Yuddha Kanda Sarga 128 - Valmiki Ramayana | Gujarati | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 12846 Verses

Sarga 128

अयोध्याप्रत्यागमन-सन्देशः (Hanuman Sent Ahead to Ayodhya)

युद्धकाण्ड

પુષ્પક વિમાનમાંથી અયોધ્યાને નિહાળી શ્રીરામ પરત ફરવાના માર્ગના મુખ્ય પ્રસંગો સ્મરે છે—સમુદ્રસમીપ ગમન, સાગરદેવનું પ્રાગટ્ય, સેતુબંધન, રાવણવધ અને દેવપ્રદત્ત વરો. ત્યારબાદ તેઓ હનુમાનને ઝડપી દૂત તરીકે અયોધ્યા મોકલે છે. રામ હનુમાનને આદેશ આપે છે કે ભરતનો આંતરિક ભાવ બાહ્ય લક્ષણોથી તપાસવો—મુખવર્ણ, નજર અને વાણીથી; કારણ કે વારસામાં મળેલી રાજ્યસમૃદ્ધિ ક્યારેક સદ્ગુણીને પણ લલચાવી શકે. આ રીતે સંવેદનશીલ ઉત્તરાધિકાર પહેલાં રાજકીય ચકાસણીની નીતિપ્રક્રિયા દર્શાવવામાં આવે છે. હનુમાન માનવરૂપે વેગથી જઈ ગંગા–યમુના સંગમ પાર કરે છે, શૃંગબેરપુર પહોંચીને ગુહને મળે છે અને રામકુશળ તથા યાત્રાવૃત્તાંતનો સંદેશ આપે છે. પછી નંદિગ્રામ તરફ જતા તે ભરતનું તપસ્વી સમાન રાજ્યપાલન જુએ છે—કૃશ દેહ, વૈરાગ્યવેશ, રામની પાદુકાને રાજચિહ્ન બનાવી પ્રતીકાત્મક શાસન, અને સાથે મંત્રી, પુરોહિત તથા સેનાપતિઓ. હનુમાન રામવિજય, સીતાપ્રાપ્તિ અને શીઘ્ર મિલનની વાત કહેતાં જ ભરત આનંદથી મૂર્છિત થાય છે, હનુમાનને આલિંગન કરે છે અને શુભ સમાચાર બદલ બહુ દાન આપે છે; પરિવર્તનકાળમાં પણ રામનિષ્ઠા અને ધર્મમય શાસનની પુનઃ પુષ્ટિ કરે છે.

Shlokas

Verse 1

अयोध्यांतुसमालोक्यचिन्तयामासराघवः ।प्रियकामःप्रियंरामस्ततस्त्वरितविक्रमः ।।।।

અયોધ્યાને નિહાળી રાઘવ—પ્રિયની ઇચ્છાવાળો, પ્રિયકાર્યમાં તત્પર અને ત્વરિત પરાક્રમી શ્રીરામ—ચિંતનમાં લીન થયો (પુષ્પક વિમાનમાં).

Verse 2

चिन्तयित्वाततोदृष्टिंवानरेषुन्यपातयत् ।उवाचधीमांस्तेजस्वीहनूमन्तंप्लवङ्गमम् ।।।।

ત્યારે બુદ્ધિમાન્ તેજસ્વી રામે ક્ષણમાત્ર વિચાર કરી વાનરો પર દૃષ્ટિ પાતી, પ્લવંગોમાં શ્રેષ્ઠ હનૂમાનને સંબોધ્યો.

Verse 3

अयोध्यांत्वरितोगत्वाशीघ्रंप्लवगसत्तम ।जानीहिकछचित्कुशलीजनोनृपतिमन्दिरे ।।।।

“હે વાનરશ્રેષ્ઠ! તું ત્વરિત અયોધ્યા જા; રાજમંદિરમાં રહેલા લોકો કુશળ છે કે નહીં, તે શીઘ્ર જાણી આવ.”

Verse 4

शृङ्गबेरिपुरंप्राप्यगुहंगहनगोचरम् ।निषादाधिपतिंब्रूहिकुशलंवचनान्मम ।।।।

શૃઙ્ગબેરીપુર પહોંચીને, વનમાં નિર્ભયે વિહરતા નિષાદાધિપતિ ગુહને શોધી, મારા વચનથી તેની કુશળક્ષેમ પૂછજે.

