
अयोध्याकाण्ड
અયોધ્યાકાંડ રામાયણનો નૈતિક અને રાજકીય નિર્ણાયક વળાંક છે. આરંભના સર્ગોમાં અયોધ્યાનું આદર્શ નાગરિકજીવન, સભાઓ, યુવરાજ્યાભિષેકની તૈયારીઓ, શુભલક્ષણો અને નગરની ઉત્સવી શોભા દ્વારા એક પવિત્ર રાજ-યાજ્ઞિક વાતાવરણ ઊભું થાય છે; સાથે જ રામની ક્ષમા, સંયમ, કૃતજ્ઞતા અને વિનય જેવા ઉત્તમ ગુણો પ્રકાશિત થાય છે. પરંતુ રાજધર્મ, અંતઃપુરની ઇચ્છા અને વાણીની બંધનશક્તિ—આ ત્રણેના અથડામણથી અભિષેકની જાહેર પ્રતિજ્ઞા તૂટી વનવાસમાં ફેરવાય છે. મંથરાના પ્રેરણાથી કૈકેયી દશરથ પાસે પૂર્વે મળેલા બે વર માગે છે—ભરતનું રાજ્ય અને રામનો ચૌદ વર્ષનો વનવાસ. શોક અને મોહમાં દશરથ નૈતિક રીતે અચળ થઈ જાય છે, છતાં વચનધર્મ તેમને બાંધે છે. રામ પિતૃઆજ્ઞાને ધર્મ માની નિર્વિકાર સ્વીકારે છે; સીતા પતિવ્રતા-ધર્મ અને સહચર્યની નીતિ રજૂ કરીને સાથે જવાની દૃઢ ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે; લક્ષ્મણનો ઉગ્ર રોષ પણ રામની અહિંસા અને સામાજિક મર્યાદા-નિષ્ઠાથી સંયમિત થાય છે. કાંડના મધ્યભાગમાં પ્રજાનો વિલાપ, અપશકુન અને ઘેરો વિષાદ છવાય છે. સુમંત્રના રથમાં અયોધ્યાથી પ્રસ્થાન, તમસા અને ગંગાના કાંઠે વિરામ, નિષાદરાજ ગુહનું આત્થિત્ય અને ગંગા પાર કરાવવામાં સહાય, ભરદ્વાજ આશ્રમમાં માર્ગદર્શન, અને અંતે ચિત્રકૂટે વનનિવાસની સ્થાપના—રાજમહેલથી અરણ્યજીવન તરફનું પરિવર્તન સ્પષ્ટ કરે છે. સમાનાંતરે અયોધ્યામાં આંતરિક પતન ચાલે છે—દશરથનો પશ્ચાત્તાપ, ‘શબ્દવેધી’ પાપની સ્વીકૃતિ, અને તેમનું અવસાન. રાજ્યમાં અંતરરાજ્યની ચિંતા ઊભી થાય છે; વસિષ્ઠના માર્ગદર્શન હેઠળ કૈકયથી ભરતને બોલાવવામાં આવે છે. ભરત પરત આવી કૈકેયીની નિંદા કરે છે, પિતૃક્રિયા કરે છે, રાજ્ય સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરે છે અને રામના ન્યાયસંગત અધિકારને સ્થાપિત કરવા અભિષેકસામગ્રી સાથે તેમને પાછા લાવવા વનમાં જાય છે—આથી વૈધતા અને ત્યાગ પરનું મનન વધુ ઘેરું બને છે. અયોધ્યાકાંડ વચનધર્મની સત્તા, રાજધર્મની કિંમત અને ત્યાગની મહિમાનું મુખ્ય પ્રતિપાદન કરે છે. પિતાની પ્રતિજ્ઞા, પુત્રની આજ્ઞાપાલન-નિષ્ઠા, પત્નીનો સહધર્મ, ભાઈની વફાદારી અને પ્રજાનો શોક—આ બધું મળીને ધર્મના અધિકાર અને તેના દુઃખદ મૂલ્યને ઉજાગર કરે છે. દક્ષિણ પાઠપરંપરામાં ક્યાંક યજ્ઞવિધિ, વિલાપ અને નૈતિક ચિંતનના વિસ્તૃત શ્લોકો પણ મળે છે, જે આ કાંડને રામાયણની ધર્મમીમાંસાનું કેન્દ્ર બનાવે છે.
गुणप्रशंसा–युवराजनिर्णयः (Praise of Rama’s Virtues and the Decision on the Heir-Apparent)
અયોધ્યાકાંડના પ્રથમ સર્ગમાં ભરત શત્રુઘ્ન સાથે પોતાના મામાના ઘેર પ્રસ્થાન કરે છે. ત્યાં બંને ભાઈઓનું સ્નેહભર્યું આતિથ્ય થાય છે અને તેઓ ત્યાં નિવાસ કરતાં વૃદ્ધ પિતા દશરથને સ્મરે છે. પછી કથા રામના ધર્મમય ગુણોનું વિસ્તૃત ચિત્રણ કરે છે—ઉશ્કેરણામાં પણ શાંતિ, કૃતજ્ઞતા, સત્યનિષ્ઠા, વડીલો અને બ્રાહ્મણો પ્રત્યે આદર, કરુણા, સંયમ, વિવેક, તેમજ શાસ્ત્રજ્ઞાન, વાદવિવાદ અને યુદ્ધવિદ્યામાં પ્રવીણતા. પૃથ્વી જેવી સહનશીલતા, બૃહસ્પતિ જેવી બુદ્ધિ અને ઇન્દ્ર જેવી પરાક્રમતા જેવા ઉપમાઓથી રામને પ્રજાપ્રિય, લોકહિતકારી અને શાસનયોગ્ય આદર્શ પુરુષ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. આ ગુણો જોઈને અને પોતાની વૃદ્ધાવસ્થા તથા કેટલાક અશુભ નિમિત્તો અનુભવીને રાજા દશરથ મંત્રીઓ સાથે વિચારવિમર્શ કરી રામને યુવરાજ બનાવવાનો નિશ્ચય કરે છે. ત્યારબાદ તે પ્રદેશના નરેશો અને નગરના મુખ્ય નાગરિકોને સભામાં બોલાવે છે; દેવોથી ઘેરાયેલા ઇન્દ્રની જેમ રાજસભા રચાઈ રામાભિષેકની પહેલને ઔપચારિક સ્વરૂપ મળે છે.
यौवराज्य-प्रस्तावः (Proposal for Rāma’s Installation as Heir-Apparent)
રાજસભામાં મહારાજ દશરથ સંપૂર્ણ મંત્રિપરીષદને બોલાવી અને મિત્રરાજાઓને પણ ગંભીર, ધીર અને ગૌરવભર્યા સ્વરે સંબોધે છે. તેઓ કહે છે કે પિતૃપરંપરા મુજબ સાવધાનીથી રાજ્ય ચલાવ્યું છે, પરંતુ હવે વૃદ્ધાવસ્થાનો થાક અને ધર્મનો ભાર અનુભવાય છે; તેથી લોકહિત માટે શાસનભાર પોતાના જ્યેષ્ઠ પુત્ર શ્રીરામને સોંપીને વિશ્રાંતિ લેવા ઇચ્છે છે. રામના વંશાનુગત ગુણોની પ્રશંસા કરીને તેઓ પુષ્ય નક્ષત્રના શુભ મુહૂર્તે યૌવરાજપદનો અભિષેક કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે અને રાજ્યહિત માટે સૌની સંમતિ તથા અન્ય ઉત્તમ સલાહ હોય તો તે પણ માંગે છે. સભામાં ઉપસ્થિત રાજાઓ અને પ્રજા જયઘોષથી પ્રતિસાદ આપે છે; મહેલ આનંદધ્વનિથી ગુંજી ઊઠે છે. બ્રાહ્મણો, અગ્રણી નાગરિકો અને નગર-ગ્રામવાસીઓ પરસ્પર વિચાર કરીને એકમતથી તાત્કાલિક અભિષેકની વિનંતી કરે છે. તેઓ રામની સત્યનિષ્ઠા, ઇન્દ્રિયસંયમ, કરુણા, વાણીમાં સંયમ, યુદ્ધકૌશલ્ય, પ્રજાહિતચિંતા અને સર્વભૌમ શાસનયોગ્યતા વગેરે ગુણોનું વિસ્તૃત વર્ણન કરે છે. અંતે રાજ્ય અને જગતના કલ્યાણ માટે દશરથને શ્રીરામને શીઘ્ર યુવરાજપદે સ્થાપિત કરવા સૌ મળીને પ્રાર્થના કરે છે.
यौवराज्याभिषेक-उपकल्पनम् (Preparations for Rama’s Installation as Yuvaraja)
આ સર્ગમાં અયોધ્યાના પૌરજન અંજલિ બાંધી મહારાજ દશરથને શ્રીરામના યુવરાજ્યાભિષેક માટે પ્રેરણા આપે છે; રાજા પણ પ્રિય અને હિતકારી વચનો વડે તેમનો સત્કાર કરે છે. ત્યારબાદ દશરથ વશિષ્ઠ અને વામદેવને વિધિ-વ્યવસ્થા માટે નિયુક્ત કરી, ચૈત્રમાસની પવિત્રતા દર્શાવી રાજાજ્ઞા જાહેર કરે છે—“રામના યુવરાજ્ય માટે સર્વ તૈયારી કરવામાં આવે.” વશિષ્ઠ અમાત્યોને આદેશ આપે છે કે અગ્ન્યાગારસ્થાને સુવર્ણ-રત્ન, ઔષધિ, શ્વેતમાલ્ય, લાજા, મધુ-ઘૃત, વસ્ત્રો; રથ-આયુધ, ચતુરંગ બળ, શુભલક્ષણ ગજ; ચામર-ધ્વજ-છત્ર; શાતકુંભના અનેક કલશ; હિરણ્યશૃંગ ઋષભ, વ્યાઘ્રચર્મ વગેરે ઉપસ્થિત કરવાં. નગરદ્વારોનું ચંદનમાળાઓ અને ધૂપથી અલંકાર, દ્વિજભોજન-દાન-દક્ષિણા, સ્વસ્તિવાચન-નિમંત્રણ-આસનવ્યવસ્થા, રાજમાર્ગ સિંજન અને પતાકાબંધન, નાટ્ય-તાલ તથા સેવક-ગણિકાઓની વ્યવસ્થા, દેવાલય-ચૈત્યમાં અલગ ઉપસ્થાપન, અને સન્નદ્ધ યોધાઓનો પ્રવેશ—આ રીતે અભિષેકનો જાહેર, ધાર્મિક અને પ્રશાસકીય સમન્વય પ્રગટ થાય છે. કાર્ય પૂર્ણ થતાં વશિષ્ઠ-વામદેવ “કૃતમ્” કહી રાજાને નિવેદન કરે છે. પછી સુમંત્ર રામને લઈ આવે છે; વિવિધ દેશોના ભૂપાલો દશરથની ઉપાસના દેવરાજ ઇન્દ્ર સમાન કરે છે. રામના આગમનનું રૂપ-ગુણ વર્ણન વિસ્તારે થાય છે; દશરથ પુત્રને આલિંગન કરી આસન આપે છે અને પુષ્યયોગે યુવરાજ્યપ્રાપ્તિ કહી રાજોપદેશ આપે છે—ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, કામ-ક્રોધત્યાગ, અમાત્ય-પ્રકૃતિનું રંજન, કોષ્ઠાગાર-આયુધાગારનો સંગ્રહ, મિત્રતોષ વગેરે. અંતે રામમિત્રો કૌસલ્યાને સમાચાર આપે છે; તે દૂતનો દાનથી સત્કાર કરે છે; રામ રાજાને નમસ્કાર કરી પોતાના ગૃહે પરત જાય છે અને પૌરજન દેવપૂજા કરે છે.
अयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः — Rāma Summoned; Pushya Coronation Decision
નાગરિકો વિદાય થયા પછી દશરથે મંત્રીઓ સાથે ફરી પરામર્શ કરીને નક્કી કર્યું કે શુભ પુષ્ય નક્ષત્રમાં તરત જ રામનો યુવરાજાભિષેક કરવો. રામને બોલાવવા સુમંત્રને મોકલવામાં આવ્યો; વારંવાર બોલાવાથી રામના મનમાં થોડી આશંકા ઊભી થઈ—રાજદરબારની ગંભીરતા અને મહેલના વ્યવહારોની અસ્થિરતા જણાઈ. એકાંતમાં દશરથે સ્નેહપૂર્વક રામનું સ્વાગત કરીને કારણ જણાવ્યું—ધર્માર્થકામ અને યજ્ઞાદિ કર્તવ્યો પૂર્ણ થયા; હવે મારી બાકી રહેલી ફરજ માત્ર તારો અભિષેક છે. પ્રજા અને પ્રકૃતિઓ રામરાજ્ય ઇચ્છે છે એમ કહી, સાથે જ અશુભ સ્વપ્નો અને જન્મનક્ષત્ર પર સૂર્ય, મંગળ અને રાહુના પ્રબળ દોષથી રાજાને આવનારા સંકટની શંકા જણાવી. તેથી મન ડગમગે તે પહેલાં અને અનિષ્ટ પરિસ્થિતિ ઊભી થાય તે પહેલાં ઝડપથી અભિષેક કરવાની નીતિ નક્કી થઈ. તૈયારી માટે વ્રતવિધાન કહ્યું—ઉપવાસ, દર્ભ પર શયન, મિત્રોની જાગૃતિ. ભરતની ગેરહાજરીને અનુકૂળ અવસર માન્યો, છતાં માનવમનના ચંચળ સ્વભાવ અંગે ચેતવણી આપી. અનુમતિ મળતાં રામે તરત કૌશલ્યાને સમાચાર આપ્યા; તે જનાર્દન-વિષ્ણુના ધ્યાનમાં પ્રાણાયામ કરતી હતી. આનંદથી તેણે શુભ આશીર્વાદ આપ્યા; રામે લક્ષ્મણ સાથે ભાવિ રાજ્યલક્ષ્મી વહેંચી ભ્રાતૃ-સહશાસનનો સંકલ્પ દૃઢ કર્યો અને પછી સીતાસહ પરત આવ્યો.
अभिषेकोपवास-आदेशः (Coronation Preparations and the Fast Enjoined)
આ સર્ગમાં શ્રીરામના યૌવરાજપદ-અભિષેક પૂર્વેની વિધિ-વ્યવસ્થા અને ક્રમ વર્ણવાય છે. મહારાજ દશરથ રામને નજીકના અભિષેક વિષે ઉપદેશ આપી પુરોહિત વસિષ્ઠને બોલાવે છે અને આદેશ આપે છે કે મંત્રોચ્ચાર સાથે રામ અને સીતા ઉપવાસ-વ્રત કરે, જેથી મંગળ, સમૃદ્ધિ અને રાજ્યાધિકારની ધર્મસંગત સ્થાપના સુદૃઢ થાય. વસિષ્ઠ બ્રાહ્મણોચિત રથમાં રામના નિવાસે જાય છે, વિધિવત સન્માન પામે છે અને રાજાની સ્નેહભરી ઇચ્છા જણાવે છે—પ્રાતઃકાળે રામનો અભિષેક થશે; નહુષે યયાતિનો અભિષેક કર્યો તેમ. રામ વિનયપૂર્વક આજ્ઞા સ્વીકારે છે; વસિષ્ઠ વિધિ મુજબ ઉપવાસનો સંકલ્પ કરાવી પરત ફરે છે. પછી અયોધ્યાની ગલીઓ ધોવાય છે, ધ્વજ-પતાકાઓ ઊંચી થાય છે, રાજમાર્ગો ઉત્સુક નાગરિકોથી ઘન બની જાય છે; જનઘોષ સમુદ્રગર્જના સમાન લાગે છે. વસિષ્ઠ ભીડ વચ્ચેથી મહેલમાં પાછા આવી દશરથને કાર્યસિદ્ધિ જણાવે છે; સભાસદો શ્રદ્ધાથી ઊભા થાય છે. ગુરુની અનુમતિથી રાજા સભા વિસર્જિત કરી અંતઃપુરમાં પ્રવેશે છે—અભિષેક પૂર્વ રાત્રિની તીવ્રતા તારાઓ વચ્ચે ચંદ્રની જેમ તેજસ્વી ઉપમાઓથી સૂચિત થાય છે।
रामाभिषेकपूर्वसज्जा — Preparations for Rama’s Coronation
આ સર્ગમાં બે દૃશ્યો એકસાથે પ્રગટ થાય છે—(૧) શ્રીરામનું આંતરિક શુદ્ધિથી યુક્ત ખાનગી ધાર્મિક અનુષ્ઠાન અને (૨) આવનારા યુવરાજાભિષેક માટે અયોધ્યાની જાહેર તૈયારીઓ. વસિષ્ઠ પ્રસ્થાન કર્યા પછી રામ સ્નાન કરીને નારાયણના સાન્નિધ્યે જાય છે અને વિધિપૂર્વક આજ્ય-હોમ કરે છે. શેષ હવિ પ્રસાદરૂપે ગ્રહણ કરીને મૌન ધારણ કરે છે; વિષ્ણુના પવિત્ર મંદિરમાં કુશશય્યા પર સીતાસહિત વિશ્રામ લઈ શુભ ધ્યાનમાં સ્થિર રહે છે. રાત્રિના અંતિમ પ્રહરે ઉઠીને પોતાના નિવાસને સંપૂર્ણ રીતે શોભાવવાની આજ્ઞા આપે છે. પ્રાતઃકર્મો પછી બ્રાહ્મણોના શુદ્ધિમંત્રપાઠને સાંભળે છે; ‘પુણ્યાહ’ના મંગલઘોષ અને તૂર્ય-દુંદુભિના નાદ સાથે નગર ગુંજી ઊઠે છે. પછી કથા નગરવ્યાપી બને છે. પ્રભાતે નાગરિકો મંદિરો, ચોરાહા, માર્ગો, અટ્ટાલિકાઓ, બજારો, ઘરો અને સભામંડપો પર ધ્વજ-પતાકા ઊભા કરી શણગાર કરે છે. નટ-ગાયક વાતાવરણને સંગીતથી જીવંત કરે છે; મોટા-નાના સૌ અભિષેકની વાતો કરે છે. રાજમાર્ગો પુષ્પોથી છવાય છે, ધૂપથી સુગંધિત થાય છે અને રાત્રિ પડે તો પ્રકાશ માટે દીપવૃક્ષોની ગોઠવણી થાય છે. સર્વ દિશાઓથી ગ્રામજનો દર્શનાર્થે આવી અયોધ્યાને સમુદ્રગર્જના જેવી ગહમાગહમીથી ભરી દે છે. ચૌક અને સભાઓમાં એકત્રિત લોકો દશરથના નિર્ણયની પ્રશંસા કરે છે—ગુણવાન, વિદ્વાન અને નિરહંકાર રામને રક્ષક-રાજા તરીકે સ્થાપિત કરવાનો।
मन्थराप्रवेशः — Manthara Observes Ayodhya and Incites Kaikeyi
અયોધ્યાકાંડના સાતમા સર્ગમાં જાહેર ઉત્સવથી ખાનગી કૂટપ્રેરણા તરફ કથાનો નિર્ણાયક વળાંક દેખાય છે. કૈકેયીની લાંબા સમયથી સેવિકા મન્થરા ચાંદનીથી ઝગમગતા મહેલ પર ચઢી અયોધ્યાનું દૃશ્ય જુએ છે—માર્ગો પર પાણી છાંટેલું, ફૂલો છવાયેલા, ધ્વજો ઊભા; મંદિરોમાં વેદઘોષ અને વાદ્યોનો નાદ, અને પ્રજા આનંદિત. તે નજીકની ધાત્રીને કારણ પૂછે છે; ધાત્રી હર્ષથી કહે છે કે રાજા દશરથ કાલે પુષ્ય નક્ષત્રે નિર્દોષ રામને યુવરાજ તરીકે અભિષેક કરશે. આ સમાચાર સાંભળતાં જ મન્થરા ક્રોધિત થાય છે. કૈલાસસમાન મહેલમાંથી ઉતરી તે આરામમાં પડેલી કૈકેયી પાસે જઈ ભય ઉપજાવતી વાણીથી તેને ડગમગાવે છે—આસન્ન જોખમ, ભાગ્યની ચંચળતા અને રાજ્યનીતિની છેતરપિંડીના આરોપો મૂકી રામાભિષેકને કૈકેયી તથા ભરતના વિનાશરૂપે રજૂ કરે છે. કૈકેયી પહેલા ચિંતા દર્શાવે છે, પરંતુ પછી રામના અભિષેકની વાતથી પ્રસન્ન થઈ “શુભ સમાચાર” બદલ મન્થરાને આભૂષણ પણ આપે છે—જે બતાવે છે કે શરૂઆતમાં રામ અને ભરત વચ્ચે તેને કોઈ સ્પર્ધાભાવ ન હતો. સર્ગનો બોધ એ છે કે વાક્ રાજકીય સાધન છે; જાહેર ધર્મવિધિઓ પણ ખાનગી સમજાવટ અને ભય-આધારિત કથાનિયંત્રણથી પલટી શકે છે।
मन्थराकैकेयीसंवादः — Mantharā’s Counsel to Kaikeyī (Ayodhyā’s Succession Alarm)
આ સર્ગમાં મન્થરા દૃઢ તર્કથી કૈકેયીને સમજાવે છે કે શ્રીરામનો યુવરાજ્યાભિષેક કૈકેયી અને ભરત—બન્ને માટે અસ્તિત્વનો ભય બની શકે છે. દરબારી સૌહાર્દની પરંપરા તોડી તે ભેટમાં મળેલું આભૂષણ ફેંકી દે છે, જાણે મનાવટને નકારી વ્યૂહાત્મક ચેતવણીનો આરંભ કરે. ‘શોકસાગર’ના રૂપકને વારંવાર ઉઠાવી તે કૈકેયીના આનંદને આવનારા નુકસાનમાં ફેરવે છે અને ઉત્સવને હાનિના સંકેત તરીકે સ્થાપે છે. મન્થરા રાજકીય મંતવ્ય મૂકે છે—રાજ્યાધિકાર રામમાં સ્થિર થશે અને પછી રામપુત્રમાં જશે; ભરત બાજુએ ધકેલાઈ જશે; સહશાસન વ્યવહારિક રીતે અશક્ય છે. તાત્કાલિકતા વધારવા તે કૈકેયી કૌસલ્યાની દાસી સમાન બની જશે અને ભરત અધિકારથી વંચિત, નિર્વાસિત અથવા વધુ ભયંકર દશામાં પડશે એવી આશંકા બતાવે છે. સાથે પક્ષબળનું ગણિત પણ કહે છે—લક્ષ્મણ રામની સાથે, શત્રુઘ્ન ભરતની સાથે; નજીકતા રક્ષણ અને વિમુખતા વિપત્તિ. કૈકેયી શરૂઆતમાં રામના ગુણ—ધર્મજ્ઞતા, સંયમ, કૃતજ્ઞતા, સત્યવચન—ની પ્રશંસા કરીને મન્થરાની ભીતિ સ્વીકારતી નથી. ત્યારે મન્થરા વધુ કઠોર શબ્દોમાં અપમાન અને દુર્દશાના અનુમાનોથી તેને ઉશ્કેરે છે. આ સર્ગ ભાવનાઓને નીતિમાં ફેરવવાની રીત બતાવી, વરદાનની માંગ અને અભિષેક-યોજનાના ઉલટફેર માટે ભૂમિ તૈયાર કરે છે.
मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च (Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons)
અયોધ્યાકાંડના નવમા સર્ગમાં મન્થરાની કૂટપ્રેરણાથી કૈકેયીનું મન નિર્ણાયક રીતે વળી જાય છે. શરૂઆતમાં તે મન્થરાની વાતો સાંભળીને સંશયમાં હતી, પરંતુ પછી ક્રોધ અને દૃઢ નિશ્ચય સાથે તરત જ યોજના ઘડે છે—રામને વનમાં મોકલવો અને ભરતને રાજ્ય પર બેસાડવો. મન્થરા ભૂતકાળની ઘટનાને કાર્યસાધનનું સાધન બનાવે છે. દૈવાસુર યુદ્ધમાં ઇન્દ્રને સહાય કરતાં દશરથ સંકટમાં પડ્યા ત્યારે કૈકેયીએ તેમને બે વખત બચાવ્યા; પ્રસન્ન થઈ રાજાએ તેને બે વર આપ્યા, જે તે સમયે સ્થગિત રાખ્યા હતા. મન્થરા તે વરદ્વય સ્મરાવીને રીત બતાવે છે—કૈકેયી ક્રોધાગારમાં જાય, આભૂષણો ઉતારી જમીન પર સૂઈ રહે, રાજાને ન જુએ ન બોલે, અને વરરૂપે (1) ભરતનો અભિષેક તથા (2) રામનો ચૌદ વર્ષનો વનવાસ માગે. આ સર્ગમાં કૈકેયી દ્વારા મન્થરાની વ્યૂહાત્મક અને અતિશય પ્રશંસા, તેનું રૂપવર્ણન અને ‘માયા’ જેવી છલયુક્તિના રૂપકો પણ આવે છે. વાણીના પ્રભાવથી અનર્થને પણ અર્થરૂપ દેખાડીને દરબારમાં પ્રભાવ સ્થાપવાની રીત—સ્મૃતિ, વચન, ભાવપ્રદર્શન અને રાજવચનની બંધનશક્તિ—અહીં સ્પષ્ટ થાય છે.
क्रोधागारप्रवेशः — Entry into the Chamber of Wrath (Kaikeyī’s Protest)
અયોધ્યાકાંડના દસમો સર્ગ રામના નજીકના અભિષેક-મહોત્સવની વચ્ચે જ માનસિક અને વિધિગત તૂટણ દર્શાવે છે. મન્થરાની કૂટિલ પ્રેરણાથી કૈકેયી એક યુક્તિ નક્કી કરે છે, આભૂષણો અને માળાઓ ત્યજી દે છે અને ક્રોધાગારમાં જઈ જમીન પર સૂઈ રહે છે. કિન્નરી, કપાયેલી લતા અને પડી ગયેલી અપ્સરા જેવી ઉપમાઓથી તેનું વર્ણન થાય છે—કરુણા સાથે નૈતિક વિસંગતિનો સંકેત પણ આપે છે. દશરથ અભિષેકની આજ્ઞા આપી તે વાત લોકમાં પ્રસિદ્ધ થઈ ગઈ છે એમ સાંભળી કૈકેયીના સુશોભિત અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કરે છે. ત્યાં પક્ષીઓનો કલરવ, વાદ્યોનો મધુર નાદ, ઉપવનોની શોભા, દંતિ-સુવર્ણ-રજતની સજાવટ અને નાનાવિધ ભોગ-ઉપહારનું વિસ્તૃત વર્ણન છે; પરંતુ શય્યા પર રાણી દેખાતી નથી. દ્વારપાલ કહે છે કે દેવી ક્રોધાગારમાં દોડી ગઈ છે. સ્નેહથી આશ્વાસન આપવા ઇચ્છતો રાજા વધુ ને વધુ વ્યાકુળ થાય છે. ક્રોધાગારમાં કૈકેયીને અયોગ્ય સ્થિતિમાં જમીન પર પડેલી જોઈ તે તેને સ્નેહથી સ્પર્શ કરે છે અને પૂછે છે—શાપ લાગ્યો છે? અપમાન થયું છે? કે કોઈ ભય છે? તે વૈદ્યો બોલાવવાની, દોષીને દંડ આપવાની, પ્રિયને પુરસ્કાર આપવાની, અહીં સુધી કે વિશાળ રાજસત્તા સોંપવાની પણ પ્રતિજ્ઞા કરે છે. અંતે દશરથની આ વશતા જાણી કૈકેયી “અપ્રિય” વર-માગણી ઉચ્ચારવા તૈયાર થાય છે અને આનંદોત્સવને ધર્મસંકટમાં ફેરવવા દબાણ વધારે છે.
कैकेयीवरप्रार्थना — Kaikeyi Demands the Two Boons
અયોધ્યાકાંડના ૧૧મા સર્ગમાં, કામવશ થયેલા દશરથને જોઈ કૈકેયી શબ્દક્રમથી તેમને સ્પષ્ટ શપથમાં બાંધી દે છે. રાજા વારંવાર રામના પ્રાણ અને તેમના મૂલ્યની સાક્ષી આપી શપથ કરે છે કે કૈકેયીની ઇચ્છા અવશ્ય પૂર્ણ થશે. ત્યારબાદ કૈકેયી સૂર્ય-ચંદ્ર, દિશાઓ, ગ્રહો, ગંધર્વો, રાક્ષસો, ગૃહદેવતાઓ અને સર્વભૂતોને સાક્ષી બનાવી, ખાનગી વચનને ધર્મસંવિધા સમાન દૃઢ અને લગભગ જાહેર પ્રતિજ્ઞામાં ફેરવે છે. તે દૈવાસુર યુદ્ધમાં પોતે રાજાનું રક્ષણ કર્યું હતું તે પ્રસંગ યાદ કરાવે છે અને કહે છે કે ત્યારે મળેલા બે વર ‘નિક્ષેપ’ સમા રાખેલા હતા—આજે તે તેના અધિકારરૂપે માંગે છે. પછી તે બંને વર પ્રક્રિયાત્મક સ્પષ્ટતાથી કહે છે: (૧) રામના અભિષેક માટે તૈયાર કરેલી એ જ સામગ્રીથી ભરતનો રાજ્યાભિષેક કરવો; (૨) રામને ચૌદ વર્ષ માટે દંડકારણ્ય મોકલવો—વલ્કલ અને અજિન ધારણ કરી જટાધારી તપસ્વી સમા રહેવું. કૈકેયી આને દશરથના સત્યપાલન અને વંશરક્ષણની કસોટી તરીકે રજૂ કરે છે; અને રાજા પોતાના જ શબ્દોના ફંદામાં ફસાઈ, સ્વકૃત પાશમાં પડેલો દેખાય છે.
द्वादशः सर्गः — Kaikeyi’s Boons and Dasaratha’s Moral Collapse (Ayodhya Kanda 12)
આ સર્ગમાં કૈકેયીના “ભયંકર વચનો” સાંભળતાં જ—રામના વનવાસ અને ભરતના રાજ્યાભિષેકની માંગ—દશરથના મન અને ધર્મબુદ્ધિમાં તાત્કાલિક ભંગ દર્શાય છે. તેઓ ક્યારેક તેને સ્વપ્ન-ભ્રમ માને છે, ક્યારેક શોક અને ક્રોધ વચ્ચે ડોલે છે; વ્યાઘ્રી સામે હરણ જેવી સ્થિતિ અને મંત્રથી બંધાયેલા સર્પ જેવી ઉપમાઓથી તેમની વિવશતા ચિતરાય છે. રામની સત્યનિષ્ઠા, દાનશીલતા, મૃદુ વાણી અને વડીલોની સેવા જેવા લોકપ્રસિદ્ધ ગુણો યાદ કરાવી, તેઓ કહે છે કે આ માંગ ઇક્ષ્વાકુ વંશની ધર્મમર્યાદાનો ભંગ છે. કૈકેયી રાજધર્મનો કઠોર ન્યાય મૂકે છે—એકવાર આપેલા વર અવશ્ય પૂર્ણ થવા જોઈએ; નહીંતર રાજાની ધર્મકીર્તિ અને પ્રતિજ્ઞાની વિશ્વસનીયતા ધરાશાયી થશે. વ્રતપાલક રાજાઓના દૃષ્ટાંતો આપી અને આત્મહાનિની ધમકીથી તે દબાણ વધારે છે. પછી દશરથ લોકનિંદા, રાજ્યની વૈધતા પર સંકટ, અને કુટુંબવિનાશ—કૌસલ્યા, સુમિત્રા, સીતા—ની આશંકા વ્યક્ત કરે છે. અંતે તેઓ કૈકેયીના ચરણોમાં પડી દીનતાથી વિનંતી કરે છે; સર્ગના અંતે શોકવેગથી તેમનો દેહ પણ ઢળી પડે છે—વિચારથી અપરિવર્તનીય શોકાંત ક્રિયા તરફનું પરિવર્તન સૂચવતું.
अयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः | Kaikeyi Presses the Boons; Dasaratha’s Lament and Collapse
અયોધ્યાકાંડના તેરમા સર્ગમાં સભામાં ઊભો થયેલો સંકટપ્રસંગ અંતઃપુરમાં વધુ જ તીવ્ર બને છે. દશરથ શોકથી વ્યાકુળ થઈ ભૂમિ પર પડી જાય છે; અપમાન સહન ન થતું. પુણ્યક્ષયથી સ્વર્ગમાંથી પતિત થયેલા યયાતિ રાજા સમાન તેમનું વર્ણન થાય છે—આ ઉપમા રાજાના નૈતિક અને માનસિક પતનને દર્શાવે છે. કૈકેયી પોતાનું લક્ષ્ય સિદ્ધ કરીને પણ ભયનું નાટક કરતી, અંદરથી અડગ રહી, વચન આપેલા બે વરદાન વારંવાર દબાણપૂર્વક માગે છે. દશરથ વ્યથા અને રોષમાં રામના ગુણો—રૂપ, બળ, વિદ્યા, આત્મસંયમ, ક્ષમા—નું રક્ષણ કરીને પૂછે છે કે સુખને યોગ્ય એવા રામને દંડકારણ્યમાં વનવાસ કેવી રીતે આપી શકાય. તેઓ કૈકેયીના સંકલ્પને ક્રૂર કહી નિંદે છે અને અપકીર્તિ તથા કલંકની આશંકા કરે છે. સમય પણ કથાનું સાધન બને છે—સૂર્યાસ્ત પછી રાત્રિ આવે છે, પરંતુ શોકગ્રસ્ત રાજાને તે વધુ અંધારી લાગે છે; તેઓ રાત્રિને વિનવે છે કે પ્રભાત ન લાવ, અથવા ઝડપથી વીતી જા, જેથી કૈકેયીને જોવું ન પડે. પછી તેઓ હાથ જોડીને કૈકેયીને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કરે છે—“તારા દ્વારા જ રામને રાજ્ય મળે; તારી કીર્તિ થશે.” પરંતુ તે અચળ રહે છે. વારંવારના આઘાત અને શોકથી દશરથ મૂર્છિત થઈ પડી જાય છે; તેમના ભારે નિશ્વાસોમાં તે ભયાનક રાત્રિ પસાર થાય છે. સવારમાં ભાટો દ્વારા સ્તુતિ કરીને રાજાને જગાડવાની પરંપરાને પણ તેઓ રોકી દે છે—રાજકીય દિનચર્યા અને વ્યવસ્થાના ભંગનું સૂચન કરતાં.
सत्यपाशः — Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise
અયોધ્યાકાંડના ચૌદમા સર્ગમાં કૈકેયી અને દશરથ વચ્ચેનો સંવાદ ધર્મબદ્ધ કરાર સમો બની રાજ્યાભિષેકનો સંકટ વધુ ઘેરો કરે છે. શોકથી અચેતન સમા, વ્યથિત રાજાને જોઈ કૈકેયી વચન આપેલા વરનું પાલન કરાવવાનો આગ્રહ રાખે છે અને રાજા પાછા ફરે તો આત્મવિનાશ કરીશ એવી ધમકી આપે છે. દશરથને ઇન્દ્રના ‘સત્યપાશ’માં બંધાયેલા બલિ સમાન પ્રતિજ્ઞાના બંધનમાં ફસાયેલો દર્શાવ્યો છે; ધર્મબાધ્યતા અને શોકથી તેનું મન-દેહ અસ્થિર થાય છે. દશરથ કઠોર વચનો કહી કૈકેયીને ધિક્કારે છે અને પોતાના અંત્યકર્મોની પણ કલ્પના કરે છે. રામના અભિષેકમાં અવરોધ કરશો તો કૈકેયી અને તેનો પુત્ર મારી ‘સલિલક્રિયા’ ન કરે એવી ચેતવણી આપે છે. એ વચ્ચે પ્રભાત થાય છે અને અભિષેકની વિધિ-વ્યવસ્થા આગળ વધે છે—ગુરુ વસિષ્ઠ સર્વ મંગલ સામગ્રી સાથે મહેલમાં પ્રવેશે છે; અયોધ્યા ધોયેલા માર્ગો, પુષ્પમાળાઓની શોભા અને ચંદન-ધૂપની સુગંધથી ઉત્સવમય બને છે. અંદરની આપત્તિથી અજાણ સુમંત્ર પ્રાતઃકાળની રૂઢ જાગરણ-સ્તુતિથી રાજાની પ્રશંસા કરે છે, અને તેથી દશરથનો શોક ફરી ઊભરાય છે. ત્યારબાદ કૈકેયી સુમંત્રને રામને બોલાવવા મોકલે છે અને રાજાને માત્ર આનંદની ઉત્કંઠાથી નિદ્રાક્લાંત બતાવે છે—આ રીતે કથા રામ સામે વરદાનની માંગના પ્રત્યક્ષ સામનાની દિશામાં આગળ વધે છે.
अभिषेकसज्जा तथा सुमन्त्रस्य प्रेषणम् (Coronation Preparations and Sumantra’s Commission)
આ સર્ગમાં શ્રીરામના યુવરાજાભિષેક માટે અયોધ્યાની સામગ્રી અને નાગરિક વ્યવસ્થાની સંપૂર્ણ તૈયારી વર્ણવાઈ છે. વેદપારંગત બ્રાહ્મણો અને રાજપુરોહિતો અભિષેકમંડપમાં જાગરણ કરીને એકત્ર થાય છે; મંત્રીઓ, સેનાનાયકો અને શ્રેણીપ્રમુખો આનંદથી ઉપસ્થિત થાય છે. શુભ મુહૂર્ત—પુષ્ય નક્ષત્ર, કર્કટ લગ્ન, અને રામના જન્મનક્ષત્રને અનુરૂપ—નક્કી થાય છે. ગંગા–યમુના સંગમ સહિત નદીઓ, સરોવરો, કૂવો અને સમુદ્રમાંથી પવિત્ર જળ લાવવામાં આવે છે; કમળ-શોભિત સુવર્ણ-રજત પાત્રો; મધ, દહીં, ઘી, દૂધ, દર્ભ, પુષ્પો; ચામર, ચંદ્રસમાન શ્વેત છત્ર, ફિક્કો વૃષભ અને અશ્વ, તથા રાજારોહણ માટે મહાગજ; અલંકૃત આઠ કન્યાઓ, વાદકો અને સ્તુતિગાયકો—બધું તૈયાર રહે છે. પરંતુ સૂર્યોદય પછી પણ સમવેત મહાજનોને દશરથના દર્શન થતા નથી. સુમંત્ર અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કરીને વંશની પ્રશંસા કરે છે, વિજયાર્થે દેવતાઓનું આવાહન કરે છે અને રાજાને જાગીને સભાને દર્શન આપવા વિનંતી કરે છે. જાગ્રત છતાં વ્યાકુળ દશરથ પૂછે છે કે કૈકેયીની આજ્ઞા મુજબ રામને બોલાવવાનું કેમ ન થયું, અને સુમંત્રને ફરી રામને લાવવા આદેશ આપે છે. સુમંત્ર ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભિત માર્ગોમાંથી જાય છે, નાગરિકોની અભિષેકચર્ચા સાંભળે છે અને રત્નમય વૈભવથી વર્ણિત રામપ્રાસાદે પહોંચે છે. ત્યાં ભેટો લઈને આવેલા નગરવાસીઓ અને ગ્રામવાસીઓની ભીડ વચ્ચે, અંતે સુમંત્ર રામના ખાનગી કક્ષમાં પ્રવેશ કરે છે.
सुमन्त्रदर्शनम् तथा रामस्य राजदर्शनाय प्रस्थानम् (Sumantra Meets Rama; Rama Departs to See the King)
આ સર્ગમાં સુમંત્ર જનસમૂહથી ભરેલા અંતઃપુરદ્વારને પાર કરીને એકાંત કક્ષામાં પહોંચે છે. ત્યાં ભાલા અને ધનુષ ધારણ કરેલા સતર્ક યુવાન રક્ષકો દ્વારા અંતઃપુર-પરિસરની કડક રક્ષા વર્ણવાય છે. દ્વારે કાષાયવસ્ત્રધારી વૃદ્ધ સ્ત્રી-અધ્યક્ષાઓને જોઈ સુમંત્ર વિનયપૂર્વક પોતાનું આગમન જણાવે છે; તેઓ તરત જ રામને સમાચાર આપે છે. પછી સુમંત્ર રામને જુએ છે—સુવર્ણ પલંગ પર બિરાજમાન, ઉત્તમ ચંદનથી અનુલિપ્ત, કુબેર સમ તેજસ્વી; અને બાજુમાં સીતા ચામર હાથમાં લઈને ઊભી રહી તેમને ‘ચિત્રિત ચંદ્ર’ સમ શોભિત કરે છે. સુમંત્ર વંદન કરીને દશરથનો સંદેશ કહે છે—કૈકેયી સાથે રાજા રામનું તત્કાળ દર્શન ઇચ્છે છે; વિલંબ ન કરવો. રામ પ્રસન્ન થઈ અભિષેકસંબંધિત વિચાર મનમાં ધારણ કરીને સીતાને કહે છે; સીતા મંગલાશીર્વાદ સાથે દિશાઓના દેવતાઓને રક્ષણ માટે પ્રાર્થના કરે છે અને દીક્ષા-વ્રતના લક્ષણો—અજિન અને મૃગશૃંગ—નો ઉલ્લેખ કરે છે. ત્યારબાદ રામ સુમંત્ર સાથે બહાર નીકળે છે; દ્વારે અંજલિ જોડીને નમ્ર ઊભેલા લક્ષ્મણને જોઈ તેને પણ સાથે લઈ જાય છે. રથપ્રસ્થાન નગરોત્સવ જેવું બને છે—વાદ્યોના નાદ, સ્તુતિશબ્દો, જનસમૂહનો કોલાહલ, પુષ્પવર્ષા, નાગરિકોની પ્રશંસાવાણી, અશ્વ-ગજ-રથોથી ભરેલો મહામાર્ગ, મેઘગર્જના સમ રથઘોષ અને મણિ-હેમની ઝગમગ. આ સર્ગ અભિષેકની આશા-ઉત્સાહની જાહેર પ્રતિધ્વનિ અને રામના શીલપ્રભાવને સ્થિર કરે છે.
रामस्य राजमार्गगमनम् (Rama’s Progress along the Royal Highway)
અયોધ્યાકાંડના સત્તરમા સર્ગમાં શ્રીરામ રથમાં બેસી રાજમાર્ગે આગળ વધે છે. આનંદિત સહચરો સાથે છે અને તેમને જોવા અયોધ્યાના નાગરિકો ઘન ભીડમાં ઉમટી પડે છે. નગર અને રાજપથ મંગલ શોભાથી સજ્જ છે—ધ્વજ-પતાકાઓ, ધૂપ-અગરુની સુગંધ, ચંદન તથા પરિમળ દ્રવ્યોના ઢગલા, રેશમી વસ્ત્રો, મોતી અને સ્ફટિકની વસ્તુઓ, પુષ્પો અને નૈવેદ્ય—જાણે દેવમાર્ગ સમો પવિત્ર નગરયજ્ઞક્ષેત્ર રચાયું હોય. નાગરિકો કહે છે કે સિંહાસનારૂઢ રામનું જાહેર દર્શન જ દેહની જરૂરિયાતોથી પણ ઊંચી તૃપ્તિ આપે છે; રાજધર્મ અહીં નૈતિક અને સૌંદર્યમય આદર્શરૂપે પ્રગટે છે. રામ આશીર્વાદો અને સ્તુતિ સાંભળતા હોવા છતાં ધીર, શાંત અને અંતર્મુખ વૈરાગ્યથી સ્થિર રહે છે. તેઓ પદ-મર્યાદા મુજબ સૌને સન્માન આપી આગળ વધે છે. ગ્રંથમાં રામના ધર્મ અને કરુણાની એવી આકર્ષક મહિમા દર્શાય છે કે દર્શકોની આંખ અને મન તેમની પાસેથી હટતા નથી; સર્વ વર્ણો અને સર્વ વયના લોકો પ્રત્યે તેમની સમદયા પ્રગટ થાય છે. પ્રદક્ષિણા-શિષ્ટાચાર પાળતાં—તીર્થસંધિઓ, દેવાલયમાર્ગો, સ્મારકો અને ચૈત્યસ્થાનોને જમણી બાજુ રાખી—તેઓ રાજનિવાસે પહોંચે છે, જેના શિખરો મેઘો, કૈલાસશિખરો અને ધવળ વિમાનો સમા ઉપમાય છે. રક્ષિત આંગણાં પાર કરી તેઓ અનુચરોને વિદાય આપે છે અને પિતાની નજીકના અંતઃપુરમાં પ્રવેશે છે; બહાર રાહ જોતી જનભીડ સમુદ્ર જેમ ચંદ્રોદયની રાહ જુએ તેમ તેમના પુનર્દર્શનની આશા રાખે છે.
अष्टादशः सर्गः — Kaikeyī Discloses the Boons: Exile to Daṇḍaka and Bharata’s Consecration
રામ અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કરીને શુભ શય્યા પર પડેલા દીન‑પાંડુર દશરથને, તેની બાજુમાં કૈકેયી બેઠેલી જોઈ લે છે. પહેલાં પિતાને અને પછી કૈકેયીને પ્રણામ કરીને તે જુએ છે કે રાજા આંસુભરી આંખો અને ભારે શ્વાસ સાથે માત્ર “રામ” એટલું જ બોલી શકે છે; રામ તરફ નજર ઉઠાવવી કે સ્પષ્ટ વાણી બોલવી તેને શક્ય નથી. રામ ગોઠવેલી રીતે કારણ પૂછે છે—મારા તરફથી અજાણતાં કોઈ અપરાધ થયો છે શું, રાજાને શારીરિક કે માનસિક પીડા છે શું, ભરત‑શત્રુઘ્ન અથવા રાણીઓ પર કોઈ આપત્તિ આવી છે શું, અથવા કૈકેયીએ કઠોર વચન કહી રાજાનું મન ડગમગાવ્યું છે શું. ત્યારે કૈકેયી કહે છે કે પ્રિય પુત્રને અપ્રિય સત્ય કહેવાનો ભય હોવાથી રાજા મૌન છે, અને પૂર્વે આપેલા બે વર સત્યરૂપે પૂર્ણ કરવા રામને માંગ કરે છે. રામ પોતાની અડગ આજ્ઞાપાલનતા દર્શાવે છે—પિતા‑ગુરુ અને હિતૈષી આજ્ઞા આપે તો અગ્નિપ્રવેશ, વિષપાન કે જળમાં ડૂબવું પણ સ્વીકારું—અને રાજાની ઇચ્છિત આજ્ઞા સાંભળવા કહે છે. પછી કૈકેયી વરદ્વય જાહેર કરે છે: ભરતનો રાજ્યાભિષેક અને રામનો ચૌદ વર્ષ માટે દંડકારણ્યમાં વનવાસ; નિર્ધારિત અભિષેક ત્યજી જટા‑અજિન ધારણ કરીને તપસ્વીજીવન. સર્ગના અંતે કૈકેયીના કઠોર વચનો વચ્ચે પણ રામનું ધૈર્ય અને સ્થિરતા પ્રગટ થાય છે, જ્યારે પુત્ર પર આવેલી આપત્તિથી દશરથ અત્યંત શોકમાં તૂટી પડે છે. સત્ય, પ્રતિજ્ઞા અને ઉત્તરાધિકારને કેન્દ્રમાં રાખતું ધર્મસંકટ અહીં સ્પષ્ટ બને છે.
