Sarga 99
Mahāpārśva-vadhaḥ — The Slaying of Mahāpārśva (Angada’s Counterstrike)
युद्धकाण्ड
સુગ્રીવે મહોદરને માર્યો તે જોઈ મહાપાર્શ્વનો ક્રોધ અત્યંત વધ્યો. તેણે ભયંકર બાણવર્ષા કરીને અઙ્ગદની વાનરસેનાને વ્યથિત કરી—ક્યાંક અંગછેદ, ક્યાંક ઘા—અને આગળની પંક્તિ ક્ષણભર નિરાશ થઈ ગઈ. આ મનોબળભંગ જોઈ અઙ્ગદ આગળ ધસી ગયો અને લોખંડનો પરિઘ ફેંકીને મહાપાર્શ્વને રથ પરથી પાડી દીધો; એ જ સમયે જામ્બવાને વિશાળ શિલા ફેંકી રાક્ષસોની રથપંક્તિ પર પ્રહાર કર્યો, ઘોડાંને મારી રથ તોડી નાંખ્યો. ચેતના પાછી આવતાં મહાપાર્શ્વ ફરી યુદ્ધમાં ઝંપલાવ્યો—અઙ્ગદને બાણોથી વિંધ્યો અને જામ્બવાન તથા ગવાક્ષને પણ ઘાયલ કર્યા. ત્યારે અઙ્ગદે ભયંકર પરિઘ ઉઠાવી ઘુમાવી મહાપાર્શ્વ પર પ્રહાર કર્યો અને નજીક જઈ કરતલથી પણ આઘાત કર્યો. મહાપાર્શ્વે પ્રતિઉત્તરમાં યુદ્ધકુહાડી ફેંકી, પરંતુ અઙ્ગદે તેને ટાળી દીધી. અંતે અઙ્ગદે વક્ષ-હૃદયપ્રદેશને લક્ષ્ય કરીને નિર્ણાયક મુષ્ટિપ્રહાર કર્યો; મહાપાર્શ્વનું હૃદય ચકનાચૂર થયું અને તે રાક્ષસ મૃત પડી ગયો. વાનરોએ વિજયનાદ કર્યો, લંકાના પ્રાસાદો કંપી ઊઠ્યા; આ ગાજ સાંભળી રાવણ ફરી યુદ્ધ તરફ વળ્યો—રણનીતિ અને માનસિક દબાણ બંનેમાં તીવ્ર વધારો થયો.
Shlokas
Verse 1
महोदरेतुनिहतेमहापार्श्वोमहाबलः ।सुग्रीवेणसमीक्ष्याथक्रोधात्सम्ररक्तलोचनः ।।।।अङ्गदस्यचमूंभीमांक्षोभयामाससायकैः ।
મહોદર વઢાયો ત્યારે મહાબલી મહાપાર્શ્વે, સુગ્રીવે એ કાર્ય કર્યું છે એમ જોઈ, ક્રોધથી રક્ત નેત્રો થયો; અને પોતાના બાણોથી અંગદની ભયંકર સેનાને ઉથલપાથલ કરી નાખી.
Verse 2
सवानराणांमुख्यानामुत्तमाङ्गानिसर्वशः ।।।।पातयामानकायेभ्यःफलंवृन्तादिवानिलः ।
તે મહાપાર્શ્વે સર્વ દિશાઓમાં વાનરશ્રેષ્ઠોના મસ્તકોને દેહોથી પાડી દીધા—જેમ પવન ડાંઠમાંથી ફળો ઝાડી નાખે તેમ.
Verse 3
केषांचिदिषुभिर्बाहुन् स्कन्धांश्छिच्छेदराक्षसः च ।।।।वानराणांसुङ्कृद्ध: पार्श्वंकेषांव्यदारयत् ।
પછી તે રાક્ષસ અતિ ક્રોધિત થઈ, કેટલાક વાનરોના બાહુ અને સ્કંધોને બાણોથી કાપી નાખ્યા, અને કેટલાકના પાર्श્વને ફાડી નાંખ્યા.
