Sarga 36
माल्यवानुपदेशः—रावणक्रोधः तथा लङ्काद्वाररक्षा-व्यवस्था (Malyavan’s Counsel, Ravana’s Anger, and the Fortification of Lanka)
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં રાજનીતિ અને ધર્મની સંક્ષિપ્ત નાટ્યમય ઘટના આવે છે. કાળના વશમાં આવેલો રાવણ માલ્યવાનની હિતકારી સલાહ સહન કરતો નથી. ભ્રૂકુટી ચઢાવી અને આંખો ફેરવી તે ક્રોધનાં ચિહ્નો દર્શાવે છે અને મંત્રી પર આરોપ મૂકે છે કે તું શત્રુપક્ષપાતથી અથવા કોઈની પ્રેરણાથી કઠોર વચન બોલે છે. રાવણ પોતાનો અડગ અભિમાન પ્રગટ કરે છે—વાંકું થવા કરતાં તૂટી જવું સારું; હઠ તેનો જન્મજાત સ્વભાવ છે અને તેને જીતવું મુશ્કેલ છે, એમ તે કહે છે. સેતુબંધને તે માત્ર સંયોગ ગણાવી તુચ્છ કરે છે અને વાનરો સાથે પાર ઉતર્યા પછી પણ રામ જીવતા પાછા નહીં ફરે, એવો ગર્વભર્યો દાવો કરે છે. રાવણનો રોષ જાણી માલ્યવાન કોઈ ઉત્તર આપ્યા વિના શિષ્ટ આશીર્વાદ આપી પાછો વળી જાય છે. ત્યારબાદ રાવણ મંત્રીઓ સાથે વિચારવિમર્શ કરીને લંકાની ‘અતુલ’ સુરક્ષા-વ્યવસ્થા ગોઠવે છે—પૂર્વ દ્વારે પ્રહસ્ત, દક્ષિણ દ્વારે મહાપાર્શ્વ અને મહોદર, પશ્ચિમ દ્વારે ઇન્દ્રજિત (અને મહામાયા), ઉત્તર દ્વારે શુક અને સારણ; તેમજ નગરના મધ્યમાં બલવાન વિરূপાક્ષને દૃઢ આરક્ષિત બળ તરીકે સ્થાપે છે. આ રક્ષણ આદેશો આપી, દૈવવશ પોતાને કૃતકૃત્ય માની રાવણ મંત્રીઓને વિદાય આપે છે, તેમના આશીર્વાદ સ્વીકારી અંતઃપુરમાં પ્રવેશે છે.
Shlokas
Verse 1
तत्तुमाल्यवतोवाक्यंहितमुक्तंदशाननः ।नमर्षयतिदुष्टात्माकालस्यवशमागतः ।।।।
માલ્યવાને હિતકારી વચન કહ્યું, પરંતુ દશાનન રાવણ—દુષ્ટાત્મા અને કાળના વશમાં પડેલો—તે સહન ન કરી શક્યો.
Verse 2
नबद् ध्वाभ्रुकुटींवक्त्रेक्रोधस्यवशमागतः ।अमर्षात्परिवृत्ताक्षोमाल्यवन्तमथाब्रवीत् ।।।।
ક્રોધના વશમાં આવી, ભ્રુકુટી બાંધી અને અમર્ષથી આંખો ફેરવતો રાવણ ત્યાર પછી માલ્યવાનને બોલ્યો.
Verse 3
हितबुध्यायदहितंवचःपरुषमुच्यते ।परपक्षंप्रनिश्यैवनैतच्च्रोत्रगतंमम ।।।।
“હિતબુદ્ધિનો ઢોંગ કરીને તું કઠોર વચન બોલ્યો છે, જે મારા હિતનું નથી; જાણે તું શત્રુપક્ષે ઊભો થયો હોય. આવી વાત મારા કાનમાં પ્રવેશવા હું દઈશ નહિ.”
Verse 4
मानुषंकृपणंराममेकंशाखामृगाश्रयम् ।समर्थंमन्यसेकेनत्यक्तंपित्रावनालयम् ।।।।
“કયા આધાર પર તું રામને—માત્ર એક દયનીય માનવ, એકલો, વનમાં વસતા વાનરોના આશ્રયે—સમર્થ માને છે, જ્યારે પિતાએ તેને ત્યજી વનને તેનું નિવાસ બનાવ્યું?”