Verse 5

श्रुत्वातुमांकुशलिनमरोगंविगतज्वरम् ।भविष्यतिगुहःप्रीतस्सममात्मसमस्सखा ।।।।

મને કુશળ, નિરોગ અને જ્વરવિહિન જાણીને ગુહ અતિ પ્રસન્ન થશે—જે મારો સખા છે અને આત્માસમાન પ્રિય છે.

Verse 6

अयोध्यायाश्चतेमार्गंप्रवृत्तिंभरतस्य च ।निवेदयिष्यतिप्रीतोनिषादाधिपतिर्गुहः ।।।।

પ્રસન્ન થયેલો નિષાદાધિપતિ ગુહ તને અયોધ્યાનો માર્ગ બતાવશે અને ભરતની સ્થિતિ તથા વર્તન વિશે પણ જાણ કરાવશે.

Verse 7

भरतस्तुत्वयावाच्यःकुशलंवचनान्मम ।सिद्धार्थंशंसमांतस्मैसभार्यंसहलक्ष्मणम् ।।।।

ભરતને તું મારા વચનોથી તેની કુશળક્ષેમ પૂછજે; અને તેને કહેજે કે હું મારું કાર્ય સિદ્ધ કરીને પત્ની સહિત અને લક્ષ્મણ સાથે પરત ફરી રહ્યો છું.

Verse 8

हरणंचापिवैदेह्यारावणेनबलीयसा ।सुग्रीवेण च सम्वादंवालिनश्चवधंरणे ।।।।

વૈદેહીનું બલવાન રાવણ દ્વારા થયેલું હરણ, સુગ્રીવ સાથે મારો સંવાદ-મૈત્રી, અને રણે વાલિનનો વધ—આ બધું પણ તેને કહેજે.

Verse 9

मैथिल्यन्वेषणंचैवयथाचाधिगतात्वया ।लङ्घयित्वामहातोयमापगापतिमव्ययम् ।।।।

મૈથિલીની શોધની વાત પણ કહેજે, અને કેવી રીતે તું મહાતોય, અવિનાશી જલાધિપ સમુદ્રને લાંઘીને તેણીને શોધી કાઢી.

Verse 10

उपयानंसमुद्रस्यसागरस्य च दर्शनम् ।यथा च कारितस्सेतूरावणश्चयथाहतः ।।।।

“મારો સમુદ્ર—સાગર—પ્રત્યેનો ઉપાયન (આગમન) અને સાગરે પોતે દર્શન આપ્યું તે પણ તેને કહેજે; જેમ સેતુ બંધાવાયો તે, અને જેમ રાવણનો વધ થયો તે પણ.”

Verse 11

वरदानंमहेन्द्रेणब्रह्मणावरुणेन च ।महादेवप्रसादाच्छपित्राममसमागमम् ।।।।

“મહેન્દ્ર, બ્રહ્મા અને વરુણ દ્વારા મળેલા વરદાનની વાત પણ કહેજે; અને મહાદેવની કૃપાથી પિતાશ્રી સાથે મારો સમાગમ થયો તે પણ.”

Verse 12

उपयातं च मांसौम्य भरतायनिवेदय ।सहराक्षसराजेनहरीणामीश्वरेण च ।।।।

હે સૌમ્ય, ભરતને જાણ કરજે કે હું આવી રહ્યો છું—વાનરદળના અધિપતિ અને રાક્ષસરાજા સાથે.

Verse 13

जित्वाशत्रुगणान्रामःप्राप्यचानुत्तमंयशः ।उपायानंसमृद्धार्थस्सहमित्रैर्महाबलैः ।।।।

શત્રુસમૂહોને જીતીને અને અનુત્તમ યશ પ્રાપ્ત કરીને શ્રીરામે કાર્ય સિદ્ધ કર્યું છે; મહાબલી મિત્રોની સાથે તેઓ પરત આવી રહ્યા છે.

Verse 14

एतच्छ्रुत्वायमाकारंभजतेभरतस्ततः ।स च तेवेदितव्यःस्यात्सर्वंयच्छापिमांप्रति ।।।।

આ સાંભળ્યા પછી ભરત જેવો ભાવ-વર્તાવ ધારણ કરે—ખાસ કરીને મારી પ્રત્યે—તે બધું ધ્યાનથી નિરીક્ષી સમજી લે અને પછી મને જણાવજે.

