Sarga 52

Verse 1

धूम्राक्षंप्रेक्ष्यनिर्यान्तंराक्षसंभीमविक्रमम् ।विनेदुर्वानरास्सर्वेप्रहृष्टायुद्धकाङ् क्षिणः ।।6.52.1।।

ભયંકર પરાક્રમી રાક્ષસ ધૂમ્રાક્ષને બહાર નીકળતો જોઈ, યુદ્ધકાંક્ષી અને પ્રહર્ષિત સર્વ વાનરો ગર્જના કરી ઉઠ્યા.

Verse 2

तेषांसुतुमुलंयुद्धंसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।अन्योन्यंपादपैर्घोरंनिघ्नतांशूलमुद्गरैः ।।6.52.2।।

કપિ અને રાક્ષસો વચ્ચે અતિ તુમુલ યુદ્ધ ઊભું થયું; તેઓ પરસ્પર ઘોર રીતે પ્રહાર કરતા—વાનરો ભયંકર વૃક્ષોથી, રાક્ષસો શૂલ અને મુદગરોથી.

Verse 3

राक्षसैर्वानराघोराविनिकृत्तस्समन्ततः ।वानरैराक्षसाश्चापिद्रुमैर्भूमिसमीकृताः ।।6.52.3।।

ચારેય બાજુ રાક્ષસોએ ભયંકર વાનરોને કાપી નાંખ્યા; અને વાનરોએ પણ વૃક્ષો હાથે લઈ રાક્ષસોને જમીન સમાન કરી ધરા પર પછાડ્યા.

Verse 4

राक्षसास्त्वभिसङ्क्रुद्धावानरान्निशितैश्शरैः ।विव्यथुर्घोरसङ्काशैःकङ्कपत्रैरजिह्मगैः ।।6.52.4।।

ક્રોધિત રાક્ષસોએ વાનરો પર તીક્ષ્ણ બાણો વરસાવ્યા—ભયંકર દેખાતા, ગીધના પાંખવાળા અને નિશાન પર સીધા જતાં.

Verse 5

तेगदाभिश्चभीमाभिःपट्टसै: कूटमुद्गरैः ।घोरैश्चपरिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापिसंश्रितैः ।।6.52.5।।विदार्यमाणारक्षोभिर्वानरास्तेमहाबलाः ।अमर्षाज्जनितोद्धर्षाश्चक्रुःकर्माण्यभीतवत् ।।6.52.6।।

રાક્ષસોથી ઘાયલ થતા છતાં તે મહાબલી વાનરોએ ભયંકર શસ્ત્રો ધારણ કર્યા—ગદા, પટ્ટસા, કૂટમુદગર, ઘોર પરિઘ અને અનેક પ્રકારના ત્રિશૂલ; અપમાનથી ઉદ્ભવેલા ઉત્સાહે તેઓ નિર્ભય થઈ યુદ્ધકર્મ કરવા લાગ્યા.

Verse 6

तेगदाभिश्चभीमाभिःपट्टसै: कूटमुद्गरैः ।घोरैश्चपरिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापिसंश्रितैः ।।6.52.5।।विदार्यमाणारक्षोभिर्वानरास्तेमहाबलाः ।अमर्षाज्जनितोद्धर्षाश्चक्रुःकर्माण्यभीतवत् ।।6.52.6।।

પર્વતશિખરથી આઘાત પામી, સર્વ અંગો ફેલાઈ તૂટી પડ્યા; તે અચાનક ધરતી પર પડ્યો—જાણે પર્વત વિખેરાઈ ધસી પડ્યો હોય.

Verse 7

शरनिर्भिन्नगात्रास्तेशूलनिर्भिन्नदेहिनः ।जगृहुस्तेद्रुमांस्तत्रशिलाश्चहरियूथपाः ।।6.52.7।।

બાણોથી ભેદાયેલા અંગો અને ત્રિશૂલોથી ચીરાયેલા દેહ હોવા છતાં, ત્યાંના હરિયૂથપોએ વૃક્ષો અને શિલાઓ (શસ્ત્રરૂપે) ઝપટ્યા.