एकोनविंशः सर्गः (Sarga 19): Rāma’s Unshaken Acceptance of Exile and Kaikeyī’s Urgency
આ સર્ગમાં અંતઃપુરમાં રામ અને કૈકેયી વચ્ચે સંક્ષિપ્ત પરંતુ તીવ્ર સંવાદ થાય છે. કૈકેયીના “મૃત્યુસમાન” વચનો સાંભળ્યા છતાં રામના ચહેરે કોઈ વ્યાકુલતા દેખાતી નથી. તેઓ દશરથના મૌનનું કારણ પૂછે છે અને પછી રાજાની પ્રતિજ્ઞા જાળવવા વલ્કલવસ્ત્ર અને જટાધારણ કરીને વનવાસ સ્વીકારવાનો સ્પષ્ટ સંકલ્પ કરે છે. પિતૃવચનપાલન જ પરમ ધર્મ છે; રાજ્ય-ધન પ્રત્યે તેમને આસક્તિ નથી; ધર્મનિષ્ઠ મુનિઓની જેમ તેઓ માત્ર ધર્મમાં સ્થિત છે—એવું રામ જણાવે છે. તત્કાળ રાજકાર્યની વ્યવસ્થા શરૂ થાય છે—દૂતોને મામાના ઘેરથી ભરતને બોલાવવા આદેશ થાય છે. રામના પ્રસ્થાનને નિશ્ચિત માની કૈકેયી તેમને ઉતાવળે છે અને દશરથના ઉપવાસને દબાણરૂપે વાપરે છે—રામ ન જાય ત્યાં સુધી રાજા ન સ્નાન કરશે ન ભોજન. શોકથી દશરથ ઢળી પડે છે; રામ તેમને ઉઠાવે છે, પિતા અને કૈકેયીની પ્રદક્ષિણા કરીને બહાર નીકળે છે. વર્ણન રામની અડગ શાંતિને ઉજાગર કરે છે—ચંદ્રની જેમ તેમનું તેજ અક્ષુણ્ણ રહે છે. તેઓ મિત્રોથી અશુભ સમાચાર છુપાવે છે, છત્ર-ચામર-રથ જેવા રાજચિહ્નો ત્યજી દે છે, ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખી માતાના નિવાસમાં જઈ આ ફેરફાર જણાવવા પ્રવેશે છે; આંસુભર્યા ક્રોધ સાથે લક્ષ્મણ તેમની પાછળ ચાલે છે.
अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः — Rama Enters Kauśalyā’s Antaḥpura; Ritual Preparations and the Shock of Exile
આ સર્ગમાં રામનું જાહેર માર્ગથી અંતઃપુરના ખાનગી પવિત્ર ક્ષેત્રમાં પ્રવેશવું દર્શાવાયું છે. રામ હાથ જોડીને નીકળે છે ત્યારે અંતઃપુરમાં વ્યથા વધે છે; રાણીઓ આક્રંદ કરીને રાજાને દોષ આપે છે. તેમનો રોદન સાંભળીને શોકગ્રસ્ત દશરથ અંદરથી તૂટી પડે છે. સંયમી છતાં મનથી ભારિત રામ લક્ષ્મણ સાથે એક પછી એક આંગણાં પાર કરે છે—‘જય’ઘોષથી અભિવાદન પામે છે, રાજાએ સન્માનિત કરેલા વૃદ્ધ વેદવેત્તા બ્રાહ્મણોને જુએ છે, અને સ્ત્રી-વૃદ્ધ-બાળ સહિત સાવચેત દ્વારપાલોની વચ્ચે થી આગળ વધે છે. સ્ત્રીઓ દોડી કૌશલ્યાને રામના આગમનની ખબર આપે છે. પ્રાતઃકાળના વ્રત-નિયમમાં કૌશલ્યા દર્શાય છે—શ્વેત રેશમી વસ્ત્ર, હવન, તર્પણ અને પુત્રકલ્યાણની પ્રાર્થના. દહીં, અક્ષત, ઘી, મીઠાઈ, હવિ, માળા, પાયસ, કૃસરા, સમિધ અને પૂર્ણ કલશ વગેરે સામગ્રીનું વર્ણન ગૃહ-યજ્ઞની પવિત્રતા સ્થાપે છે. માતા-પુત્રનું આલિંગન થાય છે; કૌશલ્યા આશીર્વાદ આપે છે અને નજીકના અભિષેકની આશા રાખે છે. ત્યારે રામ વિનયપૂર્વક ઉલટો નિર્ણય કહે છે—ભરતને યુવરાજ્ય, અને રામને ચૌદ વર્ષ દંડકારણ્યમાં વનવાસ; ફળમૂળ પર નિર્વાહ અને તપસ્વી જીવન. આ સાંભળીને કૌશલ્યા ભાંગી પડે છે; મૂર્છિત થઈ લાંબો વિલાપ કરે છે—સપત્નીઓના અપમાનનો ભય, પુત્ર વિના જીવનની નિરાશા, અને પોતાના વ્રત-તપને નિષ્ફળ માનવું. રામ તેને ઉઠાવી સાંત્વના આપે છે; આ સર્ગમાં વિધિજન્ય આશા અને ધર્મજન્ય વિપત્તિ વચ્ચેનો તીવ્ર તણાવ પ્રગટ થાય છે.
अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः — Lakṣmaṇa’s militant counsel and Rāma’s dharma-based persuasion of Kausalyā
અયોધ્યા કાંડના ૨૧મા સર્ગમાં રામના વનવાસને લઈને થયેલો નૈતિક સંવાદ વર્ણવવામાં આવ્યો છે. માતા કૌશલ્યાનો વિલાપ જોઈને લક્ષ્મણ ક્રોધિત થઈ જાય છે. તે રામને બળપૂર્વક સત્તા કબજે કરવાની સલાહ આપે છે અને કહે છે કે જો દશરથ કૈકેયીના પ્રભાવમાં આવીને શત્રુ જેવું વર્તન કરે, તો તેમને બંદી બનાવી લેવા જોઈએ. કૌશલ્યા પણ રામને રોકવાનો પ્રયાસ કરે છે અને માતાની સેવાને જ ધર્મ ગણાવે છે. તેના પ્રત્યુત્તરમાં, રામ ધર્મ અને સત્યના માર્ગ પર અડગ રહે છે. તેઓ પિતાની આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન અશક્ય ગણાવે છે. પોતાની વાત સિદ્ધ કરવા માટે તેઓ કંડુ ઋષિ, સગરના પુત્રો અને પરશુરામનાં ઉદાહરણો આપે છે જેમણે પિતાની આજ્ઞાનું પાલન કર્યું હતું. રામ લક્ષ્મણના ક્રોધને શાંત કરે છે અને માતા કૌશલ્યા પાસે વનમાં જવાની અનુમતિ અને આશીર્વાદ માંગે છે, તથા વનવાસ પૂર્ણ કરીને પાછા ફરવાનું વચન આપે છે.
अभिषेक-निवृत्ति-उपदेशः (Withdrawal of the Coronation: Rama’s Counsel to Lakshmana)
આ સર્ગમાં રાજ્યાભિષેક અટકતાં લક્ષ્મણનો પ્રચંડ ક્રોધ ઊઠે છે; ત્યારે શ્રીરામ શાંતચિત્તે તેની પાસે જઈ તેને શમાવે છે. ‘રાજનાગની જેમ ફુફકારતો’ અને ક્રોધથી વિસ્તૃત નેત્રો ધરાવતો લક્ષ્મણ જોઈ રામ ધૈર્યનો ઉપદેશ આપે છે અને તત્કાળ વ્યવસ્થા કરવા કહે છે—અભિષેકની તમામ તૈયારી કોઈ નવો વિઘ્ન ઊભો કર્યા વિના પાછી ખેંચી લો; નહીં તો સત્યભંગના ભયથી મહારાજ દશરથનું માનસિક દુઃખ વધુ વધશે. રામ કૈકેયીના કઠોર વચન અને દૃઢ નિશ્ચયને દૈવ/કૃતાંતપ્રેરિત માને છે; તેથી દોષારોપણ અને પ્રતિશોધથી લક્ષ્મણને રોકે છે. ભાગ્યના દબાણથી મુનિઓ પણ કંપી શકે—એવું સ્મરણ કરાવી, કુળની અહિંસા, મર્યાદા અને લોકવ્યવસ્થા જાળવવાનું ધર્મ કહે છે. અભિષેકકલશાદિ રાજસામગ્રીને વનગમનની તૈયારીમાં રૂપાંતરિત કરવાની વાત કરીને, ધર્માનુરૂપ વનવાસ રાજ્ય કરતાં પણ વધુ ગૌરવશાળી બની શકે છે એમ પ્રતિપાદિત કરે છે. આ રીતે અધ્યાય રાજધર્મથી તપોધર્મ તરફનું પરિવર્તન દર્શાવી, કુટુંબશાંતિ અને જાહેર શિસ્ત અખંડ રાખે છે.
लक्ष्मणक्रोधः—दैवपुरुषकारविवादः (Lakshmana’s Wrath and the Debate on Destiny vs Human Effort)
અયોધ્યાકાંડના ૨૩મા સર્ગમાં રામ અને લક્ષ્મણ વચ્ચે ધર્મ-નીતિ વિષે તર્કસભર અને તીવ્ર સંવાદ થાય છે. રામ બોલે ત્યારે લક્ષ્મણના અંતરમાં શોક અને હર્ષનું આવાગમન થાય છે; પછી તે બહારથી ક્રોધ પ્રગટ કરે છે—સર્પની જેમ ફુફકારતો અને સિંહની જેમ તેજસ્વી મુખ ધારણ કરીને. રામ સિવાય અન્ય કોઈનો અભિષેક યોગ્ય નથી એમ તે માને છે અને પ્રસ્તાવિત ઉલટફેરને સમાજવિરોધી તથા કુલધર્મવિરોધી ગણાવે છે. લક્ષ્મણ ‘દૈવ’ (ભાગ્ય)ના આશ્રયને કડક રીતે નકારે છે—દૈવ નિર્બળ છે, પુરુષકાર જ સમર્થ છે; પરાક્રમ અને પ્રયત્નથી ભાગ્યને પણ પાછું ફેરવી શકાય એમ તે વારંવાર પ્રતિજ્ઞા કરે છે. રામના રાજ્યાભિષેકમાં જે કોઈ અવરોધ કરશે તેને તે પરાસ્ત કરશે; લોકપાલો કે ત્રિલોક પણ વિરોધ કરે તો પણ તે અપૂરું છે એમ તે ઘોષણા કરે છે. શસ્ત્રોની યાદી, યુદ્ધફળની ધમકી અને કઠોર પ્રતિશોધની વાતો સાથે તેની વાણી વધુ ઉગ્ર બને છે; અંતે તે સંપૂર્ણ દાસ્યભાવથી કહે છે—શત્રુનું નામ કહો, આજ્ઞા આપો. પછી રામ સ્નેહપૂર્વક તેને શાંત કરે છે, આંસુ પુંછે છે અને પિતૃવચનપાલન જ ‘સત્પથ’ છે એમ સિદ્ધાંત પુનઃસ્થાપિત કરે છે. આ રીતે પ્રસંગ આજ્ઞાપાલન, સંયમ અને ધર્મસ્થિરતાને કેન્દ્રમાં લાવે છે.
कौशल्यारामसंवादः — Kausalya–Rama Dialogue on Exile-Dharma
અયોધ્યાકાંડના ૨૪મા સર્ગમાં કૌશલ્યા, દશરથની આજ્ઞા પૂર્ણ કરવા રામનો અડગ નિશ્ચય જોઈને, તેમની સાથે અંતરંગ ધર્મ-સંવાદ કરે છે. રાજસુખમાં ઉછરેલા રામ વનમાં કંદમૂળ-ફળ પર કેવી રીતે જીવશે તે વિચારી તે વિલાપ કરે છે; અને વિયોગને ‘શોકાગ્નિ’ રૂપે ચિતરે છે—વિલાપ ઇંધણ, નિશ્વાસ પવન, અને આંસુ આહુતિ. વાછરડાને અનુસરતી ગાય જેવી હું પણ સાથે આવું એમ તે આગ્રહ કરે છે; પછી સહપત્નીઓ વચ્ચે રહી તડપવા કરતાં મને હરણીએ જેમ વનમાં લઈ જાઓ એવી વિનંતી કરે છે. રામ સુવ્યવસ્થિત નૈતિક તર્કથી ઉત્તર આપે છે—કૈકેયીએ પહેલેથી જ રાજાને છેતર્યો છે; તમે પણ દશરથને ત્યજી દો તો વૃદ્ધ રાજા શોકથી ટકી નહીં શકે, અને પત્નીનું પતિ-ત્યાગ ધર્મમાં નિંદિત છે. તેથી ધૈર્યથી રાજાની સેવા કરો, શોકને સંયમમાં રાખીને તેમના પ્રાણોની રક્ષા કરો; ગૃહધર્મ અને યજ્ઞકર્મો પાળો, અગ્નિકાર્ય અને બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરો; અને ચૌદ વર્ષ નિયમપૂર્વક મારી વાપસીની આશામાં રાહ જુઓ. કૌશલ્યા રામનો નિર્ણય બદલી ન શકતાં સંમતિ આપે છે, સુરક્ષિત પરત ફરવા આશીર્વાદ આપે છે, અને તેમના કલ્યાણ-રક્ષણ માટે મંગલ તથા શાંતિવિધિઓ કરવા તૈયાર થાય છે. આમ તેનો વિરોધ ધીમે ધીમે ધાર્મિક, અનુષ્ઠાનરૂપ સહાયમાં પરિવર્તિત થાય છે.
कौशल्याया मङ्गलविधानम् — Kausalya’s Benedictions and Protective Rites for Rama
અયોધ્યાકાંડના ૨૫મા સર્ગમાં કૌશલ્યા શોકને સંયમમાં રાખી રામના વનપ્રસ્થાન માટે આચમન કરીને મંગળવિધિ આરંભે છે. તે સ્મૃતિ, ધૃતિ, ધર્મ જેવા અમૂર્ત રક્ષકો; સ્કંદ, સોમ, બૃહસ્પતિ, વરુણ, સૂર્ય, કુબેર, યમ વગેરે દેવતાઓ; સપ્તર્ષિ અને નારદ; દિક્પાલો તથા પર્વત-સમુદ્ર-નદીઓ, તારાઓ-ગ્રહો, દિવસ-રાત, ઉષા-સંધ્યા, ઋતુ-માસ-વર્ષ અને મુહૂર્ત-વિભાગ—આ બધાનું આવાહન કરીને રામની સર્વત્ર રક્ષા માટે પ્રાર્થના કરે છે. વનમાં રહેલા ભય—રાક્ષસ, પિશાચ, માંસભક્ષક, કીટ, સર્પ અને વન્ય પશુ—એમાંથી કોઈ પણ રામને હાનિ ન કરે એવી વિનંતી કરે છે. કૌશલ્યા પુષ્પમાળા અને સુગંધોથી દેવપૂજા કરે છે, બ્રાહ્મણ દ્વારા અગ્નિ સ્થાપિત કરાવી હવન-આહુતિ આપે છે, શ્વેત માળા અને શ્વેત સરસવ મંગાવે છે અને સ્વસ્ત્યયન/મંગળપાઠ કરાવે છે. દક્ષિણા આપી ઇન્દ્રના વૃત્રવધ, ગરુડના અમૃતાહરણ અને વિષ્ણુના ત્રિવિક્રમ પદક્ષેપને મંગળ ઉપમાન રૂપે ઉચ્ચારે છે. પછી તે રામને ચંદન લગાવે છે, હવનશેષ તેના મસ્તક પર મૂકે છે અને વિશલ્યકરણિ ઔષધિને રક્ષાસૂત્રની જેમ બાંધે છે. અંતરમાં વ્યથા હોવા છતાં આનંદિત જેવી વાણીથી વારંવાર આલિંગન કરે છે, પ્રદક્ષિણા કરે છે; અને રામ તેના ચરણ પકડી સીતાના નિવાસ તરફ પ્રસ્થાન કરે છે.
अयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः — Rama’s Departure and Sita’s Questions; Disclosure of Exile and Counsel on Courtly Conduct
આ સર્ગમાં મંગલ-નિશ્ચયમાંથી અચાનક ધર્મસંકટ અને શોક તરફ કથા વળે છે. કૌશલ્યા સ્વસ્ત્યયન વગેરે મંગલવિધિ કરીને રામને આશીર્વાદ આપે છે. રામ માતાને પ્રણામ કરીને ‘ધર્મિષ્ઠ માર્ગ’ પર સ્થિર રહી, પોતાના ગુણોથી વ્યાકુળ થયેલા જનસમૂહ વચ્ચે રાજમાર્ગે વનવાસ માટે પ્રસ્થાન કરે છે. બીજી તરફ સીતા ગૃહદેવતાપૂજા અને વ્રત-તપ પૂર્ણ કરીને અભિષેકની આશામાં હતી. રામના બદલાયેલા વર્ણ અને વિષાદને જોઈ તે પ્રશ્નોની શ્રેણી કરે છે—છત્ર-ચામર, સ્તુતિગાન, જયઘોષ, દહીં-મધુથી મંગલાભિષેક, મંત્રીઓ, શ્રેણીપ્રમુખો, સમારંભનો રથ, આગેવાન હાથી, સુવર્ણ સિંહાસન—આ બધું કેમ દેખાતું નથી? એટલે રાજ્યાભિષેકનાં જાહેર ચિહ્નો કેમ લોપ પામ્યા? ત્યારે રામ વનવાસનું કારણ જણાવે છે—દશરથે પૂર્વે કૈકેયીને આપેલા બે વર; અભિષેકની તૈયારી વખતે તેણે તે વચન અમલમાં મૂકાવ્યું; દંડકારણ્યમાં ચૌદ વર્ષનો વનવાસાદેશ અને ભરતને યુવરાજપદ. પછી રામ સીતાને નીતિ-ઉપદેશ આપે છે—ભરત સામે મારી પ્રશંસા ન કરવી, વિશેષ અનુગ્રહ ન માગવો, સૌ પ્રત્યે અનુકૂળ વર્તન રાખવું; દશરથ અને સર્વ માતાઓને, ખાસ કરીને શોકગ્રસ્ત કૌશલ્યાને, માન આપવો; ભરત-શત્રુઘ્નને સ્વજન સમજી સંભાળવા; રાજાને અપ્રસન્ન ન કરવો—રાજાઓ વિશ્વાસુ સેવાને પુરસ્કારે છે અને હાનિકારકને પોતાનો હોય તોય ત્યજે છે. અંતે રામ સીતાને અયોધ્યામાં સ્થિર રહી વાણી-કર્મથી નિર્દોષ રહેવા વિનંતી કરે છે અને પોતે અરણ્ય તરફ નીકળી પડે છે.
सीताया वनगमननिश्चयः (Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest)
અયોધ્યાકાંડના સર્ગ ૨૭માં, વનવાસ વિષે રામ સીતાને એવી રીતે કહે છે કે તેને પોતાના યોગ્ય સહભાગિત્વનો અવમાન થાય તેમ લાગે; ત્યારે સીતા લાંબો અને દૃઢ પ્રતિઉત્તર આપે છે. તે કહે છે કે પત્ની જ પતિના ભાગ્યની (ભર્તૃ-ભાગ્ય) સાચી સહભાગિણી છે અને પતિ સ્ત્રીનો ઇહલોક-પરલોકમાં નિત્ય આશ્રય છે. માતા-પિતાથી ધર્મશિક્ષા પ્રાપ્ત હોવાથી પોતાના આચરણ વિષે વધુ ઉપદેશની જરૂર નથી એમ તે સ્પષ્ટ કરે છે. સીતા પ્રતિજ્ઞા કરે છે કે નિર્જન અને કઠિન વનમાં તે રામથી પહેલાં ચાલશે, તેમના માર્ગને સુગમ કરવા કાંટાઓ પણ દબાવી દેશે. ફળ-મૂળ પર સંયમિત જીવન જીવશે અને કદી ભારરૂપ નહીં બને એવી ખાતરી આપે છે. અહીં કાનૂની-તર્કથી આગળ વધીને ભાવનાત્મક નિષ્ઠા પ્રબળ બને છે—રામવિયોગ અસહ્ય છે; તેમના વિના સ્વર્ગ પણ સ્વીકાર્ય નથી. નદીઓ, પર્વતો, કમળસરોવરો અને વન્યજીવો વચ્ચે રામ સાથેનું વનજીવન તે આનંદમય સહચર્ય તરીકે કલ્પે છે. અંતે, તેના આગ્રહ છતાં રામ હજી અનિચ્છુક રહે છે અને તેને અટકાવવા વનવાસની કઠિનતાઓનું વર્ણન શરૂ કરે છે—આગામી સંવાદ માટે ભૂમિકા બને છે.
सीतानिवर्तनप्रयत्नः — Rama’s Attempt to Dissuade Sita from Forest Exile
અયોધ્યાકાંડના ૨૮મા સર્ગમાં સીતાની વનગમનની વિનંતી સાંભળીને શ્રીરામ પ્રથમ તો તેને સાથે લઈ જવાનો ઇનકાર કરે છે. ધર્મજ્ઞ અને ધર્મવત્સલ રામ આ ઇનકારને ત્યાગરૂપે નહીં, પરંતુ સીતાના રક્ષણ માટેની સાવચેતી તરીકે રજૂ કરે છે. તેઓ સીતાને અયોધ્યામાં રહી પોતાના સ્વધર્મનું પાલન કરવા કહે છે અને જણાવે છે કે તારી આજ્ઞાપાલનથી જ મને અંતઃશાંતિ મળશે. પછી રામ અરણ્યવાસની કઠિનતાઓને પુરાવા સમી યાદીરૂપે વર્ણવે છે—ઝરણાં અને સિંહગર્જના જેવા ભયંકર નાદ, આક્રમક વન્ય પ્રાણીઓ, મગરોથી ભરેલી કાદવાળી નદીઓ, કાંટાળાં અને નિર્જળ માર્ગો, પાનની શય્યા પર શયન, પડેલા ફળોથી જીવન, ઉપવાસ, વલ્કલવસ્ત્ર અને જટાધારણ. દેવ-પિતૃ-અતિથિપૂજન, ત્રિકાળ સ્નાન, પોતે એકત્ર કરેલા પુષ્પોથી વૈદિક હવન, અલ્પાહાર, અંધકાર, પવન, ભૂખ, સર્પ-સરીસૃપ અને ડંખ મારતા કીટકોનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે. અંતે તેઓ નિર્ણય આપે છે કે અરણ્ય “બહુદોષતર” છે અને સીતાને યોગ્ય નથી. છતાં સીતા તેમની વાત માનતી નથી; શોકથી વ્યાકુળ થઈ ઉત્તર આપે છે અને આગળના ભાગમાં તેનો પ્રતિભાવ-તર્ક શરૂ થાય છે.
सीताया वनगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
અયોધ્યાકાંડના સર્ગ ૨૯માં રામના વનગમનની વાત સાંભળીને સીતા શોકગ્રસ્ત બની આંસુભરી આંખે રામ સમક્ષ દીર્ઘ, તર્કસભર અને ભક્તિભાવપૂર્ણ વિનંતી કરે છે. વનવાસના કહેવાતા ‘દોષ’ને તે પ્રિય-સહવાસથી ગુણરૂપ ગણાવે છે અને કહે છે કે પતિથી વિયોગ તેના માટે મૃત્યુ સમાન છે; દાંપત્યનું અવિચ્છેદ્યત્વ અને વડીલોની આજ્ઞાનું પાલન જ તેનો ધર્મ છે. રામની સાન્નિધ્યમાં પોતે સર્વથા સુરક્ષિત છે—દૈવી ભય પણ રહેતો નથી—એવું તે પ્રતિપાદિત કરે છે. સીતા શ્રુતિ-પરંપરાનું પ્રમાણ આપે છે: જલપૂર્વક વિધિથી અપાયેલી પત્ની મૃત્યુ પછી પણ પતિની જ રહે છે—આ વૈદિક મર્યાદા યાદ કરાવી તે કહે છે કે તેમનો સંબંધ પરલોક સુધી અખંડ છે. અગાઉ એક બ્રાહ્મણ અને એક ભિક્ષુકી સ્ત્રીએ પોતે વનમાં વસશે એવી ભવિષ્યવાણી કરી હતી; તેને નિયતિ માની તે વનયાત્રા સ્વીકારી લે છે. અંતે તે કઠોર પ્રતિજ્ઞા કરે છે કે જો સાથે ન લઈ જવામાં આવે તો વિષ, અગ્નિ અથવા જળ દ્વારા પ્રાણત્યાગ કરશે. રામ આત્મસંયમી રહી નિર્જન વનમાં તેને લઈ જવા સંમત થતો નથી અને વારંવાર સાંત્વના આપી અટકાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. સીતાનો શોક આંસુધારાના જીવંત ચિત્રણથી પ્રગટ થાય છે; દક્ષિણ પાઠમાં કેટલાક સ્થાનો પર શ્લોકખંડોની પુનરાવૃત્તિ જોવા મળે છે, જે મુખ્ય દાવાઓને વધુ બળ આપે છે.