Verse 5
रक्षसामीश्वरंमांचदेवानांचभयङ्करम् ।हीनंमांमन्यसेकेनह्यहीनंसर्वविक्रमैः ।।।।
“હું રાક્ષસોનો ઈશ્વર છું અને દેવતાઓ માટે પણ ભયંકર છું. સર્વ પ્રકારના પરાક્રમોથી યુક્ત મને તું કયા કારણે હીન માને છે?”
Verse 6
वीरद्वेषेणवाशङ्केपक्षपातेनवारिपोः ।त्वयाहंपरुषाण्युक्तःपरप्रोत्साहनेनवा ।।।।
હે શત્રુ! મને શંકા થાય છે કે તું વીર પ્રત્યે દ્વેષથી, અથવા શત્રુ પક્ષપાતથી, કે પછી પરજનના પ્રોત્સાહનથી મને કઠોર વચનો બોલે છે.
Verse 7
प्रभवन्तंपदस्थंहिपरुषंकोऽभिभाषते ।पण्डितश्शास्त्रतत्त्वज्ञोविनाप्रोत्साहनाद्रिपोः ।।।।
શક્તિશાળી અને પદસ્થ પુરુષને પંડિત, શાસ્ત્રતત્ત્વજ્ઞ કોઈ કઠોર રીતે કેમ સંબોધે? શત્રુના પ્રોત્સાહન વિના તો નહિ જ.
Verse 8
आनीयचवनासतीतांपद्महीनामिवश्रियम् ।किमर्थंप्रतिदास्यामिराघवस्यभयादहम् ।।।।
વનમાંથી સીતાને લાવીને—કમળવિહોણી શ્રી જેવી—હું રાઘવના ભયથી તેને શા માટે પાછી આપી દઉં?
Verse 9
वृतंवानरकोटीभिस्ससुग्रीवंसलक्ष्मणम् ।पश्यकैश्चिदहोभिस्त्वंराघवंनिहतंमया ।।।।
સુગ્રીવ અને લક્ષ્મણ સહિત, વાનરોની કરોડો સેના વડે ઘેરાયેલા રાઘવને મેં માર્યો છે—એ તું થોડા જ દિવસોમાં જોઈ લેશ.
Verse 10
द्वन्द्वेयस्यनतिष्ठन्तिदैवतान्यपिसंयुगे ।सकस्माद्रावणोयुद्धेभयमाहारयिष्यति ।।।।
યુદ્ધભૂમિમાં એકલાં દ્વંદ્વયુદ્ધે દેવતાઓ પણ જેના સામે સ્થિર રહી શકતા નથી—તો રાવણ યુદ્ધમાં કોના પરથી ભય પામશે?
Verse 11
द्विधाभज्येयमप्येवंननमेयंतुकस्यचित् ।एषमेसहजोदोषस्स्वभावोदुरतिक्रमः ।।।।
હું ભલે એમ જ બે ભાગે ફાટી જાઉં, તો પણ કોઈને નમું નહિ; આ મારો સહજ દોષ છે—મારો સ્વભાવ, જે પાર કરવો દુષ્કર છે.
Verse 12
यदितावत्समुद्रेतुसेतुर्बद्धोयदृच्छया ।रामेणविस्मयःकोऽत्रयेवमेभयमागतम् ।।।।
જો યદૃચ્છાએ રામે સમુદ્ર પર સેતુ બાંધ્યો હોય, તો તેમાં આશ્ચર્ય શું? એ કારણે તમને ભય કેમ લાગ્યો?
Verse 13
सतुतीर्त्वार्णवंरामस्सहवानरसेनया ।प्रतिजानामितेसत्यंनजीवन्प्रतियास्यति ।।।।
પરંતુ રામ વાનરસેનાસહિત સમુદ્ર પાર કરી લે પછી, હું તને સત્ય કહું છું—તે જીવતો પાછો ફરશે નહિ.
Verse 14
एवंब्रुवाणंसंरब्धंरुष्टंविज्ञायरावणम् ।व्रीळितोमाल्यवान्वाक्यंनोत्तरंप्रत्यपद्यत ।।।।
આ રીતે બોલતા, ઉગ્ર અને ક્રોધિત રાવણને જોઈ, લજ્જિત માલ્યવાને કોઈ ઉત્તર આપ્યો નહિ.
Verse 15
जयाशिषाचराजानंवर्धयित्वायथोचितम् ।माल्यवानभ्यनुज्ञातोजगामस्वंनिवेशनम् ।।।।
યથોચિત રીતે રાજાને જયાશીર્વાદ આપી, અનુમતિ પામીને માલ્યવાન પોતાના નિવાસસ્થાને ગયો.