Verse 8

तेभीमवेगाहरयोनर्दमानास्ततस्ततः ।ममन्थूराक्षसान्वीरान्नामानिचबभाषिरे ।।6.52.8।।

તે ભયંકર વેગવાળા વાનરો ગર્જના કરતા ત્યાં-ત્યાં ધસી પડ્યા; રાક્ષસ વીરોને ચૂરી નાખ્યા અને પોતાના નામો ઉંચે સ્વરે પોકાર્યા.

Verse 9

तद्भभूवाद्भुतंघोरंयुद्धंवानररक्षसाम् ।शिलाभिर्विविधाभिश्चबहुभिश्चैवपादपैः ।।6.52.9।।

પછી વાનરો અને રાક્ષસો વચ્ચે અદ્ભુત છતાં ભયંકર યુદ્ધ ઊભું થયું; અનેક પ્રકારની શિલાઓ અને અસંખ્ય વૃક્ષો સાથે તે લડાયું.

Verse 10

राक्षसामथिताःकेचिद्वानरैर्जितकाशिभिः ।ववमूरुधिरंकेचिन्मुखैरुधिरभोजनाः ।।6.52.10।।

ભયને જીતેલા વાનરવીરોના પ્રહારથી કેટલાંક રાક્ષસો ચૂરચૂર થઈ ગયા; અને લોહીભક્ષી કેટલાંક રાક્ષસો પોતાના મુખમાંથી લોહી ઉગાળવા લાગ્યા.

Verse 11

पार्श्वेषुदारिताःकेचित्केचिद्राशीकृताद्रुमैः ।शिलाभिश्चूर्णिताःकेचित्केचिद्धन्तैर्विदारिताः ।।6.52.11।।

કેટલાંકના પાર्श્વ ફાડી નાખવામાં આવ્યા; કેટલાંક વૃક્ષોના ઢગલાથી દબાઈ ચકનાચૂર થયા; કેટલાંક શિલાઓથી પીસાઈ ધૂળ બની ગયા; અને કેટલાંક દાંતોથી ચીરાઈ ગયા.

Verse 12

ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैःखङ्गैश्चविनिपातितैः ।रथैर्विध्वंसितैश्चापिपतितैःरजनीचरैः ।।6.52.12।।

ધ્વજો તૂટી-ચૂરી ગયા, ખડગોના પ્રહારથી તેઓ ધરાશાયી થયા, રથો વિધ્વસ્ત થયા; અને પટકાયેલા રજનીચરોના કારણે रणભૂમિ વિનાશથી છવાઈ ગઈ.

Verse 13

गजेन्द्रैःपर्वताकारैःपर्वताग्रैर्वनौकसाम् ।मथितैर्वाजिभिःकीर्णंसारोहैर्वसुधातलम् ।।6.52.13।।

વાનરો દ્વારા પર્વતશિખરો ફેંકાતા, પર્વતાકાર ગજેન્દ્રો ચકનાચૂર થયા; અને સારોહ ઘોડાઓ પણ મથાઈ પડ્યા—એ રીતે વસુધાતલ ઘોડા-સવાર અને હાથીઓથી ઢંકાઈ ગયું.

Verse 14

वानरैर्भीमविक्रान्स्सैराप्लुत्याऽप्लुत्यवेगितैः ।राक्षसाःकरजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषुविनिर्तिताः ।।6.52.14।।

ભયંકર પરાક્રમી વાનરવીરો વારંવાર ઉછળી, વેગપૂર્વક આગળ વધીને, તીક્ષ્ણ નખોથી રાક્ષસોના મુખ પર ઘા કરી તેમને ઘાયલ કરવા લાગ્યા.

