Sarga 61

Verse 1

ततोरामोमहातेजाधनुरादायवीर्यवान् ।किरीटिनंमहाकायंकुम्भकर्णंददर्श ह ।।6.61.1।।

ત્યારે મહાતેજસ્વી, પરાક્રમી શ્રીરામે ધનુષ્ય ધારણ કરીને, મુકુટધારી અને વિશાળકાય કુંભકર્ણને જોયો.

Verse 2

तंदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंपर्वताकारदर्शनम् ।क्रममाणमिवाकाशंपुरानारायणंप्रभुम् ।।6.61.2।।

તે રાક્ષસશ્રેષ્ઠને જોઈ—પર્વત સમાન આકારવાળો—આકાશમાં પગલાં ભરતો, પ્રાચીન પ્રભુ નારાયણ સમાન જણાતો હતો.

Verse 3

सतोयाम्बुदसङ्काशंकाञ्चनाङ्गदभूषणम् ।दृष्टवापुनःप्रदुद्रवावानराणांमहाचमूः ।।6.61.3।।

જળભર્યા વરસાદી વાદળ સમ કાળાં અને કાંસ્ય-સુવર્ણ અંગદ-ભૂષણોથી શોભિત તે રાક્ષસને જોઈ મહાન વાનર સેના ફરી એકવાર ભયથી દોડી ઊઠી.

Verse 4

विद्रुतांवाहिनींदृष्टवावर्धमानं च राक्षसम् ।सविस्मयमिदंरामोविभीषणमुवाच ह ।।6.61.4।।

પલાયન કરતી સેના અને વિશાળ રૂપે વધતો રાક્ષસ જોઈ, આશ્ચર્યચકિત રામે વિભીષણને આ વચન કહ્યું.

Verse 5

कोऽसौपर्वतसङ्काशःकिरीटीहरिलोचनः ।लङ्कायांदृश्यतेवीरःसविद्युदिवतोयदः ।।6.61.5।।

“એ કોણ છે, પર્વત સમાન કાયાવાળો, મુકુટધારી, હરિત-તામ્ર નેત્રોવાળો વીરસ્વરૂપ—લંકામાં દેખાય છે; વીજળીથી ઝળહળતા મેઘ સમાન?”

Verse 6

पृथिव्यांकेतुभूतोऽसौमहानेकोऽत्रदृश्यते ।यंदृष्टवावानरास्सर्वेविद्रवन्तिततस्ततः ।।6.61.6।।

“પૃથ્વી પર ધ્વજચિહ્ન સમાન એ એકલો મહાન અહીં દેખાય છે; તેને જોઈ બધા વાનરો અહીં-તહીં દોડી પલાયન કરે છે.”

Verse 7

आचक्षवसुमहान् कोऽसौरक्षोवायदिवाऽसुरः ।न मयैवंविधंभूतंदृष्टपूर्वंकदाचन ।।6.61.7।।

મને કહો—એ અતિ વિશાળ પ્રાણી કોણ છે? શું તે રાક્ષસ છે કે કદાચ અસુર? આવો અદભુત ભયંકર જીવ મેં ક્યારેય પહેલાં જોયો નથી.

Verse 8

संपृष्टोराजपुत्रेणरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।विभीषणोमहाप्राज्ञःकाकुत्थ्समिदमब्रवीत् ।।6.61.8।।

રાજપુત્ર રામે—અક્લેશ કર્મવાળા—જ્યારે પૂછ્યું, ત્યારે મહાપ્રાજ્ઞ વિભીષણે કાકુત્સ્થને આ ઉત્તર આપ્યો.

Verse 9

येनवैवस्वतोयुद्धेवासवश्चपराजितः ।सैषविश्रवसःपुत्रःकुम्भकर्णःप्रतापवान् ।।6.61.9।।अस्यप्रमाणसदृशोराक्षसाऽन्यो न विद्यते ।

જેણે યુદ્ધમાં વૈવસ્વત યમને અને વાસવ ઇન્દ્રને પણ પરાજિત કર્યા—એ જ વિશ્રવસનો પ્રતિાપી પુત્ર કુંભકર્ણ છે. તેના પ્રમાણ સમાન બીજો કોઈ રાક્ષસ નથી.

