Sarga 66
कुम्भकर्णप्रस्थानम् तथा अङ्गदप्रेरणा (Kumbhakarna’s sortie and Angada’s rallying of the Vanaras)
युद्धकाण्ड
આ ૬૬મા સર્ગમાં કુંભકર્ણના પ્રસ્થાનથી વાનરસેનામાં ઊભી થયેલી મનોબળની કટોકટી અને પછી તેનું નિવારણ વર્ણવાયું છે. પર્વતશિખર સમાન વિશાળ કુંભકર્ણ લંકાની સીમા ઝડપથી ઓળંગી એવો ગર્જન કરે છે કે સમુદ્ર સુધી પ્રતિધ્વનિ થાય. તેને ‘દેવતાઓથી પણ અજય’ માની વાનરો ભયથી છૂટા પડી જાય છે—કેટલાક પાછું ન જોયે એમ ભાગે છે, કેટલાક સમુદ્રમાં પડી જાય છે, કેટલાક ગુફા-પર્વત-વૃક્ષોમાં આશ્રય લે છે, અને કેટલાક મૃત સમા ધરાશાયી થાય છે. ત્યારે વાલિપુત્ર અંગદ યુદ્ધનાયક બની તેમને પાછા ફરવા આદેશ આપે છે. તે સમજાવે છે કે શસ્ત્ર છોડીને ભાગવું લોકલાજનું કારણ છે; ધર્મયુદ્ધમાં મરણ પણ શ્રેયસ્કર—જીતે તો કીર્તિ, અને વીરગતિ પામે તો બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિ. અગાઉ કરેલી સ્વશૌર્યની બડાઈને હવે આ ભય ખોટો પાડે છે—એવું કહી તે તેમને ઝાટકે છે. વાનરો કહે છે કે કુંભકર્ણે ભયંકર સંહાર કર્યો છે અને પ્રાણ પ્રિય છે; છતાં અંગદની દૃઢ વાણી અને હનુમાનના સહાયક ઉપદેશથી તેમનું ધૈર્ય પાછું આવે છે. ઋષભ, શરભ, મૈંદ, ધૂમ્ર, નીલ, કુમુદ, સુષેણ, ગવાક્ષ, રંભા, તારા, દ્વિવિદ, પનસ અને હનુમાન વગેરે નેતાઓ ઝડપથી ફરી રણભૂમિ તરફ વધે છે. કુંભકર્ણ પર શિલાઓ અને પુષ્પિત વૃક્ષો ફેંકાય છે, પરંતુ તે તેના અંગો પર અથડાઈ ચૂર થઈ જાય છે—તેની ભયંકર દૃઢતા પ્રગટ થાય છે અને યુદ્ધ ફરી પ્રચંડ બને છે.
Shlokas
Verse 1
स लङ्घयित्वाप्राकारंगिरिकूटोपमोमहान् ।निर्ययौनगरात्तूर्णंकुम्भकर्णोमहाबलः ।।।।
પર્વતશિખર સમાન વિશાળ અને મહાબળી કુંભકર્ણ પ્રાકારને લાંઘીને, નગરમાંથી ત્વરિત બહાર નીકળી ગયો.
Verse 2
ननाद च महानादंसमुद्रमभिनादयन् ।विजयन्निवनिर्घातन्विधमन्निवपर्वतान् ।।।।
તે મહાન ગર્જના સાથે ગર્જ્યો, સમુદ્રને પ્રતિધ્વનિત કરતો; જાણે વિજયઘોષ સમાન ગર્જનારા વજ્રઘાત, અને જાણે પર્વતોને ચુરચુર કરી નાખે એવી પ્રચંડ શક્તિ।
Verse 3
तमवध्यंमघवतायमेनवरुणेनवा ।प्रेक्ष्यभीमाक्षमायान्तंवानराविप्रदुद्रुवुः ।।।।
ઇન્દ્ર, યમ કે વરુણ પણ જેને અવધ્ય માને, એવા ભયાનક નેત્રવાળા તેને આગળ વધતો જોઈ વાનરો ભયથી વિખેરાઈ દોડ્યા.