Verse 15

विषण्णवदनाभूयोविप्रकीर्णशिरोरुहाः ।मूढाश्शोणितगन्धेननिपेतुर्धरणीतले ।।6.52.15।।

અન્ય કેટલાંકના મુખો વિષણ્ન થઈ ગયા, વાળ વિખેરાઈ ગયા; લોહીની દુર્ગંધથી મોહગ્રસ્ત બની તેઓ ધરણી પર ઢળી પડ્યા.

Verse 16

अन्येतुपरमसङ्कृक्रुद्धाराक्षसाभीमनिश्वना: ।तलैरेवाभिधावन्तिवज्रस्पर्शसमैर्हरीन् ।।6.52.16।।

પરંતુ અન્ય ભયંકર ગર્જનાવાળા રાક્ષસો પરમક્રોધે ભરાઈ, વજ્રસ્પર્શ સમ કઠોર તાળીઓથી વાનરવીરો પર ધસી પડ્યા.

Verse 17

वानरैरापतन्तस्तेवेगितावेगवत्तरैः ।मुष्टिभिश्चरणैर्दन्स्सैःपादपैश्चावपोथिता ।।6.52.17।।

અતિ વેગવાન વાનરો વધુ વેગવત્તર બની તેમના પર તૂટી પડ્યા; મુઠ્ઠી, પગ, દાંત અને વૃક્ષોથી રાક્ષસોને આછા પાડી ધરાશાયી કર્યા.

Verse 18

सैन्यंतुविद्रुतंदृष्टवाधूम्राक्षोराक्षसर्षभः ।रोषेणकदनंचक्रेवानराणांयुयुत्सताम् ।।6.52.18।।

સૈન્યને ભાગતું જોઈ ધૂમ્રાક્ષ—રાક્ષસોમાં વृषભ સમ—ક્રોધે દહાઈ ઉઠ્યો અને યુદ્ધ માટે ધસી આવતાં વાનરોમાં વિનાશ મચાવ્યો.

Verse 19

प्तासैःप्रमथिताःकेचिद्वानराश्शोणितस्रवाः ।मुद्गरैराहताःकेचित्पातिताधरणीतले ।।6.52.19।।

કેટલાક વાનરો ભાલાઓથી ચીરાઈ લોહી વહાવતા થયા; કેટલાક ગદાઓના પ્રહારથી ધરણી પર પટકાઈ પડ્યા.

Verse 20

परिघैर्मथिताःकेचिद्भिण्डिवालैर्विदारिताः ।पट्टसैराहता: केचिद्विह्वलन्तोगतासवः ।।6.52.20।।

કેટલાક પરિઘ (લોખંડના દંડ)થી કચડાયા; કેટલાક ભિણ્ડિવાલ શસ્ત્રોથી ફાટી ગયા; કેટલાક પટ્ટસ (કુહાડી)ના પ્રહારથી વિહ્વળ થઈ પ્રાણ ત્યજી ગયા.

Verse 21

केचिद्विनिहताश्शूलैरुधिरार्द्रावनौकसः ।केचिद्विद्रावितानष्टाःसङ्क्रुद्धैराक्षसैर्युधि ।।6.52.21।।

યુદ્ધમાં કેટલાક વાનરો શૂલોથી વિનિહત થઈ લોહીમાં ભીંજાઈ પડ્યા; કેટલાક ક્રોધિત રાક્ષસોએ હાંકી કાઢી નષ્ટ કરી નાખ્યા.

Verse 22

विभिन्नहृदयाःकेचिदेकपार्श्वेनदारिताः ।विदारितास्त्रिशूलैश्चकेचिदान्स्रैर्विनिःसृताः ।।6.52.22।।

કેટલાકના હૃદય ભેદાઈ ગયા; કેટલાક એક બાજુથી ચીરાઈ ગયા; કેટલાક ત્રિશૂલથી વિદારી પડ્યા અને તેમની આંતરડાં બહાર નીકળી આવ્યા.