Verse 10

एतेनदेवायुधिदानवाश्चयक्षाभुजङ्गाःपिशिताशनाश्च ।गन्धर्वविद्याधरकिन्नरैश्चसहस्रशोराघवसम्प्रभग्नाः ।।6.61.10।।

“હે રાઘવ! એના દ્વારા યુદ્ધમાં દેવો, દાનવો, યક્ષો, નાગો, પિશાચસમાન માંસાહારી રાક્ષસો, તેમજ ગંધર્વો, વિદ્યાધરો અને કિન્નરો—હજારોની સંખ્યામાં—સંપૂર્ણ રીતે પરાજિત થયા છે.”

Verse 11

शूलपाणिंविरूपाक्षंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाःकालोऽयमितिमोहिताः ।।6.61.11।।

શૂલ હાથમાં ધરનાર, વિકૃત નેત્રવાળો, મહાબલી કુંભકર્ણને મારવા ત્રિદશો (દેવો) પણ સમર્થ ન થયા; ‘આ તો કાળ સ્વયં છે’ એમ મોહિત થયા હતા.

Verse 12

प्रकृत्याह्येषतेजस्वीकुम्भकर्णोमहाबलः ।अन्येषांराक्षसेन्द्राणांवरदानकृतंबलम् ।।6.61.12।।

કુંભકર્ણ તો સ્વભાવથી જ તેજસ્વી અને મહાબલી છે; જ્યારે અન્ય રાક્ષસેન્દ્રોની શક્તિ વરદાનોથી રચાયેલી હોય છે.

Verse 13

एतेनजातमात्रेणक्षुधार्तेनमहात्मना ।भक्षितानिसहस्राणिसत्त्वानांसुबहून्यपि ।।6.61.13।।

જન્મતાની ક્ષણે જ, ક્ષુધાથી પીડિત એ મહાત્માએ સત્ત્વોના હજારો-હજારો, બહુ જ પ્રાણીઓને ભક્ષણ કરી નાખ્યા.

Verse 14

तेषुसंभक्षयमाणेषुप्रजाभयनिपीडिताः ।यान्तिस्मशरणंशक्रंतमप्यर्थंन्यवेदयन् ।।6.61.14।।

જ્યારે તે એમને સતત ભક્ષણ કરતો હતો, ત્યારે ભયથી દબાયેલા લોકો શરણ માટે શક્ર (ઇન્દ્ર) પાસે ગયા અને તે વાત તેને નિવેદન કરી.

Verse 15

सकुन्भकर्णंकुपितोमहेन्द्रोजघानवज्रेणशितेनवज्री ।सशक्रवज्राभिहतोमहात्माचचालकोपाच्चभृशंननाद ।।6.61.15।।

પછી ક્રોધિત મહેન્દ્ર વજ્રધારી ઇન્દ્રે તીક્ષ્ણ વજ્રથી કુંભકર્ણને આઘાત કર્યો; શક્રના વજ્રથી ઘાયલ એ મહાત્મા ડગમગી ગયો અને ક્રોધે અત્યંત ગર્જના કરી.

Verse 16

तस्यनानद्यमानस्यकुम्भकर्णस्यरक्षसः ।श्रुत्वानिनादंवित्रस्ताःभूमिभूयोवितत्रसे ।।6.61.16।।

ગર્જના કરતા એ રાક્ષસ કુંભકર્ણનો નાદ સાંભળી, ભયભીત સત્ત્વો ધરતી પર વારંવાર વધુ જ કંપી ઉઠ્યા.