Verse 15

ज्ञेयाःसर्वे च वृत्तान्ताःभरतस्येङ्गितानि च ।तत्त्वेनमुखवर्णेनदृष्ट्याव्याभाषितेन च ।।।।

ભરતના સર્વ વૃત્તાંત અને તેના અંતરના ઇરાદા—મુખના વર્ણ, નજર અને વાણીના ઢંગથી તત્ત્વરૂપે જાણી લેવા.

Verse 16

सर्वकालसमृद्धंहिहस्त्यश्वरथसङ्कुलम् ।पितृपैतामहंराज्यंकस्यनावर्तयेन्मनः ।।।।

હાથી-ઘોડા-રથોથી ભરપૂર અને સર્વકાળ સમૃદ્ધ એવું પિતૃ-પૈતામહ રાજ્ય—કેનાં મનને સ્વાભાવિક રીતે ન આકર્ષે?

Verse 17

सङ्गत्याभरत्श्रीमान् राज्येनार्थीस्वयंभवेत् ।प्रशास्तुवसुधांसर्वामखिलांरघुनन्दनः ।।।।

જો મળ્યા પછી શ્રીમાન્ ભરત સ્વયં રાજ્યની ઇચ્છા કરે, તો રઘુનંદન શ્રીરામ સમગ્ર અખિલ ધરતીનું શાસન કરે.

Verse 18

तस्यबुद्धिं च विज्ञायव्यवसायं च वानर ।यावन्नदूरंयाताःस्मक्षिप्रमागन्तुमर्हसि ।।।।

હે વાનર! તેની મનોદશા અને નિશ્ચય જાણી, અમે બહુ દૂર ન જઈએ તે પહેલાં તું ત્વરિત પાછો આવવા યોગ્ય છે.

Verse 19

इतिप्रतिसमादिष्टोहनूमान्मारुतात्मजः ।मानुषःधारयनृपमयोध्यांत्वरितोययौ ।।।।

આ રીતે આદેશ પામી મારુતાત્મજ હનૂમાને માનુષરૂપ ધારણ કરી ત્વરિત અયોધ્યા તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 20

अतोत्पपातवेगेनहनूमान्मारुतात्मजः ।गरुत्मानिववेगेनजिघृक्षन्पन्नगोत्तमम् ।।।।

પછી મારુતાત્મજ હનૂમાન મહાવેગે ઉછળી પડ્યો—જેમ ગરુડ નાગોમાં શ્રેષ્ઠને પકડવા વેગે ધસી જાય તેમ.

Verse 21

लङ्घयित्वापितृपथंविहगेन्द्रालयंशुभम् ।गङ्गायमुनयोर्भीमंसमतीत्यसमागमम् ।।।।शृङ्गबेरपुरंप्राप्यगुहमासाद्यवीर्यवान् ।स वाचाशुभयाहृष्टोहनुमानिदमब्रवीत् ।।।।

પિતૃપથને લાંઘી, વિહગેન્દ્રના શુભ ધામને વટાવી, ગંગા અને યમુનાના ભયંકર સંગમને પણ પાર કરી ગયો.

Verse 22

लङ्घयित्वापितृपथंविहगेन्द्रालयंशुभम् ।गङ्गायमुनयोर्भीमंसमतीत्यसमागमम् ।।6.128.21।।शृङ्गबेरपुरंप्राप्यगुहमासाद्यवीर्यवान् ।स वाचाशुभयाहृष्टोहनुमानिदमब्रवीत् ।।6.128.22।।

શૃઙ્ગબેરપુર પહોંચીને, પરાક્રમી હનુમાન ગુહને મળ્યો; આનંદિત થઈ તેણે શુભ વાણીથી આ કહ્યું.

Verse 23

सखातुतवकाकुत्स्थोरामस्सत्यपराक्रमः ।ससीतस्सहसौमित्रिस्सत्वांकुशलमब्रवीत् ।।।।

‘કાકુત્સ્થ વંશના તારા સખા, સત્યપરાક્રમી શ્રીરામ—સીતા સહિત અને સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) સાથે—તને કુશળ પૂછે છે.’

Verse 24

पञ्चमीमद्यरजनीमुषित्वावचनान्मुनेः ।भरद्वाजाभ्यनुज्ञातंद्रक्ष्यस्यद्यैवराघवम् ।।।।

‘આજે પાંચમી રાત છે; મુનિના વચન મુજબ રાત વિતાવી, અને ભરદ્વાજ મુનિની અનુમતિ લઈને, તું આજે જ રાઘવને દર્શન કરશે.’