Verse 23

तत्सुभीमंमहायुद्धंहरिराक्षससङ्कुलम् ।प्रबभौशब्दबहुलंशिलापादपसङ्कुलम् ।।6.52.23।।

એ અતિભયંકર મહાયુદ્ધ વાનર-રાક્ષસોથી છલકાતું, ઘોર શબ્દોથી ગુંજતું અને શિલા તથા વૃક્ષોથી ભરપૂર બની પ્રજ્વલિત થયું.

Verse 24

धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरंहिक्कातालसमन्वितम् ।मन्धस्न्तितसङ्गीतंतद्युद्धगान्धर्वमाबभौ ।।6.52.24।।

ધનુષ્યની જ્યાનો મધુર તણકાર વીણાની ઝંકાર સમો લાગતો; ઘોડાઓના હિંકારા તાલરૂપ ઝાંઝ સમા, અને હાથીઓના ગર્જન-નાદથી ગુંજતું—એ યુદ્ધ ગાન્ધર્વ-સંગીત સમું પ્રગટ થયું.

Verse 25

धूम्राक्षस्तुधनुष्पाणिर्वानरान्रणमूर्धनि ।हसन्विद्रावयामासदिशस्तुशरवृष्टिभिः ।।6.52.25।।

ધૂમ્રાક્ષ ધનુષ્ય હાથમાં લઈને રણમથાળે હસતો હસતો શરોની વર્ષા વરસાવી, વાનરોને સર્વ દિશાઓમાં વિખેરી દોડાવતો રહ્યો.

Verse 26

धूम्राक्षेणार्दितंसैन्यंव्यथितंप्रेक्ष्यमारुतिः ।अभ्यवर्ततसङ्क्रुद्धःप्रगृह्यविपुलांशिलाम् ।।6.52.26।।

ધૂમ્રાક્ષથી પીડિત અને વ્યથિત થયેલું સૈન્ય જોઈ મારુતિ (હનુમાન) ક્રોધે પ્રજ્વલિત થયો; વિશાળ શિલા ઉઠાવી તે તેની સામે વળ્યો.

Verse 27

क्रोधाद् द्विद्द्विगुणताम्राक्षःपितृस्तुल्यपराक्रमः ।शिलांतांपातयामासधूम्राक्षस्यरथंप्रति ।।6.52.27।।

ક્રોધથી તામ્રનેત્ર વીર—પિતાસમાન પરાક્રમી—એ શિલા ધૂમ્રાક્ષના રથ તરફ ધસી ફેંકી દીધી.

Verse 28

आपततनींशिलांदृष्टवागदामुद्यम्यसम्भ्रमात् ।रथादाप्लुत्यवेगेनवसुधायांव्यतिष्ठत ।।6.52.28।।

પોતાની તરફ ધસી આવતી શિલા જોઈ તે ગભરાઈ ગદા ઉઠાવી; રથમાંથી વેગે કૂદી પૃથ્વી પર ઊભો રહ્યો.

Verse 29

साप्रमथ्यरथंतस्यनिपपातशिलाभुवि ।सचक्रकूबरसाश्वंसध्वजंसशरासनम् ।।6.52.29।।

તે શિલાએ તેના રથને ચકનાચૂર કરી ધરા પર પછાડ્યો—ચક્રો અને કૂબર સહિત, અશ્વો સહિત, ધ્વજ સહિત અને શરાસન-સામગ્રી સહિતનો રથ ધરાશાયી થયો.

Verse 30

सभङ् क्त्वातुरथंतस्यहनुमान् मारुतात्मजः ।रक्षसांकदनंचक्रेसस्कन्धविटपैर्द्रुमैः ।।6.52.30।।

તેનો રથ ભાંગી નાખ્યા પછી, મારુતાત્મજ હનુમાનએ સ્કંધો, કાંઠા અને ડાળીઓવાળા વૃક્ષો વડે રાક્ષસોમાં મહાવિનાશ મચાવ્યો.