सीताया वनानुगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
અયોધ્યાકાંડના ૩૦મા સર્ગમાં પતિ-પત્ની વચ્ચે ધર્મનો સંવાદ સાંત્વના અને પ્રતિઉત્તરરૂપે આગળ વધે છે. રામ પ્રથમ સીતાને વનવાસમાં સાથે આવવાથી અટકાવવા પ્રયત્ન કરે છે; પરંતુ સીતા દૃઢતાથી કહે છે કે પતિવ્રતધર્મ જ તેનો એકમાત્ર આધાર છે અને રામવિયોગ અસહ્ય છે. રામ સાથે હોય તો વનની કઠિનતાઓ પણ તેને સુખરૂપ લાગે—ધૂળ ચંદન સમી, કુશતૃણ શય્યા સમું, અને એકત્ર કરેલા ફળ અમૃત સમા. અંતે તે કઠોર નિશ્ચય વ્યક્ત કરે છે—પરિત્યાગ કે અયોધ્યામાં વૈરી શક્તિઓના અધિન રહેવા કરતાં મૃત્યુ શ્રેયસ્કર છે. પછી રામ તેને આલિંગન કરીને આશ્વાસન આપે છે અને કહે છે કે વનગમનનું કારણ પિતૃવચનપાલન અને માતા-પિતાની આજ્ઞાની પવિત્રતા છે. તે માતા-પિતા અને ગુરુને પ્રત્યક્ષ દેવ માની તેમની સેવાને પરમ ફળદાયી ગણાવે છે. સીતાને સહધર્મચારિણી તરીકે સ્વીકારી, તૈયારી માટે આદેશ આપે છે—આભૂષણો, વસ્ત્રો, શય્યા, રથ વગેરે સેવકો અને બ્રાહ્મણોને દાન કરવું અને ભિક્ષુકો/સન્યાસીઓને અન્નદાન કરવું. સીતા આનંદથી આજ્ઞાપાલન કરે છે; ભાવનાત્મક વાદ ત્યાગ અને ધર્મસજ્જતામાં રૂપાંતરિત થઈ સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
लक्ष्मणस्य वनानुगमन-प्रतिज्ञा तथा आयुध-संग्रहः (Lakshmana’s Vow to Follow Rama and the Retrieval of Divine Weapons)
આ સર્ગમાં રામના આવનારા વનવાસપ્રસ્થાન સમયે ધર્મની પ્રાથમિકતાઓ અંગે તર્કસભર સંવાદ રચાય છે. લક્ષ્મણ પહેલેથી આવી રામ–સીતા સંવાદ સાંભળી શોકથી વ્યાકુળ થઈ રામના ચરણ પકડી લે છે અને અડગ પ્રતિજ્ઞા કરે છે કે રામ વિના ક્ષણ પણ નહીં રહે અને વનમાં પણ સાથે જ જશે. ત્યારે રામ વ્યવહારધર્મ સમજાવી કહે છે—લક્ષ્મણ પણ ગયો તો કૌસલ્યા અને સુમિત્રાની સેવા-રક્ષા કોણ કરશે? દશરથ કામવશ થઈ ગયા છે અને કૈકેયીનો પ્રભાવ વધ્યો છે; આવી રાજકીય અસુરક્ષામાં વૃદ્ધ-સેવા/ગુરુપુજા સર્વોત્તમ પુણ્ય છે, તેથી લક્ષ્મણે માતાઓના રક્ષક બની અયોધ્યામાં રહેવું જોઈએ. લક્ષ્મણ યુક્તિપૂર્વક જવાબ આપે છે—ભરત રામના તેજને ઓળખે છે, તે કૌસલ્યા-સુમિત્રાને યથોચિત માન આપશે; કૌસલ્યાને સહસ્ર ગામોના ભોગથી જીવનનિર્વાહ સુરક્ષિત છે; અને લક્ષ્મણનો પોતાનો ધર્મ રામાનુગમન છે, તેમાં અધર્મ નથી. વનમાં પણ તે વ્યવહારુ સહાય સૂચવે છે—શસ્ત્રસજ્જ થઈ આગળ ચાલીને માર્ગ બતાવવો, મૂળ-ફળ એકત્ર કરવાં, અને દિવસ-રાત જાગૃત રહી રક્ષા કરવી. રામ પ્રસન્ન થઈ વાદમાંથી તૈયારી તરફ વળે છે. તે લક્ષ્મણને કહે છે—મિત્રોથી વિદાય લઈ વશિષ્ઠના ગૃહમાં જમા રાખેલ અને પૂજિત વરુણદત્ત દિવ્ય આયુધસમૂહ (ધનુષ, કવચ, અક્ષય બાણવાળા તૂણિર, સોનાથી મઢેલ ખડ્ગ વગેરે) પૂજીને ત્વરિત લઈ આવ. લક્ષ્મણ તે કાર્ય પૂર્ણ કરે છે. અંતે રામ આદેશ આપે છે કે પ્રસ્થાન પહેલાં વશિષ્ઠપુત્ર સુયજ્ઞ તથા અન્ય બ્રાહ્મણોને બોલાવી વિધિ, દાન અને વિતરણ કરવું—વનયાત્રાને દાન-આચારધર્મ સાથે સંયોજિત કરીને.
द्वात्रिंशस्सर्गः — Gifts to Suyajna and the Brahmins; Trijata’s Petition and Rama’s Charity
અયોધ્યાકાંડના બત્રીસમા સર્ગમાં શ્રીરામ વનગમન પહેલાં ધર્માનુષ્ઠાનની જેમ પોતાની સંપત્તિનું વિતરણ કરે છે. લક્ષ્મણ રામની શુભ આજ્ઞા મેળવી વેદવિદ્ બ્રાહ્મણ સુયજ્ઞના ઘરે જઈ તેમને રામનિવાસે આમંત્રિત કરે છે. રામ અને સીતા અગ્નિસમાન પવિત્ર માન કરીને સુયજ્ઞનું પ્રદક્ષિણા સાથે શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્વાગત કરે છે. સીતા પોતાના આભૂષણો અને ઘરનાં મૂલ્યવાન દ્રવ્યો વિધિપૂર્વક સુયજ્ઞના કુટુંબને અર્પે છે અને રામ હાથીઓ સહિત મહાદાનો વધુ ઉમેરે છે. પછી રામ લક્ષ્મણને આદેશ આપે છે કે અગસ્ત્ય અને કૌશિક જેવા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, કૌસલ્યાની પાસે રહેનારા તૈત્તિરીય આચાર્યો, દીર્ઘકાળના સેવકો (સારથી ચિત્રરથ વગેરે) તથા વેદાધ્યયન કરનારા વિદ્યાર્થીઓના સમૂહો (કાઠ–કલાપ, મેખલિન બ્રહ્મચારીઓ)ને યથોચિત સન્માન અને દાન આપો. ગાયો, રત્નોથી ભરેલા શકડાં, બળદ, વસ્ત્રો, રથો અને પરિચારકો વગેરે નિર્ધારિત કરીને લક્ષ્મણ કુબેરની જેમ ધન વહેંચે છે. રામ વધુમાં કહે છે કે પોતે પાછા આવે ત્યાં સુધી મહેલો સુરક્ષિત રહે અને કોષ બહાર કાઢીને આશ્રિતો, ગરીબો અને દીનોને પણ તૃપ્ત કરાય. અંતે નિર્ધન બ્રાહ્મણ ત્રિજટ (ગાર್ಗ્ય) પત્નીની પ્રેરણાથી સહાય માગવા આવે છે. રામ રમૂજમાં તેની શક્તિ અજમાવવા ‘દંડ ફેંકીને દાનની સીમા બતાવ’ કહે છે; પછી તેને સાંત્વના આપી સ્પષ્ટ કરે છે કે પોતાની સંપત્તિ બ્રાહ્મણહિત માટે જ છે. આ રીતે દાન પૂર્ણ થાય છે અને કોઈ બ્રાહ્મણ, સેવક, ગરીબ કે ભિક્ષુક અસંતોષિત રહેતો નથી.
त्रयस्त्रिंशः सर्गः — Civic Lament and Rama’s Dutiful Approach to Daśaratha
આ સર્ગમાં રામ લક્ષ્મણ અને સીતાસહ બ્રાહ્મણોને દાન આપી, વનવાસને ધર્મસંગત વિધિ-મર્યાદા અને સામાજિક કર્તવ્યરૂપે સ્વીકારી દશરથને મળવા આગળ વધે છે. સીતા બંને ભાઈઓના શસ્ત્રો પર પુષ્પમાળાઓ અર્પે છે—આ ઘરેલુ-પવિત્ર સંકેત શસ્ત્રોને વિજય માટે નહીં, પરંતુ ધર્મકર્તવ્યના સાધન તરીકે નવી અર્થછાયા આપે છે. નગરની ગલીઓ જનસમૂહથી ભરાઈ અપ્રવેશ્ય બને છે; નાગરિકો છત પર ચઢીને જુએ છે—રામ પગપાળા છે અને છત્ર વિના—રાજમર્યાદાનો આ ઉલટાવ સૌને વ્યથિત કરે છે. તેઓ કહે છે કે દશરથ જાણે મોહગ્રસ્ત થઈ વનવાસની વાત કરે છે; જેના સદાચારથી ‘જગત જીતાયું’ એવું માનવામાં આવે છે એવા પ્રિય પુત્રને રાજા કેવી રીતે નિર્વાસિત કરી શકે? પ્રજા રામના ષડ્ગુણો ગાય છે—અહિંસા, કરુણા, વિદ્યા, સદાચાર, દમ અને આત્મસંયમ—અને તેમને ધર્મનો સાર તથા માનવતાનું મૂળ માને છે; સમાજ એ મૂળની શાખા-ફળ સમાન છે. તેમનો શોક દુષ્કાળમાં જળચરોની તડપ અને મૂળથી કપાયેલા વૃક્ષના પતન જેવી ઉપમાઓથી ઘન બને છે; અંતે તેઓ ઘરબાર છોડીને રામની સાથે વનમાં જવા તૈયાર થાય છે, જાણે નગર અને અરણ્ય નૈતિક ભૂગોળ તરીકે સ્થાન બદલે. રામ આ કરુણ અવાજો સાંભળીને પણ અડગ રહે છે, મહેલમાં પ્રવેશે છે, ઉદાસ સુમંત્રને જુએ છે અને રાજાને પોતાના આગમનની જાણ કરવા આદેશ આપે છે. આ રીતે તે સંયમ અને કર્તવ્યનિષ્ઠા જાળવી દશરથ સમક્ષ જવા નિશ્ચિત રહે છે.
रामदर्शनार्थं दारानयनम् — The Queens Summoned; Rama’s Leave-Taking and Dasaratha’s Collapse
આ સર્ગમાં રાજમહેલની સુવ્યવસ્થિત ઘટનાઓ ધીમે ધીમે ચેતનાના સંકટમાં ફેરવાય છે. રામ સુમંત્રને કહે છે કે મારા આગમનની વાત દશરથને જણાવો. સુમંત્ર અંદર જઈ શોકથી ક્ષીણ થયેલા રાજાને જુએ છે; ગ્રહણગ્રસ્ત સૂર્ય, ભસ્મથી ઢંકાયેલી અગ્નિ અને સૂકાઈ ગયેલા તળાવ જેવી ઉપમાઓથી તેમની દશા વર્ણાય છે. રાજાજ્ઞાથી સુમંત્ર રાણીઓને બોલાવે છે; કૌસલ્યા વિશાળ પરિજનવર્ગ સાથે આવે છે—સમૂહ શોકનું દૃશ્યચિહ્ન બની. પછી દશરથ રામને અંદર લાવવા આદેશ આપે છે. હાથ જોડીને નજીક આવતા રામને જોઈ દશરથ ઊભા થઈ દોડી જાય છે, પરંતુ પહોંચતાં પહેલાં જ મૂર્છિત થઈ પડી જાય છે. મહેલમાં અનેક સ્ત્રીઓનો કરુણ વિલાપ અને આભૂષણોની ઝણઝણાટ ગુંજે છે. રામ, લક્ષ્મણ અને સીતા તેમને ઉઠાવી શય્યા પર મૂકે છે; ચેતના પરત આવતાં રામ દંડકારણ્ય જવાની અનુમતિ માગે છે અને લક્ષ્મણ તથા સીતાને સાથે જવા દેવાની પણ વિનંતી કરે છે. સત્યના બંધનમાં બંધાયેલા અને કૈકેયીના દબાણ હેઠળ દશરથ ઉલટો ઉપાય સૂચવે છે—રામે જ રાજ્ય ગ્રહણ કરવું, જેથી વચનથી બચી શકાય. રામ તેને અસ્વીકારે છે; સત્યની પ્રતિષ્ઠા કરીને રાજ્ય અને ભોગોનો ત્યાગ જાહેર કરે છે, વરદાન પૂર્ણ પાલન પર આગ્રહ રાખે છે અને ભરતને રાજ્ય આપવાનું કહે છે. દશરથ ક્યારેક આશીર્વાદ આપે છે, ક્યારેક વિલંબ માટે વિનવે છે—ઓછામાં ઓછી એક રાત રોકાવાની યાચના કરે છે. રામ કહે છે કે પિતા દેવતાઓ માટે પણ દેવતુલ્ય છે; મારો નિશ્ચય અચલ છે અને ચૌદ વર્ષ પછી હું પરત આવીશ. અંતે દશરથ ફરી રામને આલિંગન કરીને મૂર્છિત થાય છે; કૈકેયી સિવાય રાણીઓ અને સુમંત્ર પણ શોકમાં બેભાન થાય છે—સર્વત્ર રોદનથી ધર્મસંકટની સામૂહિક કરુણતા પ્રગટ થાય છે.
सुमन्त्रस्य कैकेयी-निन्दा (Sumantra’s Reproof of Kaikeyi in the Royal Assembly)
અયોધ્યાકાંડના ૩૫મા સર્ગમાં સુમંત્ર રાજસભામાં અત્યંત શોક અને ક્રોધથી વ્યાકુળ થઈને બોલે છે. દશરથના અંતરભાવને સમજીને તે કૈકેયીના રામ-વનવાસના આગ્રહનો સામનો કરે છે. માથું હલાવવું, વારંવાર ઊંડા શ્વાસ, મુઠ્ઠીઓ ભીંચવી અને દાંત કચકચાવવું—આ દેહલક્ષણો પછી તે “વચન-બાણ” અને “વજ્રવાણી” સમા કઠોર શબ્દોથી કૈકેયીની નિંદા કરે છે. તે કહે છે—તું ભરતને રાજ્ય અપાવા ઇચ્છે તો પણ પ્રજા, બ્રાહ્મણો અને સાધુઓ તને ત્યજી દેશે; રામને વનમાં ધકેલવાથી સર્વત્ર પરિવાદ ફેલાશે. સુમંત્ર નીતિદૃષ્ટાંતો આપે છે—આંબાનું વૃક્ષ કાપીને લીમડો વાવવાથી મીઠાશ આવતી નથી; દૂધ નાખવાથી પણ લીમડો મીઠો થતો નથી; લીમડામાંથી મધ વહેતું નથી. તે સ્વભાવદોષ અને અમર્યાદા લંઘનના ભયંકર પરિણામો બતાવે છે. કૈકેયીના પિતાને પ્રાણીઓના અવાજ સમજવાનો વર મળ્યો હતો—આ સંક્ષિપ્ત પ્રસંગ યાદ કરાવીને તે તેના હઠનું કારણ અને પરિણામ સૂચવે છે. પછી તે ઉપદેશ આપે છે—રાજાનું વચન સ્વીકાર, પતિની ઇચ્છા પાળ, અને જ્યેષ્ઠ, દાનશીલ, કુશળ, ધર્મનિષ્ઠ તથા પ્રજાપાલક એવા રામને યુવરાજ તરીકે સ્થાપિત કર; જેથી દશરથ પ્રાચીન પરંપરા મુજબ પછી નિવૃત્ત થઈ શકે. સર્ગના અંતે કૈકેયી બહારથી અચળ રહે છે, જેથી ધર્મસંકટમાં સમજાવટની મર્યાદા પ્રગટ થાય છે.
अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः — Daśaratha’s orders for Rama’s escort; Kaikeyi’s fear; the Asamañjasa precedent
અયોધ્યાકાંડના ૩૬મા સર્ગમાં રાજ્યાભિષેકનો સંકટપ્રસંગ હવે વ્યવસ્થા અને ધર્મના કઠોર સંઘર્ષરૂપે વધુ તીવ્ર બને છે. વરદાનના બંધનથી પીડિત દશરથ આંસુભર્યા હૃદયે વારંવાર સુમંત્રને સંબોધી રામની વનયાત્રા માટે વિગતવાર વ્યવસ્થા કરવાનું આદેશ આપે છે—ચતુરંગિણી સેના, કિંમતી ધનસામગ્રી, સેવકો, રથ-ગાડાં, શસ્ત્રો, અરણ્યમાર્ગદર્શકો અને શિકારીઓ; અહીં સુધી કે કોષાગાર અને ધાન્યાગારની સમૃદ્ધિ પણ સાથે મોકલવાની વાત કરે છે. પછી પ્રસંગ કૈકેયી તરફ વળે છે. દશરથ બોલતા હોય ત્યારે જ તેને ભય ઘેરી વળે છે, ગળો ભરાઈ જાય છે; તે દલીલ કરે છે કે પ્રજા અને સમૃદ્ધિથી ખાલી થયેલું રાજ્ય ભરત સ્વીકારશે નહીં. દશરથ તેની ક્રૂરતાને ધિક્કારે છે; પરંતુ કૈકેયી વંશપરંપરાનું દૃષ્ટાંત આપી વાત વધારેછે—સગર દ્વારા જ્યેષ્ઠ પુત્ર અસમાંજસનો ત્યાગ. ત્યારે વૃદ્ધ મંત્રી સિદ્ધાર્થ અસમાંજસના અપરાધો વર્ણવે છે—તે પ્રજાના બાળકો પર અત્યાચાર કરતો હતો—અને કૈકેયીને પડકારે છે કે રામમાં કોઈ સાચો દોષ હોય તો કહો; નહીંતર વનવાસ અધર્મ છે, જે ઇન્દ્રની શોભા પણ દહન કરી નાખે. અંતે શોકગ્રસ્ત દશરથ કૈકેયીના ‘કુપથ’ને ધિક્કારી કહે છે કે તે રાજ્ય અને ધન ત્યજી રામને અનુસરી જશે; અને નૈતિક વ્યંગ્ય તથા નિરાશાભર્યા શબ્દોમાં કૈકેયીને ભરત સાથે રાજ્ય ‘ભોગવ’ એમ કહી સર્ગ પૂર્ણ કરે છે.
अयोध्याकाण्डे सर्गः ३७ — चीरधारणं, सीतासंकल्पः, वसिष्ठोपदेशः (Bark-Robe Episode and Vasistha’s Admonition)
અયોધ્યાકાંડના ૩૭મા સર્ગમાં રાજજીવનમાંથી તપસ્વી શિસ્ત તરફ વનવાસનું દૃશ્યમાન રૂપાંતર ‘ચીર’ (વૃક્ષછાલનાં વસ્ત્ર) ધારણના વિધિપ્રસંગથી પ્રગટ થાય છે. મંત્રીઓની સલાહ સાંભળી શ્રીરામ દશરથને વિનયપૂર્વક કહે છે કે ભોગ અને આસક્તિનો ત્યાગ કર્યા પછી મને અનુચરો કે સૈન્યપ્રદર્શનની જરૂર નથી; વનજીવન માટે માત્ર ન્યૂનતમ આવશ્યક સાધનો જ જોઈએ. કૈકેયી નિર્લજ્જ રીતે સભામાં ચીરવસ્ત્રો કાઢી તેમને પહેરવાની આજ્ઞા આપે છે; રામ અને લક્ષ્મણ ઉત્તમ વસ્ત્રો ઉતારી મુનિવેષ ધારણ કરે છે. સીતા તો હજી રેશમી વસ્ત્રોમાં; ચીર જોઈ સંકોચે છે. કૈકેયી તેને કુશતંતુનાં વસ્ત્રો આપે છે; સીતા આંસુ અને લાજ સાથે પહેરવા પ્રયત્ન કરે છે, પણ અણગમતાં પૂછે છે—વનવાસી ઋષિઓ આવા વસ્ત્રો કેવી રીતે ધારણ કરે છે? ત્યારે શ્રીરામ પોતે તેના રેશમ ઉપર ચીર બાંધી આપે છે. આ જોઈ અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ રડીને વિનંતી કરે છે કે સીતાને વનકષ્ટ માટે બળજબરી ન કરાય. આ વિલાપ વચ્ચે વસિષ્ઠ આવી કૈકેયીને મર્યાદાભંગ અને છળ માટે ઠપકો આપે છે. તેઓ કહે છે કે સીતાનું જવું જરૂરી નથી; તે તો રામના સિંહાસન પર બેસવા યોગ્ય છે. તેઓ ચેતવે છે કે જો સીતાને બળપૂર્વક મોકલાશે તો નગર અને રાજ્ય રામની સાથે ચાલશે અને કૈકેયીને ખાલી દેશમાં રાજ્ય કરવું પડશે. છતાં સીતા અડગ રહે છે—પ્રિય પતિની સેવા અને સહધર્મપાલન માટે સ્વેચ્છાએ તપસ્વી જીવન સ્વીકારે છે; આ સર્ગનો ધર્મસંદેશ એ જ છે.
अयोध्याकाण्डे अष्टत्रिंशः सर्गः — Sita in Bark Garments; Public Outcry and Dasaratha’s Lament
આ સર્ગમાં વનવાસનો ક્ષણ લોકસાક્ષી અને પિતાના વિખૂટા પડવાથી ચિતરાય છે. અયોધ્યાવાસીઓ જ્યારે જુએ છે કે પતિ દ્વારા ‘રક્ષિત’ સીતાજી પણ વલ્કલ ધારણ કરે છે, ત્યારે તેઓ દશરથ વિરુદ્ધ આર્ત-ક્રોધથી પોકાર કરે છે; મહેલનો ખાનગી નિર્ણય લોકધર્મની કસોટી પર જાહેર નૈતિક નિંદામાં ફેરવાય છે. આ કકળાટથી રાજાનું અંતઃકરણ ડગમગી જાય છે અને જીવન તથા ધર્મ પ્રત્યેનો વિશ્વાસ તૂટવા લાગે છે. પછી દશરથ કૈકેયીને ધર્મયુક્ત રીતે કહે છે—જનકનંદિની સીતા નિર્દોષ છે, તેણે કોઈનું અહિત કર્યું નથી; તેને તપસ્વિનીના વેશમાં કષ્ટ આપવું અયોગ્ય છે. જો તે રામ સાથે જવા ઇચ્છે તો આભૂષણો અને જરૂરી સામગ્રી સાથે જાય—આ તેમની મૂળ પ્રતિજ્ઞાની મર્યાદા છે, વર્તમાન ક્રૂરતા અલગ છે. “સીતાનો અપરાધ શું?” એમ પૂછતાં તેઓ રામના વનવાસથી આગળ વધુ ‘ઘોર પાપ’ ન વધારવા ધિક્કારે છે; શોકનો અંત ન દેખાતાં તેઓ ભૂમિ પર પડી જાય છે. રામ પ્રસ્થાન માટે તૈયાર થઈ પાછા વળી પિતાને ઉપદેશ આપે છે—વૃદ્ધા, યશસ્વિની અને રાજાને દોષ ન આપતી કૌશલ્યાનું સન્માન અને રક્ષણ કરો, જેથી મારા વિયોગમાં તે જીવતી રહી શકે અને પુત્રશોકથી દગ્ધ ન થાય. આમ અધ્યાયમાં લોકનીતિ, રાજધર્મમાં પ્રતિજ્ઞા-કરુણાનો સંઘર્ષ અને પરિત્યક્તાની સંભાળરૂપ પુત્રધર્મ—ત્રણે એકસાથે પ્રગટ થાય છે.