Verse 4
तांस्तुविप्रद्रुतान् दृष्टवाराजपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।नलंनीलंगवाक्षं च कुमुदं च महाबलम् ।।।।
વાનર સૈન્યને ભયથી વિખૂટું પડી ભાગતું જોઈ રાજપુત્ર અંગદ બોલ્યો: ‘નલ, નીલ, ગવાક્ષ અને મહાબલી કુમુદ!’
Verse 5
आत्मानमत्रविस्मृत्यवीर्याण्यभिजनानि च ।क्वगच्छतभयत्रस्ताःप्राकृताहरयोयथा ।।।।
અહીં તમે પોતાને—તમારું પરાક્રમ અને ઉચ્ચ કુળ—ભૂલી ગયા છો શું? ભયથી ક્યા દોડો છો, જાણે સામાન્ય વાંદરા હો તેમ?
Verse 6
साधुसौम्या निवर्तध्वंकिप्राणान्परिरक्षथ ।नालंयुद्धायवैरक्षोमहतीयंबिभीषका ।।।।
સાધુ, સૌમ્યજનોએ, પાછા વળો; શા માટે પ્રાણોને એટલા જતનથી બચાવો છો? આ રાક્ષસ યુદ્ધયોગ્ય નથી; માત્ર દેખાવમાં જ મહાભયંકર છે.
Verse 7
महतीमुथतितामेनांराक्षसानांबिभीषिकाम् ।विक्रमाद्विधमिष्यामोनिवर्तध्वंप्लवङ्गमाः ।।।।
હે પ્લવંગમાઓ, પાછા વળો! રાક્ષસોએ ઊભી કરેલી આ મહાન ભયંકર ભીતિને અમે અમારા પરાક્રમથી ચકનાચૂર કરી દઈશું; તેથી નિવર્તો, વાનરવીરો!
Verse 8
कृच्छ्रेणतुसमाश्वस्यसङ्गम्य च ततस्ततः ।वृक्षाद्रिहस्ताहरयस्सम्प्रतस्थूरणाजिरम् ।।।।
કષ્ટથી તો ધીરજ ધરીને અને પછી ત્યાં-ત્યાંથી ફરી એકત્ર થઈ, વૃક્ષો અને પર્વતશિલાઓ હાથમાં લઈને હરિ-વાનરો રણભૂમિ તરફ પ્રસ્થાન કર્યા.
Verse 9
तेनिवृत्यतुसङ्कृद्धाःकुम्भकर्णंवनौकसः ।निर्जघ्नुःपरमक्रुद्धास्समदाइवकुञ्जराः ।।।।
પાછા વળી ક્રોધથી ઉદ્ગ્ર, તે વનવાસી વાનરો પરમક્રોધિત થઈ કુંભકર્ણ પર તૂટી પડ્યા—મદમસ્ત કુઞ્જરો સમા બળવાન.
Verse 10
प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्चशिलाभिश्चमहाबलः ।पादपैःपुष्पिताग्रैश्चहन्यमानो न कम्पते ।।।।
ઉચ્ચ પર્વતશિખરો, શિલાઓ અને પુષ્પિત શિખરવાળા વૃક્ષોથી પ્રહાર થવા છતાં મહાબલી તે વીર કંપ્યો નહિ.
Verse 11
तस्यगात्रेषुपतिताभिद्यन्तेशतशश्शिलाः ।पादपाःपुष्पिताग्राश्चभग्नाःपेतुर्महीतले ।।।।
તેના અંગો પર પડતાં જ સૈંકડો શિલાઓ ચુરચુર થઈ ગઈ; અને પુષ્પિત શિખરવાળા વૃક્ષો પણ તૂટી ને ધરતી પર ધડાકાભેર પડ્યા.
