्नोहयानामपसर्पणे ।।।।मुमोचनिशितान्बाणान्राघवायदशाननः ।
ઘોડાઓના પાછા હટવાથી ક્રોધમાં ભરાઈ, દશાનને રાઘવ પર તીક્ષ્ણ બાણો વરસાવ્યા.
Verse 10
सोतिविद्धोबलवतादशग्रीवेणराघवः ।।।।जगाम न विकारं च न चापिव्यथितोऽभवत् ।
બલવાન દશગ્રીવના તીરો વડે અત્યંત વિદ્ધ થયાં છતાં રાઘવમાં કોઈ વિકાર આવ્યો નહિ; ન તો તેઓ વ્યથિત થયા.
Verse 11
चिक्षेप च पुनर्भाणान्वज्रपातसमस्वनान् ।।।।सारथिंवज्रहस्तस्यसमुद्दिश्यदशाननः ।
પછી વજ્રસમાન હસ્તવાળા દશાનને ફરી વજ્રપાત સમ ગર્જના કરનારા બાણો છોડ્યા—વજ્રધારી રામના સારથી માતલિને નિશાન બનાવી.
Verse 12
मातलेस्तुमहावेगाश्शरीरेपतिताश्शराः ।।।।न सूक्ष्ममपिसम्मोहंव्यथांवाप्रददुर्युधि ।
માતલિના શરીર પર મહાવેગી શરો પડ્યા છતાં યુદ્ધમાં તેમને ન તો અણુમાન પણ મોહ થયો, ન કોઈ વ્યથા થઈ.
Verse 13
तयाधर्षणयाक्रुद्धोमातलेर्नतथात्मनः ।।।।चकारशरजालेनराघवोविमुखंरिपुम् ।
માતલિ પર થયેલા તે અપમાનથી—પોતાને થયેલી ઇજાથી પણ વધુ—રાઘવ ક્રોધિત થયો; અને શરોના જાળથી શત્રુને વિમુખ કરી દીધો.
Verse 14
विंशतिंत्रिंशतिंषष्टिंशतशोऽथसहस्रशः ।।।।मुमोचराघवोवीरस्सायकान्स्यन्दनेरिपोः ।
પછી પરાક્રમી રાઘવે શત્રુના રથ પર વીસ, ત્રીસ, સાઠ—પછી સૈંકડો અને હજારો—એમ સાયકાઓ વરસાવ્યા.
Verse 15
रावणोऽपिततःक्रुद्धोरथस्थराक्षसेश्वरः ।।।।गदामुसलवर्षेणरामंप्रत्यर्दयद्रणे ।
ત્યારે રથસ્થ રાક્ષસેશ્વર રાવણ પણ ક્રોધિત થયો અને ગદા તથા મુસળોની વર્ષાથી રણમાં રામને દબાવી દીધો.
Verse 16
तत्प्रवृतंपुनर्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।।।।गदानांमुसलानां च परिघाणांचनिस्स्वनैः ।शराणांपुङ्खवातैश्चक्षुभितास्सप्तसागराः ।।।।
પછી ફરી યુદ્ધ પ્રચંડ, ભયંકર અને રોમાંચક બની ઊઠ્યું; ગદા, મુસળ અને પરિઘોના ઘનઘોર નાદથી તથા શરોના પુંખોથી ઊઠતા પવનના ઝોકાથી સાતેય સાગરો પણ ક્ષુબ્ધ થઈ ગયા.
Verse 17
तत्प्रवृतंपुनर्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।।6.110.16।।गदानांमुसलानां च परिघाणांचनिस्स्वनैः ।शराणांपुङ्खवातैश्चक्षुभितास्सप्तसागराः ।।6.110.17।।
પછી ફરી યુદ્ધ પ્રચંડ, ભયંકર અને રોમાંચક બની ઊઠ્યું; ગદા, મુસળ અને પરિઘોના ઘનઘોર નાદથી તથા શરોના પુંખોથી ઊઠતા પવનના ઝોકાથી સાતેય સાગરો પણ ક્ષુબ્ધ થઈ ગયા.