Verse 25

एवमुक्त्वामहातेजास्सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।उत्पपातमहावेगाद्वेगवान्विचारयन् ।।।।

એવું કહી મહાતેજસ્વી હનુમાન આનંદથી રોમાંચિત થયો; માર્ગનો વિચાર કરતાં જ મહાવેગે ફરી ઉછળી પડ્યો.

Verse 26

सोऽपश्यद्रामतीर्थं च नदींवालुकिनींतथा ।वरूथींगोमतींचैवभीमंशालवनंतथा ।।।।प्रजाश्चबहुसाहस्रीःस्फीतान्जनपदानपि ।

માર્ગમાં તેણે રામતીર્થ તથા વાલુકિની નદી જોઈ; તેમજ વરૂથી અને ગોમતી, અને ભયંકર શાલવન પણ. સમૃદ્ધ જનપદો અને હજારો પ્રજાસમૂહો પણ તેણે નિહાળ્યા.

Verse 27

सःगत्वादूरमध्वानंत्वरितःकपिकुञ्जरः ।।।।आससादद्रुमान् फुल्लान्नन्दिग्रामसमीपगान् ।स्त्रीभिस्सपुत्रैर्वृद्धैश्चरममाणैःस्वलङ्कृतैः ।सुराधिपस्योपवनेयथाचैत्ररथेद्रुमान् ।।।।

દૂરનો માર્ગ ઝડપી ગતિએ કાપીને, કપિઓમાં ગજરાજ સમ હનુમાન નંદિગ્રામની નજીક ફૂલોથી લદાયેલા વૃક્ષો પાસે પહોંચ્યો. ત્યાં સુશોભિત સ્ત્રીઓ, પુત્રો અને વૃદ્ધો સાથે, આનંદથી ફરતા-રમતા હતા—જેમ ઇન્દ્રના ઉપવનમાં અને કુબેરના ચૈત્રરથ વનમાં વૃક્ષો શોભે તેમ.

Verse 28

सःगत्वादूरमध्वानंत्वरितःकपिकुञ्जरः ।।6.128.27।।आससादद्रुमान् फुल्लान्नन्दिग्रामसमीपगान् ।स्त्रीभिस्सपुत्रैर्वृद्धैश्चरममाणैःस्वलङ्कृतैः ।सुराधिपस्योपवनेयथाचैत्ररथेद्रुमान् ।।6.128.28।।

હનુમાન નંદિગ્રામની નજીક ફૂલેલા વૃક્ષો પાસે પહોંચ્યો. ત્યાં સ્ત્રીઓ પુત્રો અને વૃદ્ધો સાથે, સુશોભિત અને નિર્ભય મનથી, ઉપવનોમાં રમતા-ફરતા હતા—જેમ ઇન્દ્રના આનંદવનમાં, કુબેરના ચૈત્રરથના પ્રસિદ્ધ વૃક્ષો સમાન.

Verse 29

क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।।।ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् ।जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।। ।फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् ।समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।।।नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।। ।चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् ।उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।।।बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।

અયોધ્યાથી લગભગ એક ક્રોશ દૂર તેણે ભરતને જોયો—છાલના વસ્ત્ર અને કાળા મૃગચર્મ ધારણ કરેલો, દયનીય અને કૃશ, આશ્રમવાસી. જટાધારી, અંગો પર મેલ લાગેલો, ભાઈના વિરહદુઃખથી ક્ષીણ; ફળમૂળ ભોજન કરતો, દમિત ઇન્દ્રિયોવાળો, ધર્મમાર્ગે ચાલતો તપસ્વી. ઊંચા જટાભારથી શોભિત, વલ્કલ અને અજિન પહેરેલો; નિયમિત, ભાવિતાત્મા, બ્રહ્મર્ષિ સમ તેજસ્વી. રામની પાદુકાઓ આગળ રાખીને પૃથ્વીનું શાસન કરતો, ચાતુર્વર્ણ્ય લોકનો મહાભયથી રક્ષક. શુચિ અમાત્યો, પુરોહિતો અને મુખ્ય બલાધિકારીઓ તથા કાષાયવસ્ત્રધારી સાથીઓથી પરિચરિત હતો.