Verse 4
तेऽर्दिताबाणवर्षेणमहापार्श्वेनवानराः ।।।।विषादविमुखाःसर्वेबभूवुर्गतचेतसः ।
મહાપાર્શ્વના બાણવર્ષાથી આઘાત પામેલા તે વાનરો સર્વે નિરાશ થઈ ગયા; તેમનો ચિત્ત ડગમગી ગયું અને બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થઈ ગઈ.
Verse 5
निरीक्ष्यबलमुद्विग्नमङ्गदोराक्षसार्दितम् ।।।।वेगंचक्रेमहावेगमहाबाहुस्समुद्रइवपर्वणि ।
રાક્ષસના પ્રહારોમાં વ્યાકુળ થયેલી સેનાને જોઈ મહાબાહુ, મહાવેગી અઙ્ગદ મહાવેગે આગળ ધસી આવ્યો—જેમ પૂર્ણિમાના દિવસે સમુદ્ર ઊછળે તેમ.
Verse 6
आयसंपरिघंगृह्यसूर्यरमशिसमप्रभम् ।।।।समरेवानरश्रेष्ठोमहापार्श्वेन्यपातयत् ।
સૂર્યકિરણ સમ તેજવાળો લોખંડનો પરિઘ હાથમાં લઈ, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ એણે સમરમાં મહાપાર્શ્વ પર ફેંકી માર્યો.
Verse 7
स तुतेनप्रहारेणमहापार्श्वोविचेतनः ।।।।ससूतस्स्यन्दनात्तस्माद्विसंज्ञश्चापतद्भुवि ।
તે આઘાતથી મહાપાર્શ્વ બેભાન થયો; સારથી સહિત તે રથમાંથી અચેત થઈ ધરતી પર પડી ગયો.
Verse 8
स ऋक्षराजस्तेजस्वीनीलाञ्जनचयोपमः ।।।।निष्पत्यसुमहावीर्यस्स्वाद्व्यूहन्मेघसन्निभात् ।प्रगृह्यगिरिशृङ्गाभांक्रुद्धस्सविपुलांशिलाम् ।।।।अश्वाञ्जघानतरसाबभञ्जतम् स्यन्दनं च तम् ।
પછી નીલાંજનના ઢગલા સમ કાળાશ ધરાવતો તેજસ્વી ઋક્ષરાજ જામ્બવાન, મેઘ સમ દેખાતા પોતાના વ્યૂહમાંથી મહાપરાક્રમે ઝંપલાવી બહાર આવ્યો.
Verse 9
स ऋक्षराजस्तेजस्वीनीलाञ्जनचयोपमः ।।6.99.8।।निष्पत्यसुमहावीर्यस्स्वाद्व्यूहन्मेघसन्निभात् ।प्रगृह्यगिरिशृङ्गाभांक्रुद्धस्सविपुलांशिलाम् ।।6.99.9।।अश्वाञ्जघानतरसाबभञ्जतम् स्यन्दनं च तम् ।
ક્રોધાવેશમાં તેણે પર્વતશિખર સમાન વિશાળ શિલા પકડી; પ્રચંડ વેગથી અશ્વોને પ્રહાર કરી ધરાશાયી કર્યા અને તે રથને પણ ચૂરચૂર કરી નાખ્યો.
Verse 10
मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तुमहापार्श्वोमहाबलः ।।।।अङ्गदंबहुभिर्बाणैर्भूयस्तंप्रत्यविध्यत ।
થોડી વારમાં ચેતના પાછી મેળવી મહાબલી મહાપાર્શ્વે ફરી અનેક બાણોથી અંગદને ઘાયલ કર્યો.
Verse 11
जाम्बवन्तंत्रिभिर्बाणैराजघानस्तनान्तरे ।।।।ऋक्षराजंगवाक्षं च जघानबहुभिश्शरैः ।
તેને જાંબવાનને ત્રણ બાણોથી છાતીના મધ્યમાં ઘાયલ કર્યો; અને ઋક્ષરાજ તથા ગવાક્ષને પણ અનેક શરવર્ષાથી પ્રહાર કર્યો.
Verse 12
जाम्बवन्तंगवाक्षं च स दृष्टवाशरपीडितौ ।।।।जग्राहपरिघंघोरमङ्गदःक्रोधमूर्छितः ।
જાંબવાન અને ગવાક્ષને બાણોથી પીડિત જોઈ, ક્રોધથી મૂર્છિત અંગદે ભયંકર પરિઘ (લોખંડનો દંડ) હાથમાં ઝાલ્યો.