Verse 12
सोऽपिसैन्यानिसङ्क्रुद्धोवानराणांमहौजसाम् ।ममन्थपरमायत्तोवनान्यग्निरिवोत्थितः ।।।।
તે પણ ક્રોધિત થઈ મહૌજસ વાનરવીરોની સેનાઓને ચકનાચૂર કરવા લાગ્યો—જેમ વનોને ભસ્મ કરવા ઉઠેલો પ્રજ્વલિત અગ્નિ.
Verse 13
लोहितार्द्रास्तुबहवश्शेरतेवानरर्षभाः ।निरस्तांपतिताभूमौताम्रपुष्पाइवद्रुमाः ।।।।
લોહીમાં ભીંજાયેલા અનેક વાનરર્ષભો ત્યાં પડ્યા હતા—ફેંકાઈને ધરતી પર પડેલા તામ્રપુષ્પવાળા વૃક્ષો જેવા.
Verse 14
लङ्घयन्तःप्रधावन्तोवानरानावलोकयन् ।केचित्समुद्रेपतिताःकेचिद्गगनमास्थिताः ।।।।
કૂદતાં અને દોડતાં વાનરસેનાએ પાછું વળી જોયું પણ નહિ; કેટલાંક સમુદ્રમાં પડ્યા અને કેટલાંક આકાશમાં ઉછળી ગયા.
Verse 15
वध्यमानास्तुतेवीराराक्षसेन च लीलया ।सागरंयेनतेतीर्णाःपथातेनदुद्रुवुः ।।।।
તે વીર વાનરોને તે રાક્ષસે જાણે રમતમાં જ ઘાયલ કર્યા; તેથી તેઓ જે માર્ગે સમુદ્ર પાર કર્યો હતો, એ જ પથથી દોડતા ભાગી ગયા.
Verse 16
तेस्थलानितदानिम्नंविवर्णमानाभयात् ।ऋक्षावृक्षान् समारूढाःकेचित्पर्वतमाश्रिताः ।।।।
ત્યારે ભયથી ફિક્કા ચહેરાવાળા થઈ તેઓ નીચાણવાળી જમીન તરફ દોડી ગયા; કેટલાંક ઋક્ષો વૃક્ષો પર ચઢી ગયા અને કેટલાંક પર્વતોનો આશ્રય લીધો.
Verse 17
ममज्जुरर्णवेकेचिद्गुहाःकेचित्समाश्रिताः ।निपेतुःकेचिदपरेकेचिन्नैवावतस्थिरे ।।।।केचिद्भूमौनिपतिताःकेचित्सुप्तामृताइव ।
કેટલાંક સમુદ્રમાં ડૂબી ગયા, કેટલાંક ગુફાઓમાં આશ્રયે ગયા; કેટલાંક અન્ય પડી ગયા, કેટલાંક તો ઊભા પણ રહી શક્યા નહીં; કેટલાંક ધરતી પર ઢળી પડ્યા અને કેટલાંક ઊંઘમાં મરેલા જેવા પડ્યા રહ્યા.
Verse 18
तान्समीक्ष्याङ्गदोभग्नान्वानरानिदमब्रवीत् ।।।।अवतिष्ठतयुध्यामोनिवर्तध्वंप्लवङ्गमाः ।
વાનરોને ભંગાયેલા અને ભાગતા જોઈ અંગદે કહ્યું: “થંભો! પાછા વળો, હે પ્લવંગમાઓ; આવો, યુદ્ધ કરીએ.”
Verse 19
भग्नानांवो न पश्यामिपरिगम्यमहीमिमाम् ।।।।स्थानंसर्वेनिवर्तध्वंकिंप्राणान् परिरक्षथ ।
પરાજયમાં ભાગનારાઓ માટે, આખી ધરતી ફરી આવો તો પણ, હું કોઈ સુરક્ષિત સ્થાન જોતો નથી. તમે સૌ પાછા વળો; ધર્મ અને માન છોડીને પ્રાણ બચાવવાનો શા માટે આગ્રહ?