Verse 30

क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।6.128.29।।ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् ।जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।।6.128.30 ।फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् ।समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।6.128.31।।नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।।6.128.32 ।चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् ।उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।6.128.33।।बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।

ધર્મજ્ઞ એવા ભરતને—ધર્મ સ્વયં દેહધારી થયો હોય તેમ—મારુતિનંદન હનુમાન્ પ્રણામભાવે અંજલિ બાંધી વચન બોલ્યો.

Verse 31

દંડકારણ્યમાં વસતા, ચીરવસ્ત્ર અને જટાધારી જે કાકુત્સ્થને લઈને તું શોક કરે છે, એ જ રામે મને તને પોતાનું કુશળ કહવા મોકલ્યો છે.

Verse 32

Verse 33

તેણે ભરતને જોયો—ચાર વર્ણના સમગ્ર લોકને મહાભયથી રક્ષનાર—જે શુદ્ધચિત્ત મંત્રીઓ અને પુરોહિતો સાથે ઉપસ્થિત હતો; તેમજ કાષાય વસ્ત્રધારી શિસ્તબદ્ધ પુરુષો અને મુખ્ય સેનાપતિઓ સાથે પણ હતો.

Verse 34

नहितेराजपुत्रंतंचीरकृष्णाजिनाम्बरम् ।।।।परिभोक्तुंव्यवस्यन्तिपौरावैधर्मवत्सलाः ।

કારણ કે ધર્મપ્રેમી નાગરિકોએ ભોગવિલાસ કરવા નક્કી ન કર્યું—જ્યારે તેમનો રાજકુમાર પોતે છાલવસ્ત્ર અને કાળા મૃગચર્મ ધારણ કરતો હતો.

Verse 35

तम्धर्ममिवधर्मज्ञंदेहवन्तमिवापरम् ।।।।उवाचप्राञ्जलिर्वाक्यंहनूमान्मारुतात्मजः ।

Verse 36

वसन्तंदण्डकारण्येयंत्वंचीरजटाधरम् ।।।।अनुशोचसिकाकुत्स्थं स त्वांकौशलमब्रवीत् ।

Verse 37

प्रियमाख्यामितेदेवशोकंत्यजसुदारुणम् ।।।।अस्मिन्मुहूर्तेभ्रात्रात्वंरामेणसहसङ्गतः ।

હે દેવ, હું તને પ્રિય સમાચાર કહું છું; આ અતિ ભયંકર શોક ત્યજી દે—આ જ ક્ષણે તું ભાઈ રામ સાથે મિલન પામશે.

Verse 38

निहत्यरावणंरामःप्रतिलभ्य च मैथिलीम् ।।।।उपयातिसमृद्धार्थःसहमित्रैर्महाबलैः ।

રામે રાવણનો સંહાર કરી અને મૈથિલી સીતાને પુનઃ પ્રાપ્ત કરી; કાર્ય સિદ્ધ કરીને તે મહાબળી મિત્રસહિત હવે આવી રહ્યા છે.

Verse 39

लक्ष्मणश्चमहातेजावैदेही च यशस्विनी ।।।।सीतासमग्रारामेणमहेन्द्रेणशचीयथा ।

મહાતેજસ્વી લક્ષ્મણ અને યશસ્વિની વૈદેહી—સંપૂર્ણ અને અક્ષત સીતાદેવી—રામ સાથે છે, જેમ મહેન્દ્ર સાથે શચી હોય તેમ.

Verse 40

एवमुक्तोहनुमताभरतःकैकयीसुतः ।।।।पपातसहसाहृष्टोहर्षान्मोहमुपागमत् ।

હનુમાનના વચન સાંભળી કૈકેયીસુત ભરત આનંદથી હર્ષિત થઈ અચાનક ધરાશાયી થયો અને અતિહર્ષજન્ય મૂર્છામાં લીન થયો.

Verse 41

ततोमुहूर्तादुत्थायप्रत्याश्वस्य च राघवः ।।।।हनूमन्तमुवाचेदंभरतःप्रियवादिनम् ।

પછી થોડા ક્ષણ પછી ઊઠીને અને મન સ્થિર કરીને રાઘવ ભરતે મધુરવાણી હનુમાનને આ વચન કહ્યાં.