Verse 13
तस्याङ्गदःप्रकुपितोराक्षसस्यतमायसम् ।।।।दूरस्थितस्यपरिघंरविरश्मिसमप्रभम् ।द्वावाभ्यांभुजाभ्यांसङ्गृह्यभ्रामयित्वा च वेगवान् ।।।।महापार्श्वस्यचिक्षेपवधार्थंवालिनस्सुतः ।
તે રાક્ષસ પર અતિ ક્રોધિત વાલિપુત્ર અંગદે દૂર ઊભા રહી સૂર્યકિરણ સમ તેજસ્વી લોખંડનો પરિઘ બે ભુજાઓથી પકડી, વેગથી ઘુમાવી, મહાપાર્શ્વના વધાર્થે ફેંકી દીધો.
Verse 14
तस्याङ्गदःप्रकुपितोराक्षसस्यतमायसम् ।।6.99.13।।दूरस्थितस्यपरिघंरविरश्मिसमप्रभम् ।द्वावाभ्यांभुजाभ्यांसङ्गृह्यभ्रामयित्वा च वेगवान् ।।6.99.14।।महापार्श्वस्यचिक्षेपवधार्थंवालिनस्सुतः ।
તે રાક્ષસ પર અતિ ક્રોધિત વાલિપુત્ર અંગદે દૂર ઊભા રહી સૂર્યકિરણ સમ તેજસ્વી લોખંડનો પરિઘ બે ભુજાઓથી પકડી, વેગથી ઘુમાવી, મહાપાર્શ્વના વધાર્થે ફેંકી દીધો.
Verse 15
स तुक्षिप्तोबलवतापरिघन्तस्यरक्षसः ।।।।धनुश्चसशरंहस्ताछचिरस्त्रांचाप्यपातयत् ।
બળપૂર્વક ફેંકાયેલો તે પરિઘ તે રાક્ષસના હાથમાંથી બાણસહિત ધનુષ્યને પાડી દીધો અને તેના શિરસ્ત્રાણને પણ નીચે ઢાળી દીધું.
Verse 16
तंसमासाद्यवेगेनवालिपुत्रःप्रतापवान् ।।।।तलेनाभ्यहनत्क्रुद्धः कर्णमूले सकुण्डले ।
વેગથી નજીક જઈ, પરાક્રમી વાલિપુત્રે ક્રોધિત થઈ કાનના મૂળે—કુંડળવાળા સ્થાને—હથેળીથી પ્રહાર કર્યો.
Verse 17
स तुक्रुद्धोमहावेगोमहापार्श्वोमहाद्युति ।।।।करेणैकेनजग्राहसुमहान्तंपरश्वथम् ।
ત્યારે મહાદ્યુતિમાન, મહાવેગી મહાપાર્શ્વ ક્રોધિત થઈ એક હાથથી અતિ વિશાળ પરશુ (યુદ્ધકુહાડી) પકડી લીધો.
Verse 18
तंम्तैलधौतंविमलंशैलसारमयंदृढम् ।।।।राक्षसःपरमक्रुद्धोवालिपुत्रेन्यपातयत् ।
તેલથી ધોવાયેલો, નિર્મળ, શૈલસાર સમ કઠોર અને દૃઢ એવો તે પરશુ પરમક્રોધિત રાક્ષસે વાલિપુત્ર પર ફેંકી માર્યો.
Verse 19
तेनवामांसफलकेभृशंप्रत्यवपादितम् ।।।।अङ्गदोमोक्ष्यामाससरोषस्सपरश्वधम् ।
તેને ડાબા ખભાના ફલક પર પરશુને અત્યંત બળથી ઘસેડી પ્રહાર કર્યો; પરંતુ ક્રોધથી દહકતો અઙ્ગદ તે પરશુનો ઘા ચાતુર્યથી ટાળી ગયો.