Verse 18
क्षुब्दानांसागराणां च पातालतलवासिनः ।व्यथितादानवाःसर्वेपन्नगाश्चसहस्रशः ।।।।
સાગરો ક્ષુબ્ધ થતાં પાતાળલોકમાં વસતા સર્વ દાનવો વ્યથિત થયા, અને હજારો પન્નગો (નાગો) પણ કંપી ઊઠ્યા.
Verse 19
चकम्पेमेदिनीकृत्स्नासशैलवनकानना ।भास्करोनिष्प्रभश्चासीन्नवनौचापिमारुतः ।।।।
સમગ્ર મેદિની કંપી ઉઠી—પર્વતો, વનો અને કાનનો સહિત; ભાસ્કર નિષ્પ્રભ જણાયો, અને મારુત પણ ન વાયો.
Verse 20
ततोदेवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।चिन्तामापेदिरेसर्वेसकिन्नरमहोरगाः ।।।।
ત્યારે દેવો ગંધર્વો સહિત, સિદ્ધો અને પરમર્ષિઓ, કિન્નરો તથા મહોરગો—સર્વે જ યુદ્ધની ગતિ જોઈ ચિંતાગ્રસ્ત થયા.
Verse 21
स्वस्तिगोब्राह्मणेभ्योऽस्तुलोकास्तिष्ठन्तुशाश्वताः ।जयतांराघयसङ्ख्येरावणंराक्षसेश्वरम् ।।।।एवंजपन्तोऽपश्यंस्तेदेवास्सर्षिगणास्तदा ।रामरावणयोर्युद्धंसुघोरंरोमहर्षणम् ।।।।
“ગૌ અને બ્રાહ્મણોનું કલ્યાણ થાઓ; લોકધામો શાશ્વત સ્થિર રહે; સંખ્યે રાઘવ રાવણ રાક્ષસેશ્વર પર વિજય પામે।” એમ જપતા દેવો ઋષિગણો સાથે ત્યારે રામ-રાવણનું અતિઘોર, રોમાંચક યુદ્ધ નિહાળતા રહ્યા.
Verse 22
स्वस्तिगोब्राह्मणेभ्योऽस्तुलोकास्तिष्ठन्तुशाश्वताः ।जयतांराघयसङ्ख्येरावणंराक्षसेश्वरम् ।।6.110.21।।एवंजपन्तोऽपश्यंस्तेदेवास्सर्षिगणास्तदा ।रामरावणयोर्युद्धंसुघोरंरोमहर्षणम् ।।6.110.22।।
એમ જપતા દેવો અને ઋષિગણો ત્યારે રામ-રાવણનું અતિઘોર, રોમાંચક યુદ્ધ નિહાળતા રહ્યા.
Verse 23
गन्धर्वाप्सरसांसङ्घादृष्टवायुद्धमनूपमम् ।गगनंगगनाकारंसागरस्सागरोपमः ।।।।रामरावणयोर्युद्धंरामरावणयोरिव ।एवंब्रुवन्तोददृशुस्तद्युद्धंरामरावणम् ।।।।
ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના સમૂહોએ તે અદ્વિતીય યુદ્ધ જોઈને કહ્યું: “આકાશને ઉપમા તો આકાશ જ; સાગરને ઉપમા તો સાગર જ”—આ સમરનું સાચું સમાન કોઈ નથી.
Verse 24
गन्धर्वाप्सरसांसङ्घादृष्टवायुद्धमनूपमम् ।गगनंगगनाकारंसागरस्सागरोपमः ।।6.110.23।।रामरावणयोर्युद्धंरामरावणयोरिव ।एवंब्रुवन्तोददृशुस्तद्युद्धंरामरावणम् ।।6.110.24।।
“રામ અને રાવણનું યુદ્ધ તો રામ-રાવણના યુદ્ધ સમાન જ છે.” એમ બોલતાં તેઓ રામ-રાવણના એ જ સમરને નિહાળતા રહ્યા.