Verse 31

विभिन्नशिरसोभूत्वाराक्षसाश्शोणितोक्षिता: ।द्रुमैःप्रमथिताश्चान्येनिपेतुर्धरणीतले ।।6.52.31।।

માથાં ફાટી ગયેલા અને લોહીમાં તરબતર થયેલા તે રાક્ષસો—વૃક્ષોથી ચકનાચૂર થઈ—ધરણીના પૃષ્ઠ પર ઢળી પડ્યા.

Verse 32

विद्राव्यराक्षसंसैन्यंहनुमान्मारुतात्मजः ।गिरिशशिखरमादायधूम्राक्षमभिदुद्रुवे ।।6.52.32।।

રાક્ષસ સેનાને વિખેરીને, મારુતાત્મજ હનુમાનએ પર્વતશિખર ઉપાડી ધૂમ્રાક્ષ તરફ સીધા ધસી ગયો.

Verse 33

तमापतन्तंधूम्राक्षोगदामुद्यम्यवीर्यवान् ।विनर्दमानःसहसाहनूमन्तमभिद्रवत् ।।6.52.33।।

હનૂમાનને ધસી આવતો જોઈ, પરાક્રમી ધૂમ્રાક્ષે ગદા ઊંચકી; ભયંકર ગર્જના કરતાં તે સહસા હનૂમાન તરફ ધસી આવ્યો.

Verse 34

तस्यक्रुद्धस्यरोषेणगदांतांबहुकण्टकाम् ।पातयामासधूम्राक्षोमस्तकेऽथहनूमतः ।।6.52.34।।

ક્રોધથી દહકતા ધૂમ્રાક્ષે અનેક કાંટાવાળી તે ગદા હનૂમાનના મસ્તક પર પ્રહાર કરી નીચે પાડી.

Verse 35

ताडितःसतयातत्रगदयाभीमरूपया ।सकपिर्मारुतबलस्तंप्रहारमचिन्तयन् ।।6.52.35।।धूम्राक्षस्यशिरोमध्येगिरिशृङ्गमपातयत् ।

ત્યાં ભયંકર રૂપવાળી ગદા વડે પ્રહાર થતાં પણ, મારુત સમ બળવાન એ કપિએ તે ઘા ગણ્યો નહીં; અને ધૂમ્રાક્ષના મસ્તકમધ્યે પર્વતશિખર ફેંકી દીધું.

Verse 36

सविस्फारितसर्वाङ्गोगिरिशृङ्गेणताडितः ।पपातसहसाभूमौविकीर्णइवपर्वतः ।।6.52.36।।

પર્વતશિખરથી આઘાત પામી, સર્વ અંગો ફેલાઈ તૂટી પડ્યા; તે અચાનક ધરતી પર પડ્યો—જાણે પર્વત વિખેરાઈ ધસી પડ્યો હોય.

Verse 37

धूम्राक्षंनिहतंदृष्टवाहतशेषानिशाचराः ।।6.52.37।।त्रस्ताःप्रविविशुर्लङ्कांवध्यमानाःप्लवङ्गमैः ।

ધૂમ્રાક્ષને નિહત જોયે, બચેલા નિશાચરો ભયભીત થયા; પ્લવંગમો તેમને મારતા જ રહ્યા છતાં તેઓ લંકામાં ઘૂસી ગયા.

Verse 38

सतुपवनसुतोनिहत्यशत्रून्क्षतजवहरिस्सरितश्चसन्निकीर्य ।रिपुवधजनितश्रमोमहात्मामुदमगमत्कपिभिःसुपूज्यमानः ।।6.52.38।।

પવનપુત્ર હનુમાનએ શત્રુઓને સંહાર્યા; રણભૂમિ પર લોહીની નદી સમી ધારા છાંટી દીધી. શત્રુવધથી ઉપજેલા શ્રમથી થાકેલો તે મહાત્મા, વાનરો દ્વારા સુપૂજિત થઈ, આનંદમાં પ્રવેશ્યો.