Verse 17

तत्रकोपान्महेन्द्रस्यकुम्भकर्णोमहाबलः ।विकृष्यैरावताद्धन्तंजघानोरसिवासवम् ।।6.61.17।।

ત્યાં મહેન્દ્રના ક્રોધથી મહાબલી કુંભકર્ણે ઐરાવતમાંથી એક દાંત ખેંચી કાઢ્યો અને વાસવ (ઇન્દ્ર)ના વક્ષસ્થળ પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 18

कुम्भकर्णप्रहारार्तोविजज्वाल स वासवः ।ततोविषेदुस्सहसादेवाब्रह्मर्षिदानवाः ।।6.61.18।।प्रजाभिस्सहशक्रश्चययौस्थानंस्वयम्भुवः ।

કુંભકર્ણના પ્રહારથી વ્યથિત વાસવ (ઇન્દ્ર) દુઃખાગ્નિ સમ પ્રજ્વલિત થયો. ત્યારે દેવો, બ્રહ્મર્ષિઓ અને દાનવો સહસા નિરાશામાં પડ્યા; અને શક્ર સર્વ પ્રજાઓ સહિત સ્વયંભૂ બ્રહ્માના ધામે ગયો.

Verse 19

कुम्भकर्णस्यदौरात्म्यंशशंसुस्तेप्रजापतेः ।।6.61.19।।प्रजानांभक्षणंचापिधर्षणं च दिवौकसाम् ।आश्रमध्वंसनंचापिपरस्त्रीहरणंभृशम् ।।6.61.20।।

તેઓ પ્રજાપતિ (બ્રહ્મા)ને કુંભકર્ણની દુરાત્મતા વર્ણવી: તે પ્રજાઓને ભક્ષે છે, દિવૌકસો (દેવો) પર ધર્ષણ કરે છે, આશ્રમોનો ધ્વંસ કરે છે અને પરસ્ત્રીઓનું અત્યંત બળપૂર્વક હરણ કરે છે.

Verse 20

कुम्भकर्णस्यदौरात्म्यंशशंसुस्तेप्रजापतेः ।।6.61.19।।प्रजानांभक्षणंचापिधर्षणं च दिवौकसाम् ।आश्रमध्वंसनंचापिपरस्त्रीहरणंभृशम् ।।6.61.20।।

તેઓ (બ્રહ્માને) કુંભકર્ણના અપરાધો જણાવ્યા—પ્રાણીઓનું ભક્ષણ, દેવો પર પણ ધર્ષણ, ઋષિઓના આશ્રમોનો ધ્વંસ, અને પરપુરુષોની પત્નીઓનું ક્રૂર બળપૂર્વક હરણ.

Verse 21

एवंप्रजायदित्वेषभक्षयिष्यतिनित्यशः ।अचिरेणैवकालेनशून्योलोकोभविष्यति ।।6.61.21।।

આ રીતે જો તે પ્રજાઓને નિત્ય ભક્ષતો રહેશે, તો અલ્પકાળમાં જ સમયના પ્રવાહે લોક પ્રાણીઓથી શૂન્ય થઈ જશે.

Verse 22

वासवस्यवचश्श्रुत्वासर्वलोकपितामहः ।रक्षांस्यावाहयामासकुम्भकर्णंददर्श ह ।।6.61.22।।

વાસવના વચન સાંભળી સર્વલોકોના પિતામહ બ્રહ્માએ રાક્ષસોને બોલાવ્યા અને તેમના મધ્યે કુંભકર્ણને જોયો.

Verse 23

कुम्भकर्णंसमीक्ष्यैववितत्रासप्रजापतिः ।दृष्टवाविश्वास्यचैवैनंस्वयम्भूरिदमब्रवीत् ।।6.61.23।।

કુંભકર્ણને જોઈ પ્રજાપતિ ભયભીત થયો; અને તેને ધીરજ આપવા સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ આ વચનો કહ્યા.