एकोनचत्वारिंशः सर्गः — Dasaratha’s Lament, Sumantra’s Commission, and Sita’s Vow of Marital Dharma
રામે તપસ્વી વેષ ધારણ કરતાં જ અંતઃપુર અને રાજ્યકાર્યમાં જે તાત્કાલિક પરિવર્તન થાય છે તેનું વર્ણન આ સર્ગમાં છે. દશરથ અને રાણીઓ શોકથી ઢળી પડે છે; રાજા દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ રામની તરફ જોઈ શકતા નથી અને ઉત્તર પણ આપી શકતા નથી. થોડું સંભળી તેઓ કર્મફળની અનિવાર્યતા પર વિલાપ કરે છે અને કૈકેયીના કૌશલ્યથી ઊભા થયેલા દુઃખને ધિક્કારે છે. પછી સુમંત્રને આજ્ઞા આપે છે—શ્રેષ્ઠ અશ્વોથી યુક્ત રથ તૈયાર કરી રામને નગરસીમા બહાર સુધી પહોંચાડ. પછી દરબારી પ્રક્રિયા આગળ વધે છે. રાજા કોષાધિકારીને બોલાવી સીતાના વનવાસકાળ માટે જરૂરી ધન-સામગ્રી આપવાનો આદેશ કરે છે; આભૂષણો અને વસ્ત્રો લાવવામાં આવે છે. સીતા દિવ્ય અલંકારોથી તેજસ્વી બની પ્રભાતની કિરણો જેવી મહેલને પ્રકાશિત કરે છે. કૌસલ્યા અને સીતાની વચ્ચે ધર્મસંવાદ થાય છે. કૌસલ્યા પતિવ્રતા-ધર્મ સમજાવી ચેતવે છે કે વિપત્તિમાં પતિનો ત્યાગ ન કરવો; સીતા હાથ જોડીને ચંચલ આચરણ સાથેની સરખામણી નકારી, પતિ જ સ્ત્રીનું દૈવત છે એમ દૃઢપણે કહે છે. ત્યારબાદ રામ કૌસલ્યાને સાંત્વના આપી ચૌદ વર્ષનો નિશ્ચિત સમય યાદ કરાવે છે અને અજાણતાં કઠોર વચન થયા હોય તો સર્વ રાણીઓ પાસે ક્ષમા માગે છે. જ્યાં પહેલાં વાદ્યોનો મંગલનાદ હતો ત્યાં હવે સામૂહિક રોદન ગુંજે છે; અયોધ્યા અભિષેકની આશાથી શોકવિધિના વાતાવરણમાં પ્રવેશે છે.
प्रयाणवर्णनम् (Departure from Ayodhya; Civic Lament and the Chariot’s Urgency)
આ સર્ગમાં રામ-સીતા-લક્ષ્મણના અયોધ્યાથી પ્રસ્થાનની વિધિવત્ અને કરુણ ગતિ વર્ણવાય છે. ત્રણે કૃતાઞ્જલિ થઈ રાજા દશરથના ચરણ સ્પર્શ કરે છે, પ્રદક્ષિણા કરે છે અને શોકાકુલ પિતાને નમસ્કાર કરીને વિદાય લે છે. પછી રામ કૌસલ્યાને પ્રણામ કરે છે; લક્ષ્મણ પણ કૌસલ્યા તથા પોતાની માતા સુમિત્રાને વંદન કરે છે. સુમિત્રા લક્ષ્મણને ધર્મોપદેશ આપે છે—વનવાસને રાજધર્મની જ સતતતા માન; રામને પિતાસમાન, સીતાને માતાસમાન અને વનને અયોધ્યાસમાન ગણી સેવા કર—આ જ નિર્વાસનની નૈતિક રચના છે. સુમંત્ર વિનયપૂર્વક રામને રથ પર આરોહણ કરવા કહે છે અને ચૌદ વર્ષનો ગણતરીક્રમ શરૂ થયો છે એમ યાદ અપાવે છે. દશરથ વસ્ત્રો, આભૂષણો તથા શસ્ત્ર-કવચ જેવી રક્ષાસામગ્રી રથમાં મૂકાવે છે. રથ ચાલતાં જ અયોધ્યાની પ્રજા ઉમટી પડે છે, રથની બાજુઓ પકડી ધીમે ચલાવવાની વિનંતી કરે છે—રામમુખનું દર્શન ટકી રહે તે માટે. ઘંટનાદ, ઘોડા-હાથીના શબ્દો શહેરના સામૂહિક શોકને પ્રગટ કરે છે. દશરથ રાહુગ્રસ્ત પૂર્ણચંદ્ર સમાન મનથી ઢળી પડે છે; લોકો રડે છે અને કૌસલ્યા પણ રથ પાછળ દોડે છે. માતા-પિતાનું દુઃખ સહન ન થતાં રામ વારંવાર પાછળ જુએ છે, છતાં સારથીને ઝડપથી ચલાવવાનો આદેશ આપે છે. ‘થાંબો’—રાજાની હાક અને ‘ચાલો’—રામની આજ્ઞા વચ્ચે સुमંત્ર રામવચનનું પાલન કરે છે; પછી ઠપકો મળે ત્યારે ‘સાંભળ્યું નહીં’ એમ કહે છે, કારણ કે પીડા લંબાવવી અધર્મસમાન ગણાય છે. અંતે મંત્રીઓ રાજાને સમજાવે છે કે જેમને પાછા લાવવાની ઇચ્છા હોય તેમના પાછળ બહુ દૂર ન જવું; દશરથ ઘમઘમતો અને શોકવિહ્વળ બની પુત્ર તરફ તાકી ઊભો રહે છે.
अयोध्यायाः शोकप्रकम्पः (Ayodhya’s Tremor of Grief and Omens)
આ સર્ગમાં રામના પ્રસ્થાનની તત્કાળ અસર અયોધ્યા અને સમગ્ર પ્રકૃતિ પર કેવી રીતે પડે છે તે દર્શાવાયું છે. રામ હાથ જોડીને બહાર નીકળે છે; અંતઃપુરમાંથી કરુણ રોદન ઊઠે છે. તે સાંભળીને વિયોગથી દગ્ધ દશરથ વધુ ઊંડા શોકમાં ડૂબી જાય છે. શોક મહેલની અંદરથી ફેલાઈને આખા નગરજીવનને અસ્તવ્યસ્ત કરે છે—અગ્નિહોત્ર પ્રજ્વલિત થતા નથી, રસોઈ બંધ પડે છે, નિત્યકર્મો અને ફરજો શિથિલ થાય છે. પશુઓમાં પણ વ્યાકુલતા દેખાય છે—હાથી ખોરાક છોડે છે, ગાયો દૂધ આપતી નથી; કુટુંબબંધનો ઢીલા પડી જાય છે અને સૌનું ચિત્ત માત્ર રામમાં જ અટકી રહે છે. પછી ઘોર અપશકુનોની શ્રેણી આવે છે—નક્ષત્રોની કાંતિ ક્ષીણ થાય છે, ગ્રહો મ્લાન પડે છે, વિશાખા ધૂમથી ઢંકાયેલી લાગે છે, ચંદ્રની નજીક ક્રૂર ગ્રહો એકત્ર થાય છે અને દિશાઓ અંધકારથી ઘેરાયેલી જણાય છે. ધર્મરક્ષક રામના અભાવે અયોધ્યા ઇન્દ્રવિહોણી પૃથ્વી જેવી ‘કંપતી’ લાગે છે—વ્યક્તિગત શોકને ધર્મવ્યવસ્થાના વિક્ષેપના બ્રહ્માંડિય સંકેત સુધી વિસ્તારે છે આ સર્ગ.
द्विचत्वारिंशः सर्गः — दशरथस्य शोक-विलापः तथा कौशल्यागृह-प्रवेशः (Dasaratha’s Lament and Return to Kausalya’s Apartments)
રામના પ્રસ્થાન પછી દશરથ વિદાય લેતા રથ તરફ અચળ નજરે જુએ છે. જેટલો સમય ધૂળનો વાદળ દેખાય છે તેટલો સમય તેમની દૃષ્ટિ હટતી નથી; ધૂળ પણ અદૃશ્ય થતાં જ તેઓ શોકથી વ્યાકુળ થઈ ધરતી પર ઢળી પડે છે. કૌશલ્યા ધૂળથી ઢંકાયેલા રાજાને ઉઠાવી મહેલ તરફ લઈ જાય છે. પશ્ચાત્તાપથી તેમનું હૃદય વધુ દહે છે—જાણે બ્રાહ્મણવધનો દોષ લાગ્યો હોય અથવા અગ્નિનો સ્પર્શ થયો હોય; તેમનું મુખ ગ્રહણગ્રસ્ત સૂર્ય જેવું નિસ્તેજ બને છે. ‘હવે તો માત્ર ખુરનાં નિશાન બાકી છે, રામ દેખાતા નથી’ એમ તેઓ વિલાપ કરે છે. ચંદન, નરમ શય્યા અને ગાદલાંને આદતવાળા રામ હવે વૃક્ષમૂળે સૂઈ, લાકડું કે પથ્થરને તકીયો બનાવે છે એમ તેઓ કલ્પે છે; વનમાં અજાણી સીતાને વન્ય ગર્જનાઓથી થતો ભય પણ યાદ કરે છે. આ વચ્ચે તેઓ કૈકેયીને કઠોર રીતે ત્યજે છે—તેનો સ્પર્શ પણ નકારે છે અને લગ્નબંધન તોડી નાખ્યાની વાત કરે છે; ભરતના પિંડદાન વિષે કડવી ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે. નાગરિકોથી ઘેરાયેલા તેઓ અશુભ શાંતિથી ભરેલી અયોધ્યામાં પ્રવેશે છે અને રામ-સીતા-લક્ષ્મણ વિહોણો રાજમહેલ જુએ છે. ગળો ભરાઈ આવતાં સેવકોને કહે છે—મને કૌશલ્યાના ગૃહમાં લઈ જાઓ, એ જ હવે એકમાત્ર આશ્રય છે. મધરાતની મૃત્યુસમાન રાત્રિમાં તેઓ સ્વીકારે છે કે દૃષ્ટિ હજી પણ રામને જ અનુસરે છે, કૌશલ્યাও સ્પષ્ટ દેખાતી નથી; કૌશલ્યા પાસે બેસી ઊંડા શ્વાસ સાથે વિલાપ કરે છે.
कौशल्याविलापः — Kausalya’s Lament and the Vision of Rama’s Return
અયોધ્યાકાંડના ૪૩મા સર્ગમાં શોકવિહ્વળ કૌશલ્યા શારીરિક‑માનસિક રીતે થાકેલા દશરથને સંબોધીને વિલાપ કરે છે. તે કૈકેયીના વર્તનને સર્પની ઉપમા દ્વારા જુએ છે—કુટિલ ગતિ, છોડેલું વિષ અને ઘરમાં જ શત્રુની હાજરીનો ભય—અને રાજકીય અન્યાયને નૈતિક‑પ્રતીકાત્મક સંકટરૂપે પ્રગટ કરે છે. પછી તે આરોપથી આગળ વધી ચિંતાભર્યા પૂર્વાનુમાનમાં કહે છે—સુખસવલતના આદી રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ વનમાં પ્રવેશ કરશે; રાજસુખથી વંચિત થઈ ફળ‑મૂળ પર જીવવું પડશે અને અજાણી કઠિનતાઓ સહન કરવી પડશે. ત્યારબાદ “ક્યારે…?”ની પુનરાવર્તન સાથે તે રામના પરત આવવાનો દૃશ્ય ચિતરે છે—ધ્વજોથી શોભિત આનંદિત અયોધ્યા, રાજમાર્ગ પર જનતા લાજા વરસાવે, અને ભાઈઓ શસ્ત્રો તથા શુભ આભૂષણો સાથે નગરમાં પ્રવેશે. માતૃહૃદયની પરાકાષ્ઠા એ આશા છે કે રામ નાનકડા બાળકની જેમ રમતાં‑રમતાં પાછા આવે—જે વર્તમાન નિરાશા સામે મીઠી કલ્પના બને છે. અંતે તે કર્મદોષથી પોતાને દોષ આપે છે—પૂર્વજન્મે ગાય‑વાછરડાં પ્રત્યે કરેલા અપરાધનું સ્મરણ કરે છે—અને એકમાત્ર પુત્રના દર્શન વિના જીવન અશક્ય કહે છે. તેનો શોક દહનકારી અગ્નિ સમાન છે, જેમ ઉનાળાનો સૂર્ય ધરતીને તપાવે છે.
सुमित्रोपदेशः — Sumitra’s Consolation to Kausalya
અયોધ્યાકાંડના ૪૪મા સર્ગમાં, વનવાસ માટે પ્રસ્થાન કરેલા શ્રીરામના વિયોગથી શોકગ્રસ્ત કૌસલ્યાને રાણી સુમિત્રા શાંત્વના આપે છે. તે કહે છે કે વિલાપ નિરર્થક છે—રામ ધર્મમાં અડગ છે, તે દશરથની સત્યપ્રતિજ્ઞાનું પાલન કરે છે, અને વિદ્વાનોનો સદાચાર પરલોકમાં પણ ફળ આપે છે. લક્ષ્મણનું ઉત્તમ સાથ અને યુદ્ધસજ્જતા, સીતાએ સ્વેચ્છાએ કષ્ટમાં ભાગીદાર થવાનું પસંદ કરવું, તેમજ પવન-ચંદ્ર-સૂર્ય જેવા પ્રકૃતિતત્ત્વો પણ રામની સેવા કરશે—આવા સ્તરબદ્ધ આશ્વાસનો દ્વારા તે કૌસલ્યાનું ધૈર્ય દૃઢ કરે છે. પછી સુમિત્રા રામની અજેયતા અને અધિકાર સ્થાપે છે—વિશ્વામિત્ર પાસેથી પ્રાપ્ત દિવ્યાસ્ત્રો, બાણની પહોંચમાં જ શત્રુઓનો નાશ, અને નિશ્ચિત રીતે ભવિષ્યમાં પરત આવી રાજ્યાભિષેક થવો. તે વારંવાર પુનર્મિલનનું દૃશ્ય ચિતરે છે—રામ આવી માતાના ચરણોમાં પ્રણામ કરશે અને શોકના આંસુ આનંદના આંસુમાં ફેરવાશે. આ ઉપદેશથી કૌસલ્યાનો શોક તરત જ ઓસરિ જાય છે, જેમ શરદઋતુનું પાતળું વાદળ વિખેરાઈ જાય છે.
अयोध्यावासिजनानुरागः — The People and Brahmins Follow Rama toward Exile
અયોધ્યાકાંડના ૪૫મા સર્ગમાં રામના વનપ્રસ્થાન સમયે પ્રજા અને યજ્ઞસમુદાયની પ્રતિક્રિયા વર્ણવાય છે. અયોધ્યાવાસીઓ અતિભક્તિથી તેમના રથને અનુસરે છે; રાજપક્ષ અને મિત્રગણ બળપૂર્વક તેમને પાછા મોકલવા પ્રયત્ન કરે છે, છતાં લોકો પાછા ફરતા નથી. ત્યારે રામ પિતૃતુલ્ય સ્નેહથી તેમને સમજાવે છે—ભરત પ્રત્યે નિષ્ઠા રાખો, રાજાજ્ઞાનું પાલન કરો; નગરની સ્થિરતા જાળવવી પણ ધર્મનો જ અંશ છે. પરંતુ રામની અડગ ધર્મનિષ્ઠા જ પ્રજામાં તેમના રાજ્યાભિષેકની તીવ્ર ઇચ્છા વધારી દે છે. દૂરથી વૃદ્ધ બ્રાહ્મણો—જ્ઞાન, વય અને તપોતેજમાં વરિષ્ઠ—વિલાપ કરે છે અને ઘોડાઓને પણ વિનંતી કરે છે કે પાછા વળો; શુદ્ધ સંકલ્પવાળા સ્વામીને વન તરફ નહીં, નગર તરફ લઈ જવો જોઈએ એમ તેઓ કહે છે. કરુણાથી દ્રવિત રામ રથમાંથી ઉતરી સીતાલક્ષ્મણ સાથે પગપાળા ચાલે છે, જેથી બ્રાહ્મણો પાછળ ન રહી જાય. બ્રાહ્મણો વધુમાં કહે છે કે સમગ્ર બ્રાહ્મણવર્ગ ખભા પર પવિત્ર અગ્નિ ધારણ કરીને તેમની પાછળ આવી રહ્યો છે; વાજપેયથી પ્રાપ્ત છત્રોથી તેઓ છાંયો આપે છે અને પોતાનો નિશ્ચય અડગ જાહેર કરે છે—રામ જ જો ધર્મ અવગણે તો ધર્મમાર્ગ શું બાકી રહે? અધૂરા યજ્ઞો, સર્વ જીવોની ભક્તિ, વૃક્ષ-પક્ષીઓનો પણ અનુરાગ યાદ અપાવી તેઓ રામને પરત આવવા પ્રાર્થના કરે છે. તામસા નદી પણ જાણે પ્રતીકરૂપે તેમને અટકાવતી દેખાય છે; તેના કાંઠે સુમંત્ર ઘોડાઓની સેવા કરે છે—નગર અને વન વચ્ચેનો સીમાંત વિરામ ત્યાં ચિહ્નિત થાય છે.
तमसातीरवासः — Night on the Bank of the Tamasa and the Stratagem to Elude the Citizens
અયોધ્યાકાંડના ૪૬મા સર્ગમાં વનવાસની પ્રથમ રાત્રિ નગરજીવનથી અરણ્યજીવન તરફ શિસ્તબદ્ધ અને વિચારપૂર્વક સંચાલિત પરિવર્તનરૂપે દર્શાય છે. શ્રીરામ તમસા નદીના મનોહર કાંઠે નિવાસ કરે છે, લક્ષ્મણને શાંત ચિત્તે ઉપદેશ આપે છે અને વનમાં ફળમૂળ ઉપલબ્ધ હોવા છતાં માત્ર જલાહાર સ્વીકારી સ્વેચ્છિત તપોવૃત્તિનો સંયમ પ્રગટ કરે છે. સુમંત્ર અશ્વોની સેવા કરે છે, સંધ્યોપાસના કરે છે અને નદીકાંઠે પાનની શય્યા તૈયાર કરે છે; રામ સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે વિશ્રામ કરે છે, જ્યારે લક્ષ્મણ પ્રભાત સુધી જાગરણ કરીને સુમંત્રને રામના ગુણોનું કીર્તન સંભળાવતો રહે છે. પ્રાતઃકાળે રામ વૃક્ષછાયામાં સૂતા નાગરિકોને જોઈ તેમની ભક્તિને પોતાને જ દુઃખદાયક સંકલ્પ બની શકે તેમ માને છે અને રાજધર્મનું તત્ત્વ કહે છે—પ્રજાને દુઃખથી મુક્ત કરવી, રાજકુમારની વિપત્તિથી તેમને ભારિત ન કરવી. તેથી તેઓ સૌ સૂતા હોય ત્યારે ગુપ્ત પ્રસ્થાનનો ઉપાય સૂચવે છે. પીછો અટકાવવા રામ સુમંત્રને યુક્તિ આપે છે—રથને થોડું ઉત્તર દિશામાં લઈ જઈ પછી વળાંક લઈ માર્ગ બદલી દેજે, જેથી પૌરજન ગૂંચવાય. ત્યારબાદ તેઓ જોડાયેલા રથમાં બેસી ઝડપી પ્રવાહ અને ભમરાવર્તવાળી તમસાને પાર કરે છે અને ‘કંટકરહિત’ શુભ રાજમાર્ગ પકડી તપોવન તરફ આગળ વધે છે—વનવાસને ધર્મનિર્ણય અને સુવ્યવસ્થિત કાર્ય, બંને રૂપે પ્રગટ કરતાં.
अयोध्यायाः पौरविलापः (Lament of the Citizens of Ayodhya on Rama’s Absence)
પ્રભાતે અયોધ્યાના પૌરોને ખબર પડે છે કે શ્રીરામ હવે દેખાતા નથી. તેઓ મનથી સ્તબ્ધ થઈ જાય છે; શોક એવો છવાઈ જાય છે કે તેમની કર્તૃત્વશક્તિ અને ઓળખની જાગૃતિ પણ જાણે લુપ્ત થઈ ગઈ હોય. તેઓ અહીં-ત્યાં રામના કોઈ ચિહ્નની શોધ કરે છે, ચેતનાને મંદ કરનાર નિદ્રાની નિંદા કરે છે અને સમૂહમાં વિલાપ કરે છે—રામ પિતૃતુલ્ય રક્ષક છે; તેમના વિયોગે જીવન નિષ્ફળ લાગે છે. વિલાપ ક્રમે અતિશય પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે છે—મૃત્યુ કે આત્મદાહ સુધીના પ્રસ્તાવો પણ તેઓ કરે છે, કારણ કે નગરના ધર્મકેન્દ્ર સમાન રામથી વિયોગ તેમને અસ્તિત્વનો સંકટ લાગે છે. રથના ચાકનાં નિશાન અનુસરી તેઓ થોડું આગળ જાય છે, પણ માર્ગ ગુમાવી બેસે છે; રથમાર્ગ અદૃશ્ય થવો ભાગ્યના અવરોધનું સ્પષ્ટ પ્રતીક બની રહે છે. થાકી જઈ તેઓ પાછા વળે છે અને અયોધ્યામાં પ્રવેશે છે; સમૃદ્ધ ઘરોમાં પણ મુશ્કેલીથી પગ મૂકે છે અને શોકથી પોતાના જ સગાંને ઓળખી શકતા નથી. અંતે ઉપમાઓની પરત—ગરુડથી સર્પશૂન્ય થયેલી નદી, ચંદ્રવિહિન આકાશ અને જલવિહિન સમુદ્ર જેવી રામવિહિન અયોધ્યા દેખાય છે; રાજકીય અભાવને જાણે વૈશ્વિક વંચિતતા રૂપે ચિતરવામાં આવે છે.