Verse 20
निरायुधानांद्रवतामसङ्गगतिपौरुषाः ।।।।दाराह्युपहसिष्यन्ति स वैघातस्तुजीवताम् ।
અપરાજેય પરાક્રમી યોદ્ધાઓ! નિરાયુધ થઈ ભાગશો તો તમારી જ પત્નીઓ તમને ઉપહાસ કરશે; આવી અપમાનજનક સ્થિતિ પછી જીવવું—એ તો જીવતા માટે મૃત્યુ કરતાં પણ ભારે ઘા છે।
Verse 21
कुलेषुजातास्सर्वेस्मविस्तीर्णेषुमहत्सु च ।।।।क्वगच्छतभयत्रस्ताःहरयःप्राकृतायथा ।अनार्याःखलुयद्भीतास्त्यक्त्वावीर्यंप्रधावत ।।।।
અમે સૌ વિશાળ અને મહાન કુળોમાં જન્મેલા છીએ; તો પછી ભયથી વ્યાકુળ થઈ સામાન્ય વાંદરાઓની જેમ ક્યાં દોડો છો? ભયભીત થઈ પરાક્રમ ત્યજીને ભાગવું—ખરેખર આર્યજનને અયોગ્ય છે।
Verse 22
कुलेषुजातास्सर्वेस्मविस्तीर्णेषुमहत्सु च ।।6.66.21।।क्वगच्छतभयत्रस्ताःहरयःप्राकृतायथा ।अनार्याःखलुयद्भीतास्त्यक्त्वावीर्यंप्रधावत ।।6.66.22।।
અમે સૌ વિશાળ અને મહાન કુળોમાં જન્મેલા છીએ; તો પછી ભયથી વ્યાકુળ થઈ સામાન્ય વાંદરાઓની જેમ ક્યાં દોડો છો? ભયભીત થઈ પરાક્રમ ત્યજીને ભાગવું—આર્યજનને અયોગ્ય છે; પરાક્રમ અને ધર્મને અનુરૂપ વર્તો।
Verse 23
विकत्थनानिवोयानि तदावैजनसंसदि ।तानिवःक्वनुयातानिसोदग्राणिम हितानि च ।।।।
જનસભામાં ત્યારે તમે જે ગર્વભર્યા વચનો બોલ્યા હતા—ઉચ્ચ અને ધ્વનિત રીતે વખાણાયેલા—એ બધાં હવે ક્યાં ગયા?
Verse 24
भीरुप्रवादाश्श्रूयन्तेयस्तुजीवतिधिक्कृतः ।मार्गस्सत्पुरुषैर्जष्टःसेव्यतांत्यज्यतांभयम् ।।।।
અપમાન પછી જીવતો રહે તે અંગે લોકો કાયરતાનો ધિક્કાર કરે છે. સત્પુરુષોએ સેવેલો માર્ગ અપનાવો; તેને સેવો—ભય ત્યજી દો.
Verse 25
शयामहेऽनिहताःपृथिव्यामल्पजीविताः ।दुष्प्रापंब्रह्मलोकंवाप्राप्नुयामोयुधिसूदिता ।।।।
અમારું આયુષ્ય અલ્પ હોય તોય, યુદ્ધમાં સંહાર પામી ધરતી પર શયન કરીએ, તો પણ એ યુદ્ધમૃત્યુથી દુર્લભ બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરી શકીએ.
Verse 26
सम्प्राप्नुयामःकीर्तिंवानिहत्वाशत्रुमाहवे ।जीवितंवीरलोकस्यमोक्ष्यामोवसुवानराः ।।।।
આહવે શત્રુને નિહત કરીએ તો કીર્તિ પ્રાપ્ત કરીએ; નહીંતર પ્રાણ ત્યજીને, હે વાનરવીરો, વીરલોકમાં મુક્તિ પામીએ.
Verse 27
न कुम्भकर्णःकाकुत्स्थंदृष्टवाजीवन् गमिष्यति ।दीप्यमानमिवासाद्यपतङ्गोज्वलनंयथा ।।।।
કાકુત્સ્થને સામનો કર્યા પછી કુંભકર્ણ જીવતો પાછો નહીં ફરશે; જેમ જ્વલંત અગ્નિ પાસે પહોંચેલો પતંગ બચી શકતો નથી.