Verse 20
सवीरोवज्रसङ्काशमङ्गदोमुष्टिमात्मनः ।।।।संवर्तयत्सुसङ्कृद्धःपितृतुल्यपराक्रमः ।
ત્યારે પિતાસમાન પરાક્રમી મહાવીર અંગદ ક્રોધે પ્રજ્વલિત થઈ, વજ્રસમાન કઠોર પોતાની મુઠ્ઠી ભીંચી સંવર્તિત કરી.
Verse 21
राक्षसस्यस्तनाभ्याशेमर्मज्ञोहृदयंप्रति ।।।।इन्द्राशनिमस्पर्शं स मुष्टिंविन्यपातयत् ।
મર્મજ્ઞ અંગદે રાક્ષસના સ્તનસમીપે, હૃદય તરફ નિશાન સાધી, ઇન્દ્રના વજ્રસમાન સ્પર્શવાળી પોતાની મુઠ્ઠી પ્રહારરૂપે મૂકીને ઘૂસી દીધી.
Verse 22
तेनतस्यनिपातेनराक्षसस्यमहामृधे ।।।।पफालहृदयंचास्य स पपातहतोभुवि ।
તે પ્રહારે મહાસંગ્રામમાં રાક્ષસનું હૃદય ફાટી પડ્યું; અને તે હણાયેલો ભૂમિ પર પડી ગયો.
Verse 23
स्मिन्निपतितेभूमौतत्सैन्यंसम्प्रचुक्षुभे ।।।।अभवच्चमहान्क्रोधस्समरेरावणस्यतु ।
જ્યારે તે ભૂમિ પર પડી ગયો, ત્યારે તેનું સૈન્ય વ્યાકુળ થઈ ઉથલપાથલ મચી ગઈ; અને સમરમાં રાવણને મહાક્રોધ આવરી વળ્યો.
Verse 24
वानराणांश्चहृष्टानांसिंहनादःसुपुष्कलः ।।।।स्पोटयन्निवशब्देनलङ्कांसाट्टालगोपुराम् ।महेन्द्रेणेवदेवानांनादस्समभवन्महान् ।।।।
હર્ષિત વાનરોનો સિંહનાદ અતિ પ્રચંડ થયો; તેના ઘોષથી ઊંચા અટ્ટાલિકા અને ગોપુરોથી શોભિત લંકા જાણે કંપી ઊઠી. અને દેવલોકમાં પણ મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) હાજર હોય તેમ મહાન જયઘોષ ઉઠ્યો.
Verse 25
वानराणांश्चहृष्टानांसिंहनादःसुपुष्कलः ।।6.99.24।।स्पोटयन्निवशब्देनलङ्कांसाट्टालगोपुराम् ।महेन्द्रेणेवदेवानांनादस्समभवन्महान् ।।6.99.25।।
તે પ્રહારે મહાસંગ્રામમાં રાક્ષસનું હૃદય ફાટી પડ્યું; અને તે હણાયેલો ભૂમિ પર પડી ગયો.
Verse 26
अथैन्द्रशत्रुस्त्रिदिवालयानांवनौकनांचैवम्हाप्रणादम् ।श्रुत्वासरोषंयुधिराक्षसेन्द्रः ।पुनश्चयुद्धाभिमुखोऽवतस्थे ।।।।
ત્યારે ઇન્દ્રશત્રુ એવા રાક્ષસરાજે, ત્રિદિવનિવાસીઓ અને વનવાસી વાનરો દ્વારા ઉઠેલો મહાપ્રણાદ સાંભળી, ક્રોધથી દહકતો ફરી યુદ્ધાભિમુખ થઈ ઊભો રહ્યો.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Aṅgada’s escalation from defensive response to decisive neutralization of a commander who is inflicting indiscriminate casualties on allied troops; the episode frames leadership as the duty to restore battlefield stability while protecting the broader force.
Though largely non-dialogic, the sarga teaches that courage is inseparable from discernment: Aṅgada observes collective distress, acts to restore morale, and applies targeted force (marmaprahāra) to end a destructive threat—illustrating duty-driven action rather than impulsive violence.
Laṅkā is highlighted as a resonant war-space: the vānaras’ victory-roar is described as vibrating its attics and gateways (sāṭṭāla-gopura), underscoring the city’s architectural presence and the psychological reach of battlefield sound.