अयोध्यायाः शोकवर्णनम् (Ayodhya’s Lament and Civic Desolation)
આ સર્ગમાં રામને અનુસરીને પાછા અયોધ્યા ફરેલા નાગરિકોની સામૂહિક વ્યથા ચિતરાય છે. તેઓ આંસુઓથી અંધ સમા, જાણે પ્રાણવાયુ છૂટતો હોય તેમ, મૃત્યુની ઇચ્છા ધરાવતા હોય એવા દેખાય છે. ઘરોમાં સર્વત્ર રોદન; સ્ત્રીઓ તીખા વચનોથી પતિઓને ધિક્કારે છે; વેપાર, રસોઈ, ઉત્સવો અને સંતાનજન્મનો આનંદ પણ અર્થહીન બની જાય છે. સાથે જ રામ સાથે ગયેલાઓ—સીતાસહ લક્ષ્મણ—ની મહિમા પ્રગટ થાય છે અને પ્રકૃતિને પણ আতિથ્યશીલ રાજ્ય સમી કલ્પના કરવામાં આવે છે: વનો, નદીઓ, પર્વતો, પુષ્પિત વૃક્ષો અને ઝરણાં રામને પ્રિય અતિથિ સમો સન્માન આપશે, ઋતુ બહારનાં ફૂલો અને નિર્મળ જળ અર્પણ કરશે. સ્ત્રીઓ સીતાની સેવા અને પુરુષો રામની સેવા એમ વહેંચણી સૂચવી, વનવાસને પણ ચાલતું-ફરતું સેવાસમુદાય માને છે. પછી નાગરિકો કૈકેયીના અધર્મપૂર્ણ નિર્ણયની નિંદા કરે છે, નેતૃત્વવિહિન રાજ્યના વિનાશની આશંકા વ્યક્ત કરે છે અને દશરથના અવસાન તથા ત્યારપછીના વિલાપની પૂર્વકલ્પના કરે છે. રામના ગુણોનું સંક્ષિપ્ત સ્તવન થાય છે. સાંજ પડતાં યજ્ઞાગ્નિ અને શાસ્ત્રપાઠ થંભી જાય છે, બજારો બંધ થાય છે; અયોધ્યા તારાવિહીન અંધકારમાં, ઘટેલા જળવાળા સમુદ્ર જેવી ક્ષીણ—ધર્મક્ષયનું નગરરૂપક—દેખાય છે.
एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address
આ સર્ગમાં રાત્રિના અંતિમ પ્રહરમાં રામની ઝડપી યાત્રાનું વર્ણન છે. દશરથની આજ્ઞા સ્મરીને રામ વનવાસને માત્ર નિર્વાસન નહીં, પરંતુ સ્વયં ધારણ કરેલું ધર્મવ્રત માને છે. પ્રભાતે શુભ પ્રાતઃસંધ્યાનું પૂજન કરીને તે કોશલની સીમા સુધી પહોંચે છે અને તેને પાર કરે છે; માર્ગમાં ગામલોકોની વાતો સાંભળે છે—દશરથનો કામવશ નિર્ણય અને કૈકેયીનો મર્યાદાભંગ તેઓ નિંદે છે. આ જનવાણી રાજકુલ માટે બહારથી થતું નૈતિક મૂલ્યાંકન બની રહે છે. પછી યાત્રામાર્ગની વિગતો આવે છે. રામ પવિત્ર વેદાશ્રુતિ નદી પાર કરીને દક્ષિણ દિશામાં, અગસ્ત્યસંબંધિત પ્રદેશ તરફ આગળ વધે છે; લાંબી મુસાફરી પછી ઠંડા જળવાળી ગોમતી (કાદવાળાં કાંઠાં, ચરતા ગૌધન) પાર કરે છે અને પછી મોર તથા હંસોના નાદથી ગુંજતી સ્યન્દિકા નદી પણ ઓળંગે છે. રામ સીતાને મનુએ ઇક્ષ્વાકુને આપેલી કહેવાતી વિશાળ ભૂમિઓ બતાવી વંશસ્મૃતિ સાથે રાજભૂગોળ જોડે છે. તે વારંવાર સારથીને “સૂત” કહી હંસમત્ત સ્વરે મધુર વચન બોલે છે, સરયૂ કાંઠાના પુષ્પિત ઉપવનોમાં પરત ફરવાની તરસ વ્યક્ત કરે છે અને રાજર્ષિઓની મૃગયા-વિહાર પરંપરા સુખદ હોવા છતાં તે પોતાની મુખ્ય ઇચ્છા નથી એમ કહી ક્ષાત્રસંસ્કૃતિ અને આત્મસંયમનો સંતુલિત ભાવ દર્શાવે છે.
गङ्गादर्शनम् तथा गुहसमागमः (Vision of the Gaṅgā and Meeting with Guha)
અયોધ્યાકાંડના પચાસમા સર્ગમાં રામ સમૃદ્ધ કોશલ પ્રદેશ પાર કરીને અયોધ્યા તરફ મુખ ફેરવી નગરને તથા તેની રક્ષક દેવતાઓને વિધિવત્ નમસ્કાર કરીને ઔપચારિક વિદાય આપે છે. પ્રજા શોકાકુલ થઈ તેને દૂર સુધી અનુસરે છે; રામ નજરથી ઓઝલ થતાં તેઓ વિલાપ કરે છે. પછી કોશલની મંગલમય સમૃદ્ધિનું અલંકારિક વર્ણન આવે છે—યૂપ, ચૈત્ય વગેરે ધર્મચિહ્નો, કૃષિ-વૈભવ, નિર્ભય નાગરિક જીવન અને વેદપાઠનો નાદ; આથી સુશાસનને સંસ્કૃતિ-સમૃદ્ધિનું પોષક પર્યાવરણ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ રામ ગંગાનું દર્શન કરે છે—ફેનને સ્મિત સમાન, જળધારાને વેણી સમાન ઉપમાઓ સાથે, વિષ્ણુપાદોદ્ભવ, શિવજટાધારણ અને ભાગીરથના તપનું સ્મરણ કરીને તેની પવિત્રતા અને સીમાંતભાવ પ્રગટ થાય છે. શૃંગિબેરપુર પહોંચીને રામ ઇંગુદી વૃક્ષ પાસે નિવાસ નક્કી કરે છે. નિષાદરાજ ગુહ સ્નેહપૂર્વક આવી আতિથ્ય કરે છે અને પોતાનું રાજ્ય પણ અર્પણ કરે છે; રામ તપસ્વીધર્મ અનુસાર દાન-ઉપહાર સ્વીકારતા નથી, માત્ર દશરથના ઘોડાઓ માટે ચારો અને પાણી માગે છે. રાત્રિભર ગુહ જાગૃત રહી પહેરો આપે છે—મૈત્રી, સંયમ અને વનસીમા પર રક્ષણધર્મનું આદર્શ પ્રગટ થાય છે.
अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः — Guha’s Vigil and Lakṣmaṇa’s Lament (Night on the riverbank)
અયોધ્યાકાંડના એકાવનમા સર્ગમાં નદીકાંઠે વનવાસ-છાવણીની રાત્રિનું ચિત્રણ છે, જ્યાં રક્ષણ અને શોક એકસાથે વહે છે. રામની સુરક્ષા માટે નિદ્રાવિહોણા રહી જાગતા લક્ષ્મણને જોઈ નિષાદરાજ ગુહ દ્રવિત થાય છે; તે તૈયાર શય્યા અર્પણ કરવા ઇચ્છે છે અને પોતાના બંધુઓ સાથે શસ્ત્રધારી બની રાતભર પહેરો આપવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે—સૌહૃદને તે ધર્મકર્તવ્ય માને છે. પરંતુ લક્ષ્મણ આરામ સ્વીકારતા નથી; તેઓ કહે છે કે રામથી વધુ પ્રિય તેમને કોઈ નથી, અને રામ સીતાસહ ઘાસ પર શયન કરે ત્યારે તેમને ઊંઘ અને ભોગ અશક્ય છે. પછી લક્ષ્મણનું વિલાપ રાજધર્મ-નીતિની ચિંતા બની જાય છે. અભિષેકની ઇચ્છા અધૂરી રહેતાં દશરથનું પ્રાણાંત થવાનું, કૌશલ્યાનું ધરાશાયી થવું, અને શોક-ક્લાંતિથી અયોધ્યાના નગરનાદનું મૌન થવું—એવું તેઓ અનુમાન કરે છે. વચ્ચે અયોધ્યાની પૂર્વ સમૃદ્ધિ, ઉત્સવમય વૈભવ અને સુવ્યવસ્થિત નગરજીવનનું સંક્ષિપ્ત સ્મરણ કરીને આવનારા વિયોગને વધુ કરુણ બનાવે છે. રાત્રિ લક્ષ્મણના શોકમાં જ પસાર થાય છે; જનહિતાર્થે કહેલી તેમની સત્ય વાત સાંભળી ગુહ પણ સહદુઃખથી રડી પડે છે—મિત્રતા અહીં સામૂહિક કરુણા અને ધાર્મિક એકતાનું સાધન બને છે।
गङ्गातरणम्, सुमन्त्र-प्रतिनिवर्तनम्, जटाधारणम् (Crossing the Gaṅgā; Sumantra’s Return; Adoption of Ascetic Signs)
પ્રભાતે શ્રીરામ ગંગાતીર તરફ પ્રસ્થાન કરે છે અને લક્ષ્મણ, સીતા તથા અનુચરોને વિધિવત્ સૂચનાઓ આપી યાત્રાક્રમ સ્પષ્ટ કરે છે. પછી તેઓ સુમંત્રને કરુણાથી પરંતુ દૃઢતાથી વિદાય આપી કહે છે—દશરથની સેવામાં અપ્રમાદ રાખવો, ભરતને શીઘ્ર બોલાવવો, સર્વ રાણીઓ પ્રત્યે સમભાવ રાખવો અને વિશેષ કરીને કૌશલ્યાનું આદર-સત્કાર કરવો। સુમંત્ર શોકથી વ્યાકુળ થઈ ખાલી રથ જોઈ અયોધ્યાના દુઃખની કલ્પના કરે છે અને વનવાસીઓ સાથે જવાની પરવાનગી માગે છે; આત્મદાહ સુધીની વાત કરે છે. રામ રાજધર્મયુક્ત વિચારથી તેને રોકી કહે છે કે કૈકેયીને વનવાસ સત્ય છે એવો વિશ્વાસ થવો જોઈએ—એ માટે સુમંત્રનું પરત ફરવું જરૂરી છે। ગુહ નાવની વ્યવસ્થા કરે છે. રામ આશ્રમજીવનને અનુરૂપ વ્રત સ્વીકારી વડના દૂધથી જટા ધારણ કરે છે; લક્ષ્મણ પણ તેમ જ કરે છે. તેઓ ઝડપી પ્રવાહવાળી ગંગા પાર કરે છે; સીતા નદી પાસે વ્રત-પ્રાર્થના કરીને કહે છે—કુશળ પરત ફર્યા પછી હું તારો પૂજન કરીશ. દક્ષિણ કાંઠે પહોંચીને રામ રક્ષણક્રમ નક્કી કરે છે—આગળ લક્ષ્મણ, મધ્યમાં સીતા, પાછળ રામ—આ રીતે વનયાત્રાની શિસ્ત અને પરસ્પર રક્ષણધર્મ પ્રગટ થાય છે।
पञ्चाशत्तमः सर्गः (Sarga 53) — Rāma’s Lament, Vigil for Sītā, and Lakṣmaṇa’s Consolation
આ સર્ગમાં વસતિથી દૂર વનમાં પસાર થતી પ્રથમ રાત્રિનું વર્ણન છે. એક વૃક્ષ પાસે પહોંચીને શ્રીરામ પશ્ચિમ સંધ્યા-વિધિ કરે છે અને સીતાના યોગક્ષેમ માટે રાત્રિ-જાગરણ જરૂરી છે એમ કહી લક્ષ્મણને પહેરા માટે નિમે છે. રાજસુખને યોગ્ય હોવા છતાં રામ ભૂમિ પર શયન કરે છે અને અયોધ્યાનું સ્મરણ કરીને દશરથનું દુઃખ, કૈકેયીની કામના અને ભવિષ્યમાં ભરત એકમાત્ર અધિપતિ બની શકે એવી રાજકીય સ્થિતિ પર વિચાર કરે છે. રામ રાજધર્મનો ઉપદેશ આપે છે—જ્યારે કામ અર્થ અને ધર્મને દબાવી દે છે ત્યારે રાજા ઝડપથી પતન પામે છે; ધર્મ છોડીને ભોગમાં આસક્ત નરપતિ દશરથની જેમ વિનાશ જુએ છે. પછી કૌશલ્યા અને સુમિત્રાના શોકની ચિંતા કરીને રામ વ્યાકુળ થાય છે; માતાઓની રક્ષા માટે લક્ષ્મણ પાછો જાય એવો પ્રસ્તાવ પણ કરે છે અને કૌશલ્યાને ફળપ્રાપ્તિના ક્ષણે દુઃખ આપ્યું એમ આત્મનિંદા કરે છે. અંતે સંયમની નીતિ દર્શાવી રામ કહે છે—બાણોથી અયોધ્યા અને ધરતીને પણ વશ કરી શકું તેમ છતાં નિરર્થક બળપ્રદર્શન કરવાનું નથી; અધર્મના ભય અને પરલોકચિંતાથી રાજ્યાભિષેક પણ સ્વીકારવો નથી. આંસુભર્યા મૌનમાં રામ સ્થિર થાય છે; ત્યારે લક્ષ્મણ ભક્તિ અને ધૈર્યથી કહે છે કે રામ વિના અયોધ્યા ચંદ્રહીન રાત સમાન છે અને તે તથા સીતા રામથી અલગ રહી શકતા નથી. પછી ત્રણેય ન્યગ્રોધ (વડ) નીચે તૈયાર કરેલી શય્યા પર વિશ્રામ કરે છે; વનધર્મ અનુસાર પૂર્ણ વનવાસમાં સાથ આપવાનો લક્ષ્મણનો નિશ્ચય રામ સ્વીકારે છે, અને બંને ભાઈઓ નિર્જન વનમાં સિંહોની જેમ નિર્ભય રહે છે.
भरद्वाजाश्रमप्राप्तिः — Arrival at Bharadvāja’s Hermitage and Counsel toward Citrakūṭa
સર્ગ ૫૪માં પ્રયાગના ગંગા–યમુના સંગમપ્રદેશમાં યાત્રાથી આશ્રમ-સંવાદ તરફ કથાનો પ્રવાહ આવે છે. એક મહાવૃક્ષ નીચે શુભ રાત્રિ વિતાવી રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ વિશાળ વન પાર કરીને સંગમ તરફ આગળ વધે છે અને અજાણ્યા છતાં મનોહર પ્રદેશો નિહાળે છે. યજ્ઞધૂમ દેખાતાં તેઓ નજીક તપોવન હોવાનો અંદાજ કરે છે અને સાંજ સુધી ભરદ્વાજ મુનિના આશ્રમે પહોંચે છે. તેઓ પહેલાં દૂરથી વિનયપૂર્વક ઊભા રહે છે, પછી પ્રવેશ કરીને નિયમનિષ્ઠ, અગ્નિહોત્રપરાયણ અને દિવ્યદૃષ્ટિ ધરાવતા ઋષિને પ્રણામ કરે છે. રામ પોતાનો પરિચય આપી સીતા-લક્ષ્મણનો પણ પરિચય કરાવે છે અને પિતૃવચનથી પ્રાપ્ત વનવાસનું કારણ જણાવે છે. ધર્માનુસાર મૂળ-ફળ પર નિર્વાહ કરીને વનમાં વસવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે. ભરદ્વાજ અતિથિધર્મ મુજબ અર્ઘ્ય, પાદ્ય, જળ, ભોજન અને નિવાસની વ્યવસ્થા કરીને સત્કાર કરે છે; શિષ્યો, તપસ્વીઓ અને વન્ય પ્રાણીઓ વચ્ચે આશ્રમનું પવિત્ર વાતાવરણ દેખાય છે. સંવાદમાં ઋષિ સંગમ નજીક સુખથી રહેવાની સલાહ આપે છે; પરંતુ નજીકના વસવાટથી લોકોની આવનજાવન વધશે અને સીતાને એકાંત-સુખ રહે તે માટે રામ વધુ નિર્જન સ્થાન માગે છે. ત્યારે ભરદ્વાજ દસ ક્રોશ દૂર આવેલા પ્રસિદ્ધ ચિત્રકૂટ પર્વતનું સૂચન કરે છે—તેની પવિત્રતા, કુદરતી સમૃદ્ધિ અને દર્શનમાત્રથી મન ઉન્નત થાય તેવી મહિમા વર્ણવે છે. પ્રભાતે પ્રસ્થાનની અનુમતિ આપી ચિત્રકૂટને જ તેમના વનવાસ માટે યોગ્ય સ્થાન તરીકે પુનઃ નિશ્ચિત કરે છે.
चित्रकूटमार्गोपदेशः — Instructions for the Chitrakuta Route and the Yamuna Crossing
ભરદ્વાજના આશ્રમમાં રાત્રિ વિતાવી પ્રભાતે રામ-લક્ષ્મણ અને સીતાએ મુનિને પ્રણામ કર્યા. ભરદ્વાજે ચિત્રકૂટ તરફનો માર્ગ સ્પષ્ટ રીતે સમજાવ્યો—ગંગા-યમુનાના સંગમ સુધી જઈ, પશ્ચિમાભિમુખ વહેતી કાલિંદી (યમુના)ના કિનારે આગળ વધવું, એક પ્રાચીન તીર્થઘાટ શોધી લાકડાંથી તરાપો બનાવી નદી પાર કરવી. તેમણે સિદ્ધસંબંધિત એક વિશાળ વટવૃક્ષ પણ બતાવી ત્યાં સીતાએ મંગલ પ્રાર્થનાઓ કરવી એમ કહ્યું. પછી બંને ભાઈઓએ લાકડાના ગોઠાણ બાંધી, વાંસ પાથરી અને ઉશીરથી ઢાંકી મોટો તરાપો તૈયાર કર્યો; લક્ષ્મણે સીતાને આરામદાયક આસન ગોઠવ્યું. રામે લજ્જાશીલ સીતાને સહારો આપી તરાપા પર બેસાડીને વસ્ત્રો, આભૂષણો, સાધનો અને શસ્ત્રો પણ ચઢાવ્યાં. નદીના મધ્યમાં સીતાએ નદીને નમસ્કાર કરી સુરક્ષિત પરત ફર્યા પછી પૂજા કરવાનો સંકલ્પ કર્યો; ત્યારબાદ તેઓ દક્ષિણ કાંઠે પહોંચ્યા. કાંઠે ઉતરી સીતાએ વટવૃક્ષની પ્રદક્ષિણા કરી રામનું વ્રત સિદ્ધ થાય અને કૌશલ્યા-સુમિત્રા સાથે પુનર્મિલન થાય એવી પ્રાર્થના કરી. પછી રામે લક્ષ્મણને કહ્યું—સીતાને આગળ લઈ ચાલ, હું શસ્ત્રસજ્જ થઈ પાછળ આવું; અને તેની વનસ્પતિ વિષયક જિજ્ઞાસા પણ સંતોષ. યમુનાની શોભા જોઈ સીતાને આનંદ થયો; બંને ભાઈઓએ વન્ય ફળ-મૂળ એકત્ર કરી નદીકાંઠે નિવાસયોગ્ય સ્થાન પસંદ કર્યું.
चित्रकूटगमनम् तथा पर्णशालाप्रवेशः (Arrival at Chitrakuta and Establishing the Leaf-Hut)
રાત વીતી ગયા પછી શ્રીરામ સૌમ્ય રીતે લક્ષ્મણને જગાડી વનમાં સંભળાતા મંગલ ધ્વનિઓ વચ્ચે પ્રસ્થાનનો સમય સૂચવે છે. પછી મુનિ (ભારદ્વાજ) બતાવેલા માર્ગે તેઓ ચિત્રકૂટ તરફ આગળ વધે છે. માર્ગમાં રામ સીતાને ઋતુસૌંદર્યથી ભરપૂર વન દર્શાવે છે—ફૂલેલા વૃક્ષો, મધછત્તાં, પક્ષીઓ અને ગજરાજ—અને કહે છે કે આ વન આશ્રય પણ છે અને નિયમિત તપોવાસ માટે યોગ્ય નિવાસ પણ છે. ચિત્રકૂટ પહોંચીને રામ તે પર્વતને નિવાસયોગ્ય માને છે, કારણ કે ત્યાં જળ, મૂળ-ફળની સમૃદ્ધિ છે અને મહર્ષિઓનું સાન્નિધ્ય પણ છે. તેઓ વાલ્મીકિના આશ્રમમાં જઈ પ્રણામ કરે છે; ઋષિ તેમનું સન્માનપૂર્વક સ્વાગત કરી આસન આપે છે. પછી રામ લક્ષ્મણને મજબૂત પર્ણશાળા બાંધવાની આજ્ઞા આપે છે. પર્ણશાળા તૈયાર થયા પછી રામ વાસ્તુ-શમન વિધિ કરે છે—મૃગમાંસનું નૈવેદ્ય, મંત્રજપ, સ્નાન, તેમજ વિશ્વદેવો, રુદ્ર અને વિષ્ણુ વગેરે દેવતાઓને બલિ. આશ્રમોચિત વેદી અને અગ્નિસ્થાન સ્થાપી વન્ય અર્પણોથી વનદેવતાઓ અને ભૂતગણને તૃપ્ત કરે છે. અંતે ત્રણેય સાથે કૂટિરમાં પ્રવેશ કરે છે—જાણે દેવો સુધર્મા સભામાં પ્રવેશે—અને સમૃદ્ધ વનમાં શાંતિથી નિવાસ કરે છે।
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Sumantra’s Return to Ayodhya and the Palace’s Lament
આ સર્ગમાં ગંગાતટે શ્રીરામ પાસેથી વિદાય લઈને સુમંત્રની દૃષ્ટિએ કથા ફરી અયોધ્યામાં પ્રવેશે છે. રામ દક્ષિણ કાંઠે પહોંચે ત્યાં સુધી ગુહ સુમંત્ર સાથે ચાલીને વાતો કરે છે અને પછી શોકાકુલ થઈ પોતાના ઘરે પરત ફરે છે. સુમંત્ર વનો, નદીઓ, સરોવરો, ગામો અને નગરો જોતો ઝડપથી મુસાફરી કરીને ત્રીજા દિવસે સાંજ સમયે અયોધ્યા પહોંચે છે અને નગરને નિઃશબ્દ તથા નિરાનંદ જુએ છે. લોકો ટોળે વળી પૂછે છે—“રામ ક્યાં છે?” તેઓ વિલાપ કરે છે કે યજ્ઞો, લગ્નો, સભાઓ અને દાનસમારંભોમાં હવે ધર્માત્મા રાજકુમાર દેખાશે નહીં; પિતાસમાન પ્રજાપાલન કરનાર રામને યાદ કરે છે. મહેલમાં પ્રવેશતાં સુમંત્ર ભીડભાડવાળા આંગણાં પાર કરે છે; મહેલોમાં સ્ત્રીઓ આંસુભર્યા નેત્રોથી રડતી સાંભળાય છે. દશરથની રાણીઓ કૌસલ્યાને આ સમાચાર કહેવા કેટલું કઠિન પડશે તે અંગે ધીમે ધીમે ચર્ચા કરે છે. અંતે સુમંત્ર રાજાને મળે છે અને રામનો સંદેશ શબ્દશઃ સંભળાવે છે. શોકથી વ્યાકુળ દશરથ મૂર્છિત થઈ પડી જાય છે; અંતઃપુરમાં હાહાકાર મચી જાય છે. સુમિત્રાની સહાયથી કૌસલ્યા પડેલા રાજાને ઉઠાવે છે, કૈકેયી ગેરહાજર હોવાથી નિર્ભય થઈ દૂતને પૂછવા કહે છે, અને પોતે પણ શોકથી ઢળી પડે છે—ફળે સમગ્ર અયોધ્યામાં ફરી શોકનો પ્રવાહ ઊઠે છે।
अष्टपञ्चाशः सर्गः (Sarga 58) — Daśaratha Questions Sumantra; Messages from the Forest Threshold
ચેતના પરત આવતાં રાજા દશરથ સુમંત્રને બોલાવી રામના ચોક્કસ સમાચાર પૂછે છે. રામ ક્યાં બેઠા, ક્યાં સૂતા, શું ભોજન કર્યું—આવા દેહસંબંધિત વિગતવાર પ્રશ્નો કરીને તેઓ વિરહના શોકમાં સ્પર્શી શકાય તેવી વાર્તાને પુત્રની હાજરીનો વિકલ્પ બનાવે છે. સુમંત્ર હાથ જોડીને આવી દશરથને વૃદ્ધ, ધૂળથી ઢંકાયેલા અને નવા પકડાયેલા હાથીની જેમ ઊંડા શ્વાસ લેતા વર્ણવે છે; આ શારીરિક ચિત્રણમાં રાજ્યની પણ ધરાશાયી સ્થિતિ દેખાય છે. સુમંત્ર જણાવે છે કે વનસીમાએ રામે ધર્મપૂર્વક સંદેશ આપ્યો—અંતઃપુરમાં સૌને પ્રણામ અને કુશળપ્રશ્ન પહોંચાડવા, ખાસ કરીને કૌસલ્યાને. નિત્યકર્મની નિયમિતતા, દશરથની દેવતુલ્ય સેવા, સહપત્નીઓમાં વિનય, અને કૈકેયી સાથે સંબંધો સાવધાનીથી જાળવવા—એવો ઉપદેશ રામ આપે છે. ભરત વિષે પણ રાજધર્મ કહે છે—તેમને રાજા માની સન્માન આપવું, તેમની કુશળતા જણાવવી, સર્વ માતાઓને સમાન આદર આપવો અને વૃદ્ધ રાજાની આજ્ઞા પાળવી. પછી લક્ષ્મણનો ક્રોધ અને વનવાસ સામેનો નૈતિક વિરોધ પ્રગટ થાય છે; સીતા પહેલા સ્તબ્ધ રહે છે, પછી સુમંત્ર વિદાય લેતાં જ રડી પડે છે. અંતે હાથ જોડીને રડતા રામ, તેમને ટેકો આપતા લક્ષ્મણ અને રાજરથ તરફ તાકી રહેલી સીતા—આ વિયોગદૃશ્ય વ્યક્તિગત શોકને કર્તવ્યધર્મની નીતિ સાથે એકરૂપ કરે છે.