Verse 24

ध्रुवंलोकविनाशायपौलस्त्येनासिनिर्मितः ।तस्मात्त्वमद्यप्रभृतिमृतकल्पःशयिष्यसे ।।6.61.24।।

નિશ્ચયે પૌલસ્ત્યે તને લોકવિનાશ માટે જ રચ્યો છે; તેથી આજથી તું મૃત સમાન નિદ્રામાં શયન કરશ.

Verse 25

ब्रह्मशापाभिभूतोऽथनिपपाताग्रतःप्रभोः ।ततःपरमसम्भ्रान्तोरावणोवाक्यमब्रवीत् ।।6.61.25।।

પછી બ્રહ્મશાપથી અભિભૂત થઈ તે પ્રભુના ચરણો આગળ પડી ગયો; ત્યારબાદ અત્યંત વ્યાકુળ રાવણે આ વચન કહ્યું.

Verse 26

विवृद्धःकाञ्चनोवृक्षःफलकालेनिकृत्यते ।न नप्तारंस्वकंन्यायंशप्तुमेवंप्रजापते ।।6.61.26।।

ફળ આવવાના કાળે પૂર્ણ વૃદ્ધિ પામેલો સોનાનો વૃક્ષ કાપવો ન જોઈએ; હે પ્રજાપતિ, પોતાના પરપૌત્રને આમ શાપ આપવો ન્યાયસંગત નથી.

Verse 27

न मिथ्यावचनश्चत्वंस्वप्स्यत्येष न संशयः ।कालस्तुक्रियतामस्यशयनेजागरेतथा ।।6.61.27।।

તમારું વચન મિથ્યા નહીં થાય—એમાં સંશય નથી; એને તો નિદ્રા આવશ્ય છે. પરંતુ તેના શયન અને જાગરણ માટે એક સમય નિશ્ચિત કરવો જોઈએ.

Verse 28

रावणस्यवचश्श्रुत्वास्वयम्भूरिदमब्रवीत् ।शयिताह्येषषण्मासानेकाहंजागरिष्यति ।।6.61.28।।

રાવણનાં વચનો સાંભળી સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ કહ્યું: “એ છ માસ સુધી નિદ્રામાં રહેશે અને એક જ દિવસ જાગૃત રહેશે.”

Verse 29

एकेनाह्नात्वसौवीरश्चरन् भूमिंबुभुक्षितः ।व्यात्तास्योभक्षयेल्लोकान् सङ्कृद्धइवपावकः ।।6.61.29।।

અને એ એક જ દિવસે એ વીર, ભૂખથી વ્યાકુળ, ધરતી પર ફરતો ફરશે; મોં ફાડીને પ્રચંડ અગ્નિ સમ ક્રોધિત થઈ લોકોને ભક્ષી જશે.

Verse 30

सोऽसौव्यसमापन्नःकुम्भकर्णमबोधयत् ।त्वत्पराक्रमभीतश्चराजासम्प्रतिरावणः ।।6.61.30।।

દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, તમારા પરાક્રમથી ભયભીત રાજા રાવણે હવે કુંભકર્ણને નિદ્રામાંથી જગાડ્યો છે.

Verse 31

स एषनिर्गतोवीरःशिबिराद्भीमविक्रमः ।वानरान्भृशसङ्कृद्धोभक्षयन्परिधावति ।।6.61.31।।

એ ભયંકર પરાક્રમી વીર શિબિરમાંથી બહાર નીકળ્યો છે; અતિ ક્રોધિત થઈ વાનર સૈન્યને ભક્ષવા ઇચ્છે તેમ દોડધામ કરે છે.

Verse 32

कुम्भकर्णंसमीक्ष्यैवहरयोऽद्यप्रविद्रुतुः ।कथमेनंरणेक्रुद्धंवारयिष्यन्तिवानराः ।।6.61.32।।

કુંભકર્ણને જોઈને જ આજે વાનરદળ ભાગી ગયું છે. યુદ્ધમાં ક્રોધિત એવા એને વાનર યોદ્ધાઓ કેવી રીતે રોકી શકશે?