Verse 28
लायनेनचोद्धिष्टाःप्राणान् रक्षामहेवयम् ।एकेनबहवोभग्नायशोनाशंगमिष्यति ।।।।
પલાયન કરીને જો અમે પ્રાણ બચાવીએ—એક શત્રુથી અનેક ભંગ પામ્યા હોવા છતાં—તો અમારું યશ નાશ પામશે.
Verse 29
एवंब्रुवाणंतंशूरमङ्गदंकनकाङ्गदम् ।द्रवमाणास्ततोवाक्यमूचुःशूरुविगर्हितम् ।।।।
કનકકંકણધારી શૂર અઙ્ગદે આમ કહ્યું ત્યારે, ભાગતા વાનરો એવાં વચનો બોલ્યા કે જે શૂરવીર નિંદનીય ગણે.
Verse 30
कृतंनःकदनंघोरंकुम्भकर्णेनरक्षसा ।न स्थानकालोगच्छामोदयितंजीवितंहिनः ।।।।
કુમ્ભકર્ણ રાક્ષસે અમારો ભયંકર સંહાર કર્યો છે; હવે ઊભા રહેવાનો સમય નથી—ચાલો, કારણ કે જીવન તો અમને પ્રિય છે.
Verse 31
एतावदुक्त्वावचनंसर्वेतेभेजिरेदिशः ।भीमंभीमाक्षमायान्तंदृष्टवावानरयूथपाः ।।।।
એટલું કહીને, ભયાનક નેત્રવાળો ભીમ આગળ વધતો દેખાતાં, તે બધા વાનરયૂથપતિઓ દિશાઓમાં વિખેરાઈ ગયા.
Verse 32
द्रवमाणस्तुतेवीराअङ्गदेनवलीमुखाः ।सान्त्वैश्चैहनुमानैश्चततस्सर्वेनिवर्तिताः ।।।।
ભલે તે વીર વાનરયોધા ભાગતા હતા, તો પણ અઙ્ગદે હનુમાન સાથે સાંત્વના અને યુક્તિપૂર્ણ દૃષ્ટાંતો વડે સૌને પાછા ફેરવ્યા.
Verse 33
प्रहर्षमुपनीताश्चवालिपुत्रेणधीमता ।आज्ञाप्रतीक्षास्तस्थुश्चसर्वेवानरयूथपाः ।।।।
વાલીના બુદ્ધિમાન પુત્રે તેમને હર્ષ અને આત્મવિશ્વાસ આપ્યો; તેથી સર્વ વાનરયૂથપતિઓ આજ્ઞાની પ્રતીક્ષા કરતાં સજ્જ ઊભા રહ્યા.
Verse 34
ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाःकुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः ।द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्यास्त्वरिततराभिमुखंरणं ।।।।
ઋષભ, શરભ, મૈન્દ, ધૂમ્ર, નીલ; કુમુદ, સુષેણ, ગવાક્ષ, રમ્ભ અને તારા—દ્વિવિદ, પનસ તથા પવનપુત્ર હનુમાન મુખ્ય બની—અતિ ત્વરાથી રણભૂમિ તરફ આગળ વધ્યા.
Frequently Asked Questions
The dilemma is battlefield flight versus steadfast duty: the Vānara troops abandon formation under fear of Kumbhakarṇa, and Aṅgada confronts the dharmic cost of retreat—loss of honor, social ridicule, and betrayal of collective responsibility.
Aṅgada teaches that courage is a moral discipline: preserve dignity by returning to rightful action, accept death in dharma-yuddha as meaningful (fame or higher attainment), and treat fear as a condition to be mastered through reasoned exhortation and communal resolve.
Laṅkā’s प्राकार (defensive boundary) and the समुद्र/सागर (ocean crossed by the Vānara host) frame the episode, while caves, mountains, and trees function as flight-shelters that map the troops’ dispersal and subsequent reassembly.