Verse 16
रावणस्तुसहामात्योमन्त्रयित्वाविमृश्यच ।लङ्कायामतुलांगुप्तिंकारयामासराक्षसः ।।।।
પછી રાક્ષસ રાવણ મંત્રીઓ સાથે મંત્રણા કરી અને વિચારવિમર્શ કરીને, લંકામાં અતુલ્ય રક્ષા-વ્યવસ્થા કરાવવાનો આદેશ આપ્યો.
Verse 17
व्यादिदेशसपूर्वस्यांप्रहस्तंद्वारिराक्षसम् ।दक्षिणस्यांमहावीर्यौमहापार्श्वमहादरौ ।।।।पश्चिमायामथोद्वारिपुत्रमिन्द्रजितंतदा ।व्यादिदेशमयामायंबहूभीराक्षसैर्भहुभिर्वृतम् ।।।।
તેણે પૂર્વ દ્વારે રાક્ષસ પ્રહસ્તને ગોઠવ્યો; અને દક્ષિણ દ્વારે મહાવીર્ય મહાપાર્શ્વ તથા મહોદરને નિયુક્ત કર્યા.
Verse 18
व्यादिदेशसपूर्वस्यांप्रहस्तंद्वारिराक्षसम् ।दक्षिणस्यांमहावीर्यौमहापार्श्वमहादरौ ।।6.36.17।।पश्चिमायामथोद्वारिपुत्रमिन्द्रजितंतदा ।व्यादिदेशमयामायंबहूभीराक्षसैर्भहुभिर्वृतम् ।।6.36.18।।
પશ્ચિમ દ્વાર પર ત્યારે તેણે પોતાના પુત્ર ઇન્દ્રજિત—મહામાયાને—ઘણા રાક્ષસોના ઘેરાવમાં રાખી તૈનાત કર્યો.
Verse 19
उतरस्यांपुरद्वारिव्यादिश्यशुकसारणौ ।स्वयंचात्रगमिष्यामिमन्त्रिणस्तानुवाचह ।।।।
ઉત્તર દ્વાર પર શુક અને સારણને તૈનાત કરીને તેણે પોતાના મંત્રીઓને કહ્યું: “હું પોતે પણ ત્યાં જઈશ.”
Verse 20
राक्षसांतुविरूपाक्षंमहावीर्यपराक्रमम् ।मध्यमेऽस्थापयद्गुल्मेबहुभिस्सहराक्षसैः ।।।।
નગરના મધ્ય વિભાગમાં તેણે મહાવીર્ય અને પરાક્રમી વિરূপાક્ષને અનેક રાક્ષસો સાથે ગુલ્મના મધ્યમાં સ્થાપિત કર્યો.
Verse 21
एवंविधानंलङ्कायांकृत्वाराक्षसपुङ्गवः ।कृतकृत्यमिवात्मानंमन्यतेकालचोदितः ।।।।
આ રીતે લંકામાં સર્વ વ્યવસ્થા ગોઠવી, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ તે (રાવણ) કાળના પ્રેરણાથી પોતાના મનમાં એમ માન્યો કે જાણે કાર્ય સિદ્ધ થઈ ગયું હોય.
Verse 22
विसर्जयामासततस्समन्त्रिणोविधानमाज्ञाप्यपुरस्यपुष्कलम् ।जयाशिषामन्त्रिगणेनपूजितोविवेशचाऽन्तःपुरमृद्धिमन्महत् ।।।।
પછી નગરની વ્યવસ્થા માટે પૂરતા આદેશ આપી તેણે મંત્રીઓને વિદાય કર્યા; મંત્રિગણ દ્વારા જય અને કલ્યાણના આશીર્વાદોથી પૂજિત થઈ, તે મહાન ઐશ્વર્યવંત અંતઃપુરમાં પ્રવેશ્યો.
Frequently Asked Questions
The dilemma is governance under warning: whether a ruler accepts corrective counsel that may avert disaster. Ravana chooses anger and suspicion over deliberation, treating prudent advice as betrayal, and thereby models how power can misread truth as hostility.
Speech and pride are framed as fate-amplifiers: when ego becomes “naturalized” as unchangeable character, it blocks self-correction. The sarga implies that kāla (destiny) operates through inner dispositions—especially refusal to bend—turning strategic situations into moral inevitabilities.
Key landmarks are Laṅkā’s city gates (east, south, west, north) as a tactical map of defense, the ocean-crossing context, and the bridge (setu) whose construction becomes a contested symbol—dismissed by Ravana yet central to Rama’s arrival and the war’s logistics.