एकोनषष्ठितमः सर्गः (Sarga 59): सुमन्त्रवाक्यं, अयोध्याविषादः, दाशरथिशोकसागरः
આ સર્ગમાં સુમંત્ર રાજા દશરથને પોતાનો અહેવાલ આગળ વધારીને કહે છે. રામ અને લક્ષ્મણ તપસ્વી વેશમાં ગંગા પાર કરીને પ્રયાગ તરફ આગળ વધ્યા; લક્ષ્મણ રામની રક્ષા માટે સદા સતર્ક રહ્યો. સુમંત્રને લાચાર થઈ પાછા ફરવું પડ્યું—ઘોડાં પણ જાણે માર્ગ સ્વીકારતા ન હોય તેમ, ‘ગરમ આંસુ’ વહાવતા હોય તેમ ચાલ્યા; ગુહ સાથે થોડો સમય ‘કદાચ રામ ફરી બોલાવશે’ એવી આશામાં રોકાઈ, અંતે અયોધ્યા પરત ફર્યો. પછી શોકનું સર્વવ્યાપી ચિત્રણ આવે છે—વૃક્ષો, નદીઓ, સરોવરો, વનો અને ઉપવનો સૂકાયેલા અને તપ્ત લાગતા, જાણે રામની આપત્તિથી રાજ્ય અને પ્રકૃતિ બંને વ્યાકુળ હોય. રામ વિના અયોધ્યામાં પ્રવેશતાં સુમંત્ર જુએ છે કે ક્યાંય અભિવાદન નથી, વારંવાર દીર્ઘ શ્વાસો; મહેલોમાંથી સ્ત્રીઓનું રોદન, અને મિત્ર-શત્રુ-તટસ્થ સૌ નાગરિકોમાં એકસરખી વેદના છવાયેલી છે. દશરથ આંસુથી ગળો ભરાઈ પોતાને જ દોષ આપે છે—‘સ્ત્રી માટે’ વિચાર વિના, સલાહ વિના ઉતાવળે કર્યું; કૈકેયીની પ્રેરણા અને વિધિના વિનાશક વેગને દોષિત ઠેરવે છે. તે સુમંત્રને વિનંતી કરે છે—મને રામ (અને સીતા) પાસે લઈ જા; તેમના દર્શન વિના ક્ષણ પણ જીવી શકતો નથી. અંતે ‘શોક-સાગર’ની લાંબી ઉપમા—કૈકેયી વડવામુખ, મન્થરાના વચનો મગર, આંસુ ફેન સમાન; અને દશરથ મૂર્છિત થઈ પડી જાય છે, કૌસલ્યા ફરી ભયગ્રસ્ત થાય છે।
षष्टितमः सर्गः — Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)
આ સર્ગમાં શોકથી વ્યાકુળ અને કંપતી રાણી કૌસલ્યા સારથી સુમંત્રને કહે છે—“મને તરત રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ પાસે લઈ જા; વિયોગ હું સહન કરી શકતી નથી, તેમના વિના જીવવું અશક્ય છે.” સુમંત્ર હાથ જોડીને તેમને ધીરજ આપે છે, નિરાશા ત્યાગવા કહે છે અને સમજાવે છે કે રામનો વનવાસ ધર્મનિષ્ઠ ધૈર્યનું વ્રત છે તથા લક્ષ્મણની સેવા સંયમિત ધર્માચરણ છે, જે પુણ્ય અને કલ્યાણ આપે છે. પછી સાંત્વનાનો મુખ્ય ભાગ સીતાના વર્તનના વર્ણનમાં આવે છે. સુમંત્ર કહે છે કે સીતા જરા પણ ખિન્ન નહોતી; નિર્જન વનમાં પણ ઘર જેવી નિશ્ચિંત, ગામો, નદીઓ અને વૃક્ષો વિશે રમૂજી કૌતુકથી પૂછતી, અને મનથી સંપૂર્ણ રામમાં સ્થિર—રામ વિના અયોધ્યા પણ તેને વન સમાન લાગે. સુમંત્ર સીતાની અક્ષય તેજસ્વિતાની પ્રશંસા કરે છે—પ્રવાસકષ્ટમાં પણ કમળ-ચંદ્ર જેવી કાંતિ, અલંકાર વિના પણ પ્રકાશમાન પગ, અને રામના રક્ષણ હેઠળ વન્ય પશુઓ વચ્ચે પણ નિર્ભય ગતિ. અંતે કહેવામાં આવે છે કે આ આચરણની કીર્તિ ચિરંજીવી રહેશે; છતાં યોગ્ય ઉપદેશ પછી પણ કૌસલ્યાનો માતૃશોક શમતો નથી અને તે વારંવાર પોતાના પ્રિય પુત્રને પોકારી રડે છે.
कौसल्याविलापः — Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship
રામ વનમાં ગયા પછી કૌસલ્યા તીવ્ર શોકથી વ્યાકુળ થઈ દશરથ પ્રત્યે કરુણ વચનોની ધારા વહાવે છે. તે રામ-સીતા-લક્ષ્મણના વનવાસની કઠિનતાઓ સહન કરવાની શક્તિ વિષે ચિંતિત થઈ પૂછે છે—સીતાની કોમળતા અને રાજભોગની આદત, વન્ય આહાર, શીત-ઉષ્ણ, સિંહનાદ જેવા ભયંકર શબ્દાદિ કષ્ટો, તેમજ લક્ષ્મણનું સેવાવ્રત. પછી દશરથના નિર્ણયને ‘અકરુણ કર્મ’ કહી નિંદે છે અને રામાદિ સ્વજનો સુખાર્હ છે એમ પ્રતિપાદે છે; સાથે જ ભરતનું રાજ્યત્યાગ અસંભવ છે એમ સૂચવે છે. કૌસલ્યા અનેક ઉપમાન-ન્યાયોથી સમજાવે છે કે રામ પરભુક્ત રાજ્ય સ્વીકારશે નહીં—શ્રાદ્ધમાં પહેલાં સ્વજનભોજન કરીને પછી દ્વિજશ્રેષ્ઠોને શોધવા જેવું, ઉત્તમ બ્રાહ્મણોનું ‘પશ્ચાત્-ભોજન’ ન સ્વીકારવું, વ્યાઘ્રનું પરાહૃત ભક્ષ્ય ન લેવું, યજ્ઞદ્રવ્યનો પુનઃઉપયોગ અયોગ્ય હોવો, અને ‘હૃતસાર-સુરા’ અથવા ‘નષ્ટસોમ-અધ્વર’ જેવી રીતે પરભુક્ત રાજ્ય ત્યાજ્ય હોવું. આથી તે રામનો સ્વાભિમાન અને ધર્મનિષ્ઠા દર્શાવે છે—અપમાન સહન ન કરે, ક્રોધે તો પર્વતો પણ વિદારી શકે; પરંતુ પિતૃગૌરવથી દશરથને હાનિ કરવા ઉત્સાહિત થતો નથી. સર્ગના અંતે સ્ત્રીધર્મનો આશ્રય-ન્યાય કહેવામાં આવે છે—પતિ, પુત્ર અને જ્ઞાતિ સ્ત્રીના આધાર; તેમજ કૌસલ્યાનો પરિત્યક્તત્વબોધ અને આત્મવિનાશની ભાવના પ્રગટ થાય છે.
अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः — Kausalyā consoles Daśaratha; grief, remorse, and nightfall
કૌસલ્યાના ક્રોધ અને શોકથી નીકળેલા કઠોર વચનો સાંભળીને મહારાજ દશરથ અત્યંત વ્યાકુળ થયા. તેઓ મૂર્છિત થઈ પડ્યા; પછી થોડા સમય બાદ ગરમ લાંબા નિશ્વાસ લેતા લેતા ચેતનામાં આવ્યા. રામવિયોગનો તાત્કાલિક શોક તો હતો જ, સાથે જ મનમાં પૂર્વ પાપની સ્મૃતિ પણ ઝબકી—શબ્દવેધી બાણથી અજાણતાં એક તપસ્વીના પુત્રનો વધ. આમ શોક અને અપરાધબોધનો દ્વિગુણ ભાર તેમને દબાવી નાખે છે. કંપતા, દીન મુખે, હાથ જોડીને તેઓ કૌસલ્યાને વિનંતી કરે છે—ધર્મનિષ્ઠ સ્ત્રીઓ માટે પતિ પ્રત્યક્ષ દેવતાસમાન છે; તેથી પહેલેથી જ શોકગ્રસ્ત મને કટુ વચન ન બોલો. આ સાંભળીને કૌસલ્યાનો રોષ કરુણામાં ફેરવાય છે. તે ધોધમાર રડે છે, શિર પર અંજલિ રાખીને ક્ષમા માગે છે અને કહે છે કે પુત્રશોકે મને અયોગ્ય કઠોરતા બોલાવી. પછી તે શોક વિષે ઉપદેશ આપે છે—શોક ધૈર્ય, વિદ્યા અને સ્થિરતા બધું નાશ કરે છે; એ જ મહાશત્રુ છે, શત્રુના પ્રહાર કરતાં પણ વધુ અસહ્ય. શોકમાં ડૂબેલું મન તપસ્વી અને પંડિતને પણ મોહમાં નાખે છે. વનવાસની પાંચ રાત્રિઓ તેને પાંચ વર્ષ જેવી લાગે છે, અને નદીઓના પ્રવાહથી સમુદ્ર જેમ ઊંચો થાય તેમ તેનું દુઃખ વધે છે. આ હૃદયસ્પર્શી વચનો વચ્ચે સૂર્યકિરણો મલિન થાય છે અને રાત્રિ આવી પહોંચે છે. દશરથ ક્ષણભર સાંત્વના પામ્યા છતાં શોકથી પરાજિત રહી નિદ્રાવશ થાય છે.
दशरथस्य शोकानुचिन्तनं शब्धवेधि-दोषस्मरणं च (Daśaratha’s grief, karmic reflection, and the remembered ‘śabdavedhī’ misdeed)
અયોધ્યાકાંડના ૬૩મા સર્ગમાં રામના વનવાસ પછી જાગેલા દશરથ મહાશોકથી વ્યાકુળ થઈ કૌસલ્યાને કર્મ-ફળનો નિયમ કહે છે—કર્મ કરનારને તેના કર્મનું ફળ અનિવાર્ય મળે છે; લાભ-હાનિનો વિચાર કર્યા વિના કાર્ય શરૂ કરનાર બાળક સમાન છે. તે દૃષ્ટાંત આપે છે કે આંબાના વૃક્ષો કાપીને પલાશ (કિંશુક)ને પાણી આપો તો ફળની ઋતુએ પસ્તાવો થાય; તેમ જ ફળપ્રાપ્તિના સમયે રામને દૂર કરીને આજે પોતે શોકફળ ભોગવી રહ્યો છે. પછી તે પોતાનો પૂર્વ અપરાધ વર્ણવે છે. વર્ષાકાળમાં સરયૂ તટે શિકાર કરવા ગયેલો રાજા અંધકારમાં જળસ્થાન પાસે રાહ જોઈ રહ્યો હતો; માત્ર અવાજથી ભ્રમિત થઈ હાથી સમજી તેણે બાણ છોડ્યું. તરત જ કરુણ આર્તનાદથી ખબર પડી કે બાણ એક તપસ્વી સ્વભાવના વનવાસી યુવકને લાગ્યું છે, જે પોતાના અંધ વૃદ્ધ માતા-પિતાને માટે પાણી ભરતો હતો. મરણાસન્ન યુવક સંન્યાસી પર થયેલી અન્યાયી હિંસાનો વિલાપ કરે છે અને મુખ્યત્વે માતા-પિતાના આવનારા દુઃખ માટે શોક કરે છે. તે દશરથને કહે છે કે શાપથી બચવા માટે તેમના પાસે જઈ ક્ષમા માગો, અને બાણ કાઢી આપવા વિનંતી કરે છે. દશરથ દ્વિધામાં પડે છે—બાણ રહે તો પીડા, કાઢે તો પ્રાણાંત; અંતે બાણ કાઢતાં જ યુવક પ્રાણ ત્યાગે છે. આ પ્રસંગ દશરથના વર્તમાન પતનનું કારણ બતાવી ઋતુવર્ણન, નૈતિક કારણતા અને પસ્તાવાની માનસિકતા એક જ કર્મકથામાં ગૂંથી દે છે.
शब्दवेध्य-अनर्थः, ऋषिशापः, दशरथस्य प्राणत्यागः (The Sound-Target Tragedy, the Sage’s Curse, and Dasaratha’s Death)
આ સર્ગમાં દશરથ કરુણ વિલાપ કરતાં કૌસલ્યાને પોતાનાં પૂર્વકૃત પાપપ્રસંગનું વર્ણન કરે છે. સરયૂ તટે શિકાર સમયે જળમાં ઘડો ભરવાનો શબ્દ હાથીનો શબ્દ માની ‘શબ્દવેધી’ અભ્યાસના વશમાં બાણ છોડ્યું; પરંતુ તે બાણ વાસ્તવમાં એક તપસ્વી મુનિના પુત્રને વાગ્યું. ધરા પર પડેલા મુનિપુત્રને જોઈ રાજાએ બાણ કાઢી ક્ષમા માગી; મુનિપુત્રે પોતાના અંધ-વૃદ્ધ માતા-પિતાને સ્મરી તેમને માટે સંદેશ આપીને પ્રાણ ત્યાગ્યા. દશરથ તે મુનિદંપતીને ત્યાં લાવે છે; તેઓ પુત્રવિયોગના શોકમાં વિલાપ કરી અંતિમ દર્શન કરે છે. મુનિ ધર્મ-ન્યાયયુક્ત વચન કહી સૂચવે છે કે અજ્ઞાનવશ થયેલા કર્મથી તત્કાળ બ્રહ્મહત્યાનો દોષ પ્રબળ થતો નથી; છતાં તે શાપ આપે છે કે રાજા પણ પુત્રશોક સમાન શોકથી મરણ પામશે. દંપતી પુત્રને ચિતામાં આરોપી સ્વર્ગગમન કરે છે અને મુનિપુત્ર પણ દિવ્યરૂપ ધારણ કરી ઇન્દ્ર સાથે સ્વર્ગારોહણ કરે છે. આ શાપ કર્મવિપાકની જેમ ફળે છે—રામવિયોગના મહાશોકથી દશરથની ઇન્દ્રિયો ક્ષીણ થાય છે, ચિત્ત ભંગાય છે; રામદર્શનના અભાવને પરમ દુઃખ માની કૌસલ્યા અને સુમિત્રાની સન્નિધિમાં અર્ધરાત્રિ પછી પ્રાણ ત્યાગે છે.
अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः — Daśaratha’s Death Discovered in the Palace (Morning Rites Turn to Lament)
પ્રાતઃકાળે રાજમહેલમાં નિર્ધારિત રાજાચાર મુજબ સૂત, વંદીજન, ગાયક-વાદક અને સેવકો આવી મંગલ આશીર્વચનો તથા સ્તુતિપાઠ કરે છે; સ્તુતિ, સંગીત અને પવિત્ર ધ્વનિથી અંતઃપુર ગુંજે છે. પીળા ચંદનથી સુગંધિત જળ, કલશ, પાત્રો, ઉબટાણ વગેરે સ્નાનસામગ્રી પણ પરંપરા મુજબ ઉત્તમ રીતે ગોઠવાય છે; સર્વત્ર શિસ્ત અને શુભતા દેખાય છે. પરંતુ રાજા દશરથ દર્શન આપતા નથી. સૂર્યોદય સુધી રાહ જોતા સેવકોની ચિંતા શંકામાં ફેરવાય છે. શય્યા-પરિચારિકાઓ સંયમથી અંદર જઈ શય્યાને સ્પર્શ કરે છે; જીવનચિહ્ન ન મળતાં તેઓ કંપી ઊઠે છે—આશંકા હવે નિશ્ચય બને છે. અંતઃપુરમાં તરત જ કરુણ રોદન ફાટી નીકળે છે. કૌસલ્યા અને સુમિત્રા આ આર્તનાદ સાંભળી જાગે છે, રાજાને સ્પર્શ કરી શોકમાં ઢળી પડે છે. કૈકેયીના નેતૃત્વમાં અન્ય રાણીઓ પણ મૂર્છિત થાય છે; જે મહેલ થોડા પળ પહેલાં સ્તુતિ અને સંગીતથી ગુંજતો હતો, તે હવે વિલાપથી પ્રતિધ્વનિત થાય છે—આનંદનો જાહેર પતન અને સામૂહિક શોકનો આરંભ પ્રગટ થાય છે.
अयोध्यायां शोकविलापः — Lamentation in Ayodhya after Daśaratha’s death
દશરથના સ્વર્ગારોહણ પછી અયોધ્યામાં શોકનું ઘન દૃશ્ય ઊભું થાય છે. કૌસલ્યા દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ રાજાનું મસ્તક પોતાની ગોદમાં મૂકે છે અને કૈકેયીને દોષારોપણ સાથે કરુણ વિલાપ કરે છે. તે આપત્તિને તીવ્ર ઉપમાઓથી દર્શાવે છે—બુઝાયેલી અગ્નિ, જળવિહોણો સમુદ્ર, તેજવિહોણો સૂર્ય જેવી અયોધ્યા થઈ ગઈ છે. તેના વચનોમાં દુઃખનો વિસ્તાર થાય છે—વનમાં સીતાની અસહાયતા અને ભય, તેમજ જનક પણ શોકથી તૂટી પડી શકે તેવી આશંકા. વિધવાવેદનાની પરાકાષ્ઠામાં કૌસલ્યા પતિના દેહ સાથે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરવાની પ્રતિજ્ઞા વ્યક્ત કરે છે. દાસીઓ તેને રોકી દૂર લઈ જાય છે. વડીલોના આદેશથી મંત્રીઓ રાજદેહને તેલની દ્રોણીમાં સુરક્ષિત રાખે છે અને પુત્ર હાજર ન થાય ત્યાં સુધી અંત્યેષ્ટિ સ્થગિત કરે છે—વંશધર્મ અને શ્રાદ્ધવિધિની મર્યાદા જાળવતાં. અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ સમૂહમાં વિલાપ કરે છે અને અયોધ્યા ચંદ્રવિહોણી રાત્રિ કે સૂર્યવિહોણા દિવસ જેવી મ્લાન અને અવ્યવસ્થિત દેખાય છે. નગરજન કૈકેયીની નિંદા કરવા લાગે છે—રાજમહેલનો ખાનગી નિર્ણય સમગ્ર નગર માટે શોક અને નૈતિક ચુકાદો બની જાય છે, તે અહીં સ્પષ્ટ થાય છે।
अयोध्यायां शोक-रात्रिः तथा अराजक-राष्ट्रस्य नीतिविचारः (The Night of Lamentation in Ayodhya and the Political Ethics of a Kingless Realm)
આ સર્ગમાં અયોધ્યાની રાત્રિ ‘આક્રંદિત-નિરાનંદા’ તરીકે વર્ણવાય છે. દશરથના અવસાન પછી અને રામના વનવાસથી નગર શોકમાં ડૂબી જાય છે; સર્વત્ર વિલાપ અને નિરાશા વ્યાપે છે. પ્રાતઃકાળે રાજાભિષેક કરાવનારા દ્વિજ સભામાં પ્રવેશે છે. રાજપુરોહિત વશિષ્ઠ સમક્ષ માર્કંડેયપ્રમુખ બ્રાહ્મણો તથા અમાત્યો પોતપોતાં મત રજૂ કરીને ‘અરાજક’ સ્થિતિના મહાદોષ સમજાવે છે. તેઓ કહે છે કે રાજા વિના વર્ષા-નિયમ, કૃષિ, ધન-સુરક્ષા, ન્યાય-વ્યવહાર, યજ્ઞ-પ્રવૃત્તિ, ઉત્સવ-સંસ્કૃતિ, વેપાર-માર્ગોની સુરક્ષા અને શત્રુ-પ્રતિરોધ—આ બધું ક્રમે ક્ષીણ થાય છે. પાણી વિના નદીઓ, તૃણ વિના વન અને ગોપાલક વિના ગાયો જેવી ઉપમાઓથી રાજ્યને ‘પાલક’ જરૂરી છે તે સ્પષ્ટ થાય છે. અંતે રાજા સત્ય-ધર્મનો આધાર અને માતા-પિતા સમાન પ્રજાહિતકારી છે એવી રાજધર્મ-મીમાંસા સ્થિર થાય છે. તેથી ઇક્ષ્વાકુ કુળના કોઈ કુમારનો શીઘ્ર અભિષેક કરવો જોઈએ એવી પ્રાર્થના વશિષ્ઠને કરવામાં આવે છે.
दूतप्रेषणम् — Dispatch of Messengers to Kekaya (Bharata’s Recall)
આ સર્ગમાં મંત્રીઓ અને બ્રાહ્મણોની વાત સાંભળીને વસિષ્ઠ તાત્કાલિક વ્યવસ્થા કરે છે. કેકય દેશમાં મામાના રાજ્યમાં રહેલા ભરત અને શત્રુઘ્નને તરત પાછા બોલાવવા માટે તેઓ સિદ્ધાર્થ, વિજય, જયંત, અશોક અને નંદન નામના દૂતોને બોલાવી ચોક્કસ રીતિ-નિયમ આપે છે—રાજગૃહ (કેકયોની રાજધાની) સુધી ઝડપથી જવું, શોકનાં ચિહ્નો છુપાવવા, પુરોહિત અને મંત્રીઓની કુશળ-ક્ષેમ જણાવવી અને “અત્યાવશ્યક કાર્ય” કહીને વિલંબ વિના પરત આવવા દૃઢ આગ્રહ કરવો. અહીં એક મહત્વની મર્યાદા મૂકાય છે—ભરતને રામના વનવાસની, દશરથના અવસાનની, કે રઘુવંશ પર આવેલી દુર્દશાની કોઈ વાત જણાવવાની નથી. અચાનક આઘાત ટાળીને રાજ્યની સ્થિરતા જાળવવા માટે માહિતી નિયંત્રિત રાખવાની નીતિ અહીં દેખાય છે. દૂતોને મુસાફરીની સામગ્રી આપવામાં આવે છે અને કેકયરાજ તથા ભરત માટે રેશમી વસ્ત્રો અને આભૂષણો જેવી ભેટો પણ આપવામાં આવે છે, જે રાજદૂત શિષ્ટાચાર દર્શાવે છે. પછી તેમના માર્ગનું વર્ણન આવે છે—હસ્તિનાપુર ખાતે ગંગા પાર કરીને તેઓ કુરુ-જાંગલમાંથી પાંચાલ દેશ તરફ જાય છે; માલિની, શરદંડા, ઇક્ષુમતી, વિપાશા અને શાલ્મલી નદીઓ ઓળંગે છે અને સુદામા પર્વત પર વિષ્ણુના પદચિહ્નો જુએ છે. કર્તવ્યનિષ્ઠ દૂતો રાત્રે ગિરિવ્રજ પહોંચે છે; આ સર્ગમાં ઝડપ, કર્તવ્ય અને ભૂગોળીય વિશેષતા સ્પષ્ટ થાય છે.