Verse 25
ततःक्रोधान्महाबासूरघूणांकीर्तिवर्धनः ।सन्धायधनुषारामश्शरमाशीविषोपमम् ।।।।रावणस्यशिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।तछचिरःपतितंभूमौदृष्टंइलोकैस्त्रिभिस्तदा ।।।।
પછી ક્રોધથી મહાબાહુ, રઘુકુલની કીર્તિ વધારનાર શ્રીરામે ધનુષ્યમાં આશીવિષ સમાન બાણ સંધાન કર્યો અને જ્વલિત કુંડળોથી શોભિત રાવણનું મસ્તક કાપી નાખ્યું. તે મસ્તક ધરા પર પટકાયું; ત્યારે તે ત્રણેય લોકોએ જોયું.
Verse 26
ततःक्रोधान्महाबासूरघूणांकीर्तिवर्धनः ।सन्धायधनुषारामश्शरमाशीविषोपमम् ।।6.110.25।।रावणस्यशिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।तछचिरःपतितंभूमौदृष्टंइलोकैस्त्रिभिस्तदा ।।6.110.26।।
શ્રીરામે જ્વલિત કુંડળોથી શોભિત રાવણનું મસ્તક કાપી નાખ્યું; અને તે મસ્તક ધરા પર પડેલું ત્યારે ત્રણેય લોકોએ નિહાળ્યું.
Verse 27
तस्यैवसदृशंचान्यद्रावणस्योत्थितंशिरः ।तत्क्षिप्तंक्षिप्रहस्तेनरामेणक्षिप्रकारिणा ।।।।
તેણા જેવું જ બીજું રાવણનું મસ્તક ફરી ઊગ્યું; પરંતુ ક્ષિપ્રહસ્ત, ક્ષિપ્રકારિ શ્રીરામે તરત જ તેને પ્રહાર કરીને નીચે પાડી દીધું.
Verse 28
द्वितीयंरावणशिरश्छिन्नंसम्यतिसायकैः ।छिन्नमात्रं च तच्चीर्षंपुनरेवप्रदृश्यते ।।।।
યુદ્ધમાં રાવણનું બીજું શિર રામના બાણોથી સમ્યક્ કાપી નાખાયું; પરંતુ કાપતાં જ તે શિર ફરીથી પ્રગટ થતું દેખાયું.
Verse 29
तदप्यशनिसङ्काशैश्छिन्नंरामस्यसायकैः ।एवमेवशतंछिन्नंशिरसांतुल्यवर्चसाम् ।।।।
તે શિર પણ ઇન્દ્રના વજ્ર સમ તેજસ્વી રામના બાણોથી કાપી નાખાયું; આ જ રીતે સમાન તેજવાળા શિરોમાંથી સો શિર કાપવામાં આવ્યા.
Verse 30
न चैवरावणस्यान्तोदृश्यतेजीवितक्षये ।ततस्सर्वास्त्रविद्वीरःकौसल्यानन्दवर्धनः ।।।।मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामासराघवः ।
તથાપિ રાવણના જીવનક્ષયનો અંત દેખાતો ન હતો. તેથી સર્વાસ્ત્રવિદ્, વીર, કૌસલ્યાના આનંદને વધારનાર રાઘવ—ઘણા બાણો સાથે સજ્જ હોવા છતાં—ચિંતનમાં પડ્યો.