Verse 42

अशोकजैःप्रीतिमयैःकपिमालिङ्ग्यसम्भ्रमात् ।।।।सिषेचभरतःश्रीमान्विपुलैरश्रुबिन्धुभिः ।

અશોકજ આનંદભરી પ્રીતિથી વ્યાકુલ થઈ ભરતશ્રીમાને સંભ્રમથી કપિ હનુમાનને આલિંગન કર્યું અને વિપુલ અશ્રુબિંદુઓથી તેને ભીંજવી દીધો.

Verse 43

देवोवामानुषोवात्वमनुक्रोशादिहागतः ।।।।प्रियाख्यानस्यतेसौम्यददामिब्रुवतःप्रियम् ।गवांशतसहस्रं च ग्रामाणां च शतंपरम् ।।।।सकुण्डलाश्शुभाचाराभार्याःकन्यास्तुषोडश ।हेमवर्णास्सुनासोरूश्शशिसौम्याननाःस्त्रियः ।।।।सर्वाभरणसम्पन्नास्सम्पन्नाःकुलजातिभिः ।

હે સૌમ્ય! કરુણાથી અહીં આવેલા તું દેવ છે કે માનવ? તું જે પ્રિય સમાચાર કહ્યા છે, તેના બદલામાં હું તને પ્રિય દાન આપું છું—ગવાં શતસહસ્ર, ગામોના સો ઉત્તમ ગામ, અને શુભાચારવાળી સોળ કન્યાઓ પત્નીરૂપે, કુંડળોથી શોભિત; સુવર્ણવર્ણ, સુનાસોરુ, ચંદ્રસમાન સૌમ્ય મુખવાળી સ્ત્રીઓ—સર્વ આભૂષણોથી સમ્પન્ન અને ઉત્તમ કુલમાં જન્મેલી.

Verse 44

देवोवामानुषोवात्वमनुक्रोशादिहागतः ।।6.128.43।।प्रियाख्यानस्यतेसौम्यददामिब्रुवतःप्रियम् ।गवांशतसहस्रं च ग्रामाणां च शतंपरम् ।।6.128.44।।सकुण्डलाश्शुभाचाराभार्याःकन्यास्तुषोडश ।हेमवर्णास्सुनासोरूश्शशिसौम्याननाःस्त्रियः ।।6.128.45।।सर्वाभरणसम्पन्नास्सम्पन्नाःकुलजातिभिः ।

હે સૌમ્ય! તું જે પ્રિય અને મનોહર સમાચાર કહ્યા છે, તેના બદલામાં હું તને ગાયોના એક લાખ અને ઉત્તમ એવા સો ગામો પણ અર્પણ કરીશ.

Verse 45

(હું તને) સોળ કન્યાઓ પત્નીરૂપે આપીશ—કુંડળધારી, શુભ આચારવાળી, સુવર્ણવર્ણ, સુઘડ નાસિકા અને ઊરુવાળી, ચંદ્રસમાન સૌમ્ય મુખવાળી સ્ત્રીઓ; સર્વ આભૂષણોથી સુશોભિત, ઉત્તમ કુલજાતિ અને સમૃદ્ધિથી સંપન્ન.

Verse 46

निशम्यरामागमनंनृपात्मजःकपिप्रवीरस्यतदाद्भुतोपमम् ।प्रहर्षितोरामदिदृक्ष्याऽभवत्पुनश्चहर्षादिदमब्रवीद्वचः ।।।।

કપિશ્રેષ્ઠ પાસેથી રામના આગમનની અદ્ભુત સમાન વાત સાંભળી, નૃપાત્મજ ભરત આનંદથી પરિપૂર્ણ થયો; ફરી રામને જોવા ઉત્સુક બની, હર્ષમાં આ વચન બોલ્યો.

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

Rāma instructs Hanumān to verify Bharata’s intent before the royal reunion, acknowledging that even a rightful heir may be tested by the kingdom’s prosperity; the envoy must read intention through observable conduct rather than assumption.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

Legitimate rule is sustained by self-restraint and transparent intention: Bharata’s ascetic regency under the pādukā symbolizes governance as stewardship, while Rāma’s caution models responsible political discernment aligned with dharma.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Ayodhyā’s approach route is mapped through Śṛṅgaberapura (Guha’s domain), the Gaṅgā–Yamunā confluence, Nandigrāma (Bharata’s seat), and named rivers/forests (Gomatī, Vālukiṇī, Varūthinī, Śālavana), with the pādukā as the key cultural emblem of delegated sovereignty.