Verse 33

उच्यन्तांवानराःसर्वेयन्त्रमेतत्समुच्छ्रितम् ।इतिविज्ञायहरयोभविष्यन्तीहनिर्भयाः ।।6.61.33।।

બધા વાનર યોદ્ધાઓને કહો: “આ ઊંચો દેખાતો આકાર તો માત્ર એક યંત્ર-કૌશલ છે.” એમ જાણી અહીંના હરિઓ નિર્ભય બની જશે.

Verse 34

विभीषणवचश्श्रुत्वाहेतुमत्सुमुखेरितम् ।उवाचराघवोवाक्यंनीलंसेनापतिंतदा ।।6.61.34।।

વિભીષણના હિતકારી અને યુક્તિભર્યા વચનો સાંભળી, રાઘવે ત્યારે સેનાપતિ નીલને વાણીથી સંબોધ્યો.

Verse 35

गच्छसैन्यानिसर्वाणिव्यूह्यतिष्ठस्वपावके ।द्वाराण्यादायलङ्कायाश्चर्याश्चाप्यथसङ्क्रमान् ।।6.61.35।।

“પાવક, જા; સર્વ સૈન્યને વ્યૂહમાં ગોઠવી તું સ્થાન ગ્રહણ કર. લંકાના દ્વારો, માર્ગો અને સંક્રમણસ્થાનો (પુલ-ઘાટ) સંભાળી રાખ.”

Verse 36

शैलशृङ्गाणिवृक्षांश्चशिलाश्चाप्युपसंहर ।तिष्ठन्तुसायुधास्सर्वेसायुधाश्शैलपाणयः ।।6.61.36।।

“પર્વતશિખરો, વૃક્ષો અને શિલાઓ પણ એકત્ર લાવ. બધા શસ્ત્રસજ્જ રહી ઊભા રહે—શિલાઓ હાથમાં ધરેલા, શસ્ત્રધારી.”

Verse 37

राघवेणसमादिष्टोनीलोहरिचमूपतिः ।शशासवानरानीकंयथावत्कपिकुञ्जरः ।।6.61.37।।

રાઘવના આદેશથી નિયુક્ત નીલ—વાનર સેનાનો અધિપતિ, કપિકુંજર સમ—આદેશ મુજબ વાનર દળોને યથાવત્ ગોઠવીને સંચાલિત કરવા લાગ્યો.

Verse 38

ततोगवाक्षश्शरभोहनूमानङ्गदस्तथा ।शैलशृङ्गाणिशैलाभागृहीत्वाद्वारमभ्ययुः ।।6.61.38।।

પછી ગવાક્ષ, શરભ, હનુમાન અને અંગદ પણ—પર્વતશિખરો અને શિલાખંડો હાથમાં લઈ—દ્વાર તરફ ધસી ગયા.

Verse 39

रामवाक्यमुपश्रुत्य हरयो जितकाशिनः ।पादपैरर्दयवनीरावानराःपरवाहिनीम् ।।6.61.39।।

રામનું વચન સાંભળીને, વિજયલાલસાથી ભરેલા વીર વાનરોએ વૃક્ષો વડે પ્રહાર કરી શત્રુસેનાને કચડી નાખવા માંડી.

Verse 40

ततोहरीणांतदनीकमुग्रंरराजशैलोद्यतदीप्तहस्तम् ।गिरेःसमीपानुगतंयथैवहन्महाम्भोधरजालमुग्रम् ।।6.61.40।।

પછી હરીઓની એ ઉગ્ર સેના—પર્વત અને વૃક્ષો ઉઠાવતાં દીપ્ત હાથવાળી—એકઠી ગોઠવાઈ એવી ઝળહળી, જાણે પર્વતની બાજુએ ચોંટેલા ભયંકર મહામેઘોના ઘન સમૂહ જેવી.