Verse 31
मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।।।
“જે બાણોથી મારીચનો વધ થયો હતો, અને જે બાણોથી ખર દૂષણ સહિત પતિત થયો હતો—”
Verse 32
मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।6.110.31।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।6.110.32।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।6.110.33।।
જેન ક્રૌંચવનમાં વિરાધનો પાત થયો અને દંડક વનમાં કબન્ધનો અંત આવ્યો; જેના બાણોથી સાલવૃક્ષો તથા પર્વતો પણ ભંગાયા; જેના પ્રહારથી વાલી ધરાશાયી થયો અને સમુદ્ર પણ ઉછળ્યો—
Verse 33
मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।6.110.31।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।6.110.32।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।6.110.33।।
યુદ્ધમાં સદા વિશ્વસનીય એવા મારા એ જ બધા બાણો આજે અસર કરતા નથી. તો પછી કારણ શું છે કે મંદ તેજવાળા રાવણ સામે તેઓ સફળ થતા નથી?
Verse 34
इतिचिन्तापरश्चासीदप्रमत्तश्चसम्युगे ।ववर्षशरवर्षाणीराघवोरावणोरसि ।।।।
આ રીતે વિચારતા હોવા છતાં રાઘવ સમરમાં અપ્રમત્ત રહ્યો અને રાવણના વક્ષસ્થળ પર બાણવર્ષા વરસાવતો રહ્યો.
Verse 35
रावणोऽपिततःक्रुद्धोरथस्थोराक्षसेश्वरः ।गदामुसलवर्षेणरामंप्रत्यर्दयद्रणे ।।।।
પછી રથ પર સ્થિત રાક્ષસેશ્વર રાવણ પણ ક્રોધિત થયો અને ગદા તથા મુસળોની વરસાતથી રણમાં રામને દબાવી દીધો.
Verse 36
तत्प्रवृत्तंमहद्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।अन्तरिक्षे च भूमौ च पुनश्चगिरिमूर्धनि ।।।।
એ મહાયુદ્ધ ભયંકર અને રોમાંચકારક બની આગળ વધ્યું—ક્યારેક અંતરિક્ષમાં, ક્યારેક ધરતી પર, અને ફરી પર્વતશિખર પર.
Verse 37
देवदानवयक्षाणांपिशाचोरगरक्षसाम् ।पश्यतांतन्महायुद्धंसप्तरात्रमवर्तत ।।।।
દેવો, દાનવો, યક્ષો, પિશાચો, નાગો અને રાક્ષસો નજરે જોતા હતા ત્યારે તે મહાયુદ્ધ સાત રાત્રિઓ સુધી અવિરત ચાલ્યું.
Verse 38
नैव रात्रिं न दिवसंमुहूर्तं न च क्षणम् ।रामरावणयोर्युद्धंविराममुपगच्छति ।।।।
ન રાત્રિ, ન દિવસ—ન એક મુહૂર્ત, ન એક ક્ષણ—રામ અને રાવણનું યુદ્ધ કદી વિરામ પામતું નહોતું.
Verse 39
दशरथसुतराक्षसेन्द्रयोर्जयमनवेक्ष्यरणे स राघवस्य ।सुरवररथसारथिर्महात्मारणरतराममुवाचवाक्यमाशु ।।।।
દશરથપુત્ર અને રાક્ષસેન્દ્ર વચ્ચેનું યુદ્ધ જોઈ, રાઘવની વિજયલક્ષ્મી નિહાળવા ઇચ્છતા દેવરાજના રથસારથી મહાત્મા માતલીએ, રણમાં તત્પર રામને તત્કાળ વચન કહ્યું.
Frequently Asked Questions
Rāma’s pivotal action is his controlled wrath: he becomes furious at the torment inflicted on Mātali (an ally and charioteer) rather than reacting to his own wounds, illustrating retaliation guided by duty and protection rather than ego-driven anger.
The chapter teaches that power alone is not sufficient without right knowledge of causality: even a master of astras must discern the hidden condition sustaining adharma (Rāvaṇa’s continued life), and must align force with insight to restore order.
The text emphasizes cosmic-geographical markers rather than a single cityscape: the sapta-sāgarāḥ (seven seas) churn, pātāla-dwellers are distressed, and the whole earth with mountains and forests trembles—signaling that the duel is treated as a world-order event.