भरतस्य दुःस्वप्नदर्शनम् — Bharata’s Ominous Dream
આ સર્ગમાં દૂતોના નગરમાં આગમન સાથે જ પ્રાતઃકાળે ભરત એક દુઃસ્વપ્નથી આંતરિક સંકટમાં પડી જાય છે. સ્વપ્નમાં તે પિતા દશરથને અપવિત્ર સ્થાનોમાં અને અશુભ ક્રિયાઓમાં જુએ છે—પર્વત પરથી પડી ગોમય-કાદવમાં પડેલો, તેલમાં તરતો તેલ પીતા, તિલ-ભાત ખાતા, અને વારંવાર માથું પહેલાં કરીને તેલમાં ડૂબતા તથા શરીર પર લેપ લાગેલો. પછી પ્રકૃતિ અને રાજચિહ્નોની ઊલટફેર દર્શાય છે—સમુદ્ર સૂકી જવો, ચંદ્ર પડી જવો, ધરતી અંધારી થવી, રાજહાથીનો દાંત તૂટી જવો, અગ્નિ અચાનક બુઝાઈ જવો, ભૂમિ ફાટી જવી, વૃક્ષો સૂકી જવા, ધુમ્મસભર્યા ઉજાડ પર્વતો—જે લોકવ્યવસ્થા અને રાજ્યવ્યવસ્થામાં અવ્યવસ્થાનું સૂચન કરે છે. આગળ રાજા કાળા વસ્ત્રમાં લોખંડના આસન પર બેઠેલો અને શ્યામવર્ણ સ્ત્રીઓ દ્વારા ઉપહાસિત દેખાય છે. પછી તે લાલ માળા અને લાલ અનુલેપનથી શોભિત થઈ ગધેડાં જોડેલા રથમાં દક્ષિણ દિશા તરફ ઝડપથી જાય છે; અંતે લાલ વસ્ત્રધારિણી વિકૃત રાક્ષસી તેને ઘસડી લઈ જાય છે. ભરત આને મૃત્યુનું અપશકુન માને છે; પોતાને, રામને, રાજાને અથવા લક્ષ્મણને લઈને ભય પામે છે અને સ્વપ્નનિયમ યાદ કરે છે—ગધેડાં જોડેલા વાહન પર કોઈને ચઢેલો જોવો એટલે ટૂંક સમયમાં ચિતાધૂમનો સંકેત. મિત્રો ગીત, નૃત્ય, નાટક અને હાસ્યથી તેને વિમુખ કરવા પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ ભરત શાંત થતો નથી; ગળું સૂકાય છે, અવાજ તૂટી જાય છે, ચહેરો મલિન થાય છે અને કારણ વિના આત્મગ્લાનિ થાય છે. સ્વપ્નમાં રાજાનું “અગમ્ય” રૂપે દર્શન થવાથી તેનો ભય વધુ ઘેરો બને છે.
भरतस्य दूतसमागमः तथा केकयराजनः अनुज्ञा (Bharata Meets the Messengers; Kekaya King Grants Leave)
અયોધ્યાકાંડના ૭૦મા સર્ગમાં કેકય દેશથી અયોધ્યા તરફ ભરતના પ્રસ્થાનનો ભાવસભર પ્રસંગ આવે છે. ભરત એક અશુભ સ્વપ્નનું વર્ણન કરે છે. એ જ સમયે અયોધ્યાના અશ્વારોહી દૂત પરિખાથી ઘેરાયેલા રાજગૃહ નગરમાં પહોંચે છે; કેકયરાજ અને યુવરાજ યુદ્ધાજિત તેમનું સન્માન કરે છે અને દૂત વિનયપૂર્વક ભરતને સંદેશ કહે છે. ભરત કુટુંબધર્મ અનુસાર કુશળક્ષેમ પૂછે છે—દશરથ, શ્રીરામ, લક્ષ્મણ તથા રાણીઓ કૌસલ્યા, સુમિત્રા અને કૈકેયીનું આરોગ્ય, ધર્મસ્થિતિ અને અંતઃપુરની સ્થિરતા વિશે જાણે છે. દૂત કહે છે કે રાજ્યકાર્ય અત્યંત તાત્કાલિક છે, તેથી તરત પાછા ફરવું જરૂરી છે; સાથે કેકયરાજ અને યુદ્ધાજિત માટે મોકલાયેલા કિંમતી ઉપહાર પણ અર્પે છે. ભરત તે સ્વીકારી દૂતનો યથોચિત સત્કાર કરે છે. પછી ભરત માતામહ કેકયરાજ પાસે પ્રસ્થાનની અનુમતિ માગે છે. રાજા અનુમતિ આપી ભરતને કૈકેયીનો યોગ્ય પુત્ર કહી પ્રશંસા કરે છે અને વસિષ્ઠ તથા રાજકુમારોને પ્રણામ-સંદેશ મોકલે છે. હાથી, ઘોડા, સોનું, વસ્ત્રો, ચર્મ વગેરે તથા મહેલમાં પાળેલા કૂતરાં સુધીના દાન-ઉપહારનો વિશાળ વિનિમય થાય છે; છતાં ભરતને આનંદ થતો નથી—સ્વપ્નનું નિમિત્ત અને દૂતની ઉતાવળથી તેની ચિંતા વધે છે. અંતે શત્રુઘ્ન સાથે મંત્રીઓ અને સૈન્યરક્ષા સહિત વિશાળ કાફલા સાથે ભરત પ્રસ્થાન કરે છે—બાહ્યે શુભ ગતિ, અંતરમાં અનિષ્ટની છાયા.
भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम् — Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya
આ સર્ગમાં ભરત રાજગૃહથી પ્રસ્થાન કરીને પૂર્વ દિશામાં અયોધ્યા તરફ આગળ વધે છે. માર્ગમાં તે સુદામા અને હ્લાદિની નદીઓ પાર કરે છે અને તરંગશિખરોવાળી, વિશાળ તથા પશ્ચિમાભિમુખ વહેતી શતદ્રૂ નદીનું દર્શન કરે છે. પછી એલાધાન, સર્વતીર્થ, લૌહિત્ય જેવા નામિત સ્થાનો પર અનેક તીર્થો અને નદીઓ—ઉત્તાનિકા, કુટિકા, કપીવતી વગેરે—ક્રમશઃ ઓળંગાય છે; પર્વતીય ઘોડા અને ગજારોહણ જેવા વ્યવહારિક વાહનોનું વર્ણન આ યાત્રાવૃત્તાંતને કથામાં નકશા સમું ઘન બનાવે છે. દૂરથી અયોધ્યા દેખાય છે—શ્વેત માટીથી શોભિત, ઉદ્યાનો વડે સુસજ્જ, વેદવિદ ઋત્વિજ અને બ્રાહ્મણોથી પરિપૂર્ણ, ખ્યાતિમતી નગરી. પરંતુ નજીક આવતાં ભરત ગૃહો અને દેવાલયોમાં અમંગળ લક્ષણો જુએ છે—ઘરો અણસાફ અને ઉપેક્ષિત, દ્વાર અબદ્ધ, ધૂપ-દીપ અને નૈવેદ્યનો અભાવ, કુટુંબો ભૂખ્યા. પ્રજા આંસુભરી, કૃશ અને શોકમાં લીન દેખાય છે; આમ, એક સમયની ધાર્મિક-અનુષ્ઠાનસભર રાજધાની અને વર્તમાનમાં અટકેલી ગૃહધર્મ-યજ્ઞકર્મની લય વચ્ચેનો વિરોધ શહેરના ક્ષય દ્વારા રાજધર્મના ભંગને સૂચવે છે।
भरतस्य मातृसदनगमनं कैकेय्या दारुणवृत्तान्तकथनं च (Bharata in Kaikeyi’s apartments: revelation of Daśaratha’s death and Rāma’s exile)
અયોધ્યાકાંડના ૭૨મા સર્ગમાં ભરત રાજભવનમાં પિતા દશરથને શોધે છે, પરંતુ તેઓ મળતા નથી. પિતૃસ્નેહભર્યું સ્વાગત મળશે એવી આશાથી તે કૈકેયીના અંતઃપુરમાં જાય છે. ત્યાં ખાલી શય્યા, આનંદવિહોણા સેવકો અને રાજકાર્યની નિસ્તબ્ધતા જોઈ ભરતને અશુભ શંકા થાય છે; તે કૈકેયીને સ્પષ્ટ પૂછે છે—મને શા માટે બોલાવાયો અને રાજા ક્યાં છે? રાજકીય મહત્ત્વાકાંક્ષાથી પ્રેરિત કૈકેયી ભયંકર સમાચાર આપે છે—રામ, સીતા અને લક્ષ્મણના વિરહમાં રામને જ વિલાપ કરતાં દશરથનું અવસાન થયું. આ સાંભળતાં જ ભરત શોકથી ઢળી પડે છે, રડે છે અને પિતાના સ્નેહસ્પર્શના વિયોગને વિલાપે છે. પછી તે રાજાનો અંતિમ સંદેશ પૂછે છે; રામના આચરણ પર કોઈ કલંક ન પડે એ ભયથી સ્પષ્ટ પૂછે છે—રામે કોઈને હાનિ કરી છે શું, ચોરી કરી છે શું, કે પરસ્ત્રીની ઇચ્છા કરી છે શું? કૈકેયી રામમાં કોઈ દોષ નથી એમ કહી પોતે જ સ્વીકારી લે છે કે તેણે ભરત માટે રાજ્ય અને રામ માટે વનવાસ માગ્યો હતો; એ શોકથી જ દશરથનું મૃત્યુ થયું. તે ભરતને અંત્યેષ્ટિ કરવા અને રાજ્યાભિષેક સ્વીકારવા પ્રેરે છે—નગર અને રાજ્ય હવે તેના પર આધારિત છે એમ કહી; આ આમંત્રણ જ આગળ ભરતના ધર્મમય ઇનકાર અને રામના યોગ્ય અધિકારની પ્રતિષ્ઠાનો આધાર બને છે.
भरतस्य कैकेय्याः प्रति धिक्कारः — Bharata’s Rebuke of Kaikeyi and Affirmation of Ikshvaku Royal Dharma
અયોધ્યાકાંડના ૭૩મા સર્ગમાં ભરત દશરથના અવસાન અને રામ-લક્ષ્મણના વનવાસનું સમાચાર સાંભળીને શોકથી વ્યાકુળ થાય છે; છતાં ધર્મસંગત તર્ક સાથે કૈકેયીને કઠોર ધિક્કાર આપે છે. તે કહે છે કે પિતા અને જ્યેષ્ઠ ભાઈઓ વિના રાજ્ય નિષ્ફળ છે; કૈકેયીએ વંશ પર વિનાશ લાવ્યો અને કૌસલ્યા તથા સુમિત્રાના દુઃખને વધાર્યું. ભરત યાદ અપાવે છે કે રામે કૈકેયીને હંમેશાં પોતાની માતા સમાન માન આપ્યો અને આદર્શ આચરણ રાખ્યું. પછી તે ઇક્ષ્વાકુ વંશની પરંપરા-રાજધર્મનું પ્રતિપાદન કરે છે—જ્યેષ્ઠ પુત્રનો જ રાજ્યાભિષેક થાય છે અને કનિષ્ઠ ભાઈઓ વિનય તથા શિસ્તથી તેની સેવા કરે છે; કૈકેયીનું કર્મ ચિરંતન રાજધર્મ અને પૂર્વજોની પ્રતિષ્ઠાનો ભંગ છે. ભરત સ્પષ્ટ કહે છે કે કૈકેયીની પુત્રને સિંહાસન પર બેસાડવાની ઇચ્છા તે પૂરી નહીં કરે; નિર્દોષ અને જનપ્રિય રામને વનમાંથી પાછા લાવી અડગ આંતરિક નિષ્ઠાથી તેની જ સેવા કરશે. સર્ગના અંતે ભરતનો શોક પર્વતગુફામાં સિંહની ગર્જના સમાન પ્રગટ થાય છે—જ્યાં કરુણા અને નૈતિક નિંદા એકસાથે તીવ્ર બને છે।
भरतस्य कैकेयी-गर्हा तथा सुरभि-दृष्टान्तः (Bharata’s Reproach of Kaikeyi and the Surabhi Exemplum)
આ સર્ગમાં દશરથના અવસાન અને રામના વનવાસ પછી ભરત કૈકેયીનો વધુ કઠોર રીતે ત્યાગ કરે છે. ક્રોધથી વ્યાકુલ થઈ તે તેના વર્તનને અધર્મ કહી ધિક્કારે છે અને કહે છે કે પિતૃહાનિ, ભાઈઓમાં વિમુખતા અને પ્રજાનો ઘોર દ્વેષ—આ બધું તેના પાપકર્મનું પરિણામ છે; આ પાપે ઇક્ષ્વાકુ વંશની નૈતિક વ્યવસ્થા ભંગ કરી છે. તે દંડફળ રૂપે રાજ્યહાનિ, નરકપ્રાપ્તિ અને સમાજત્યાગની વાત કરે છે અને પોતાની વૈધતાનો સંકટ વ્યક્ત કરે છે—પ્રજા શોકમાં જોતી હોય ત્યારે સંબંધના કારણે પોતાના પર આવતો પાપભાર તે સહન કરી શકતો નથી. પછી તે સુરભિ/કામધેનુનો દૃષ્ટાંત કહે છે—અસંખ્ય સંતાન હોવા છતાં બે પુત્રસમાન વృషભો અતિભારથી પીડિત દેખાતા સુરભિ રડી પડી; તે જોઈ ઇન્દ્રને પુત્રપ્રેમનું અતુલ્યત્વ સમજાયું. આ દૃષ્ટાંતથી ભરત કૌસલ્યાના એકમાત્ર પુત્ર રામના વિયોગથી થતા દુઃખને આગળ રાખી કૈકેયીના દોષને વધુ તીક્ષ્ણ કરે છે. અંતે તે પ્રતિજ્ઞા કરે છે કે રામને પાછા લાવી વંશનું ગૌરવ પુનઃસ્થાપિત કરશે; તે ન બને તો સુખત્યાગ કરી તપસ્વી બની વનમાં પ્રવેશ કરશે. ભાવનાના પરાકાષ્ઠાએ ભરત ધરા પર ઢળી પડે છે—ઇન્દ્રધ્વજ પડ્યો હોય તેમ, થાકેલી સત્તા અને ગહન શોકનું ચિત્ર।
अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः (Sarga 75: Bharata and Kausalya—Reproach, Oaths, and Reconciliation)
આ સર્ગમાં ઘરઆંગણે જ ન્યાયસભા જેવી નૈતિક ટક્કર ઊભી થાય છે. ભરત મૂર્છામાંથી સજાગ થઈ શોકગ્રસ્ત માતાને જોઈ મંત્રીઓની સામે કૈકેયીના કૃત્યની નિંદા કરે છે અને સૂચવે છે કે રાજ્યાધિકાર નૈતિક વૈધતા વિના સ્થિર રહી શકતો નથી. કૌસલ્યા પુત્રશોક અને શંકાથી વ્યાકુળ થઈ કડવા વ્યંગ્યથી ભરતને કહે છે—કૈકેયીની કૂટિલતા દ્વારા ‘અવરોધ વિના’ રાજ્ય મેળવવાની ઇચ્છા તારી જ છે. ભરત ઔપચારિક રીતે ઇનકાર કરે છે—તેણે રાજ્ય માગ્યું નથી, અભિષેકની યોજના તેને ખબર નહોતી; તે શત્રુઘ્ન સાથે દૂર હતો. પછી પોતાની નિર્દોષતા સાબિત કરવા માટે લાંબી શપથ-રૂપ પ્રતિજ્ઞાઓ ઉચ્ચારે છે—રામના વનવાસને જેમણે પણ સંમતિ આપી હોય, તે પાપફળ તેમનાં પર જ પડે; જો હું દોષી હોઉં તો એ દંડ મને જ ભોગવવો પડે—એ રીતે વ્યક્તિગત બચાવને વિધિવત શપથપ્રદર્શન બનાવે છે. અંતે ભરત કરુણાથી તૂટી કૌસલ્યાના ચરણોમાં પડી વિલાપ કરે છે, ફરી મૂર્છિત થાય છે અને સાંત્વના પામે છે. કૌસલ્યા તેની ધર્મ અને સત્યનિષ્ઠા ઓળખી તેને આલિંગન આપે છે; શોક અને થાકમાં રાત વીતી જાય છે.
दशरथस्य अन्त्येष्टि-विधानम् — Dasaratha’s Funeral Rites and Ayodhya’s Mourning
અયોધ્યાકાંડના ૭૬મા સર્ગમાં ભરતના તીવ્ર વિલાપ પછી રાજમૃત્યુ સંબંધિત આવશ્યક વિધિ અને વ્યવસ્થા પ્રગટ થાય છે. વાણીમાં શ્રેષ્ઠ એવા વશિષ્ઠ ઋષિ ભરતને શોક સંયમમાં રાખી યોગ્ય સમયે મહારાજ દશરથની અંત્યેષ્ટિ કરવા ઉપદેશ આપે છે. ભરત ધૈર્ય ધારણ કરીને ઋત્વિજ, પુરોહિત અને આચાર્યોને બોલાવી શાસ્ત્રોક્ત ક્રિયાઓ શરૂ કરાવે છે. રાજાગ્નિઓનું યથાવિધી સંચાલન થાય છે. તેલમાં સંરક્ષિત દેહને આવરણમાંથી બહાર કાઢી અલંકૃત શય્યા પર મૂકવામાં આવે છે; સેવકો શિબિકામાં દેહને લઈ જાય છે. માર્ગમાં દાન, સોનું અને વસ્ત્રો છાંટવા જેવા અર્પણ થાય છે. ચંદન, અગરુ, ગુગ્ગુલ વગેરે સુગંધિત કાષ્ઠોથી ચિતા રચાય છે; પુરોહિતો આહુતિ આપે છે, મંત્રોચ્ચાર કરે છે અને સામગાન કરનારાઓ શાસ્ત્રાનુસાર સ્તુતિ ગાય છે. કૌસલ્યાના નેતૃત્વમાં રાણીઓ આવી જ્વલંત ચિતાની પ્રસવ્ય પરિક્રમા કરે છે. સમગ્ર નગરમાં કરુણ રોદન ગુંજે છે, જેને ક્રૌંચી પક્ષીઓના વિલાપ સમાન ગણાયું છે. ભરત સાથે જલતર્પણ પૂર્ણ થયા પછી અયોધ્યા દસ દિવસના શોકાચારામાં પ્રવેશે છે—સૌ જમીન પર શયન કરીને શોક, વિધિ અને નગરવ્યવસ્થાનો એકસાથે પાલન કરે છે.
और्ध्वदैहिकक्रिया-शोकविलापः (Obsequies for Daśaratha and the Brothers’ Lament)
આ સર્ગમાં દશરથના અવસાન પછીની ઔર્ધ્વદૈહિક ક્રિયાઓ અને માનસિક આઘાતનું વર્ણન છે. દસ દિવસના શોકકાળ પછી ભરત શુદ્ધિ કરીને બારમા દિવસે પિતાનું શ્રાદ્ધ કરાવે છે. તે બ્રાહ્મણોને વિશાળ દાન આપે છે—ધન, અન્ન-ધાન્ય, વસ્ત્રો, રત્નો, પશુધન, દાસ-સેવકો, વાહનો અને નિવાસસ્થાનો—જેમાં રાજધર્મ અને અંત્યેષ્ટિ-કર્તવ્યની મહત્તા પ્રગટ થાય છે. તેરમા દિવસે પ્રાતઃ ભરત ફરી શુદ્ધિ માટે શ્મશાન જાય છે. ભસ્મ અને અસ્થિચિહ્નોથી યુક્ત ચિતાસ્થળ જોઈ તે મૂર્છિત થઈ પડે છે અને પિતાના વિયોગ, કૌસલ્યાના એકાંત અને રામના વનવાસને સ્મરીને વિલાપ કરે છે. ભરતના શોકદર્શનથી અને રાજસ્મૃતિથી શત્રુઘ્ન પણ મૂર્છિત થાય છે; પછી તે કહે છે કે ‘શોકસાગર’ મન્થરાથી ઊભો થયો, કૈકેયીએ તેને દુર્ગમ કર્યો અને વરદાન અચલ બાંધણી સમાન બની ગયા. સેવકો અને મંત્રીઓ દોડી આવી બંનેને સંભાળે છે. વસિષ્ઠ ભરતને ઉપદેશ આપે છે કે ત્રયોદશી આવી છે, બાકી રહેલી ક્રિયાઓ પૂર્ણ કરવી; તેમજ ભૂખ-તરસ, સુખ-દુઃખ, જન્મ-મરણ જેવા દ્વંદ્વોની અનિવાર્યતા સમજાવે છે. સુમંત્ર શત્રુઘ્નને જગતના ઉત્પત્તિ-લયના નિયમનું સ્મરણ કરાવી સાંત્વના આપે છે. આંસુભર્યા અને થાકેલા બંને ભાઈ ઊભા થઈ ધર્મવિધિ મુજબ બાકી ઔર્ધ્વદૈહિક કર્તવ્યો પૂર્ણ કરવા આગળ વધે છે, શોકને કર્તવ્ય સાથે જોડે છે.
अष्टसप्ततितमः सर्गः — Śatrughna’s Fury and Bharata’s Restraint (Mantharā Episode)
અયોધ્યામાં રામવિયોગના શોકથી વ્યાકુળ ભરત રામ પાસે જવા માટે તૈયાર થાય છે. ત્યારે શત્રુઘ્ન ક્રોધ અને દુઃખથી ઉદ્ભ્રાંત થઈ પ્રશ્ન કરે છે—સર્વ પ્રાણીઓના આશ્રય એવા રામને એક સ્ત્રીના વચનથી વનમાં કેમ મોકલાયા? લક્ષ્મણે તે આજ્ઞાનો વિરોધ કેમ ન કર્યો? અને રાજાએ ધર્માધર્મનો વિચાર કરીને પોતાને કેમ ન રોક્યો? એ સમયે રાજવસ્ત્રો અને આભૂષણોથી સજ્જ મન્થરા મહેલના દ્વારે દેખાય છે. દ્વારપાલો તેને પકડી સભામાં લાવે છે અને રામવનવાસ તથા દશરથમૃત્યુ માટે દોષી ઠેરવે છે. આ સાંભળીને પ્રતિજ્ઞામાં સ્થિર શત્રુઘ્ન શોકાવેશમાં પ્રતિશોધની ધમકી આપતાં મન્થરાને બળપૂર્વક ઘસેડે છે; તેના આભૂષણો છૂટા પડી જાય છે અને મહેલ શરદાકાશ જેવો ઝગમગતો વર્ણવાય છે. ભયભીત સખીઓ કરુણામયી કૌસલ્યાના શરણમાં દોડી જાય છે. શત્રુઘ્નનો રોષ કૈકેયી પર પણ કઠોર નિંદા રૂપે વરસે છે; કૈકેયી ભરત પાસે રક્ષણ માગે છે. ભરત ધર્મવચન આપે છે—સ્ત્રીઓનો વધ કરવો યોગ્ય નથી; ક્ષમા કરવી જોઈએ. શત્રુઘ્ન કહે છે કે રામ તરફથી ‘માતૃહંતા’ તરીકે નિંદા થવાની ભીતિથી તે અટકે છે અને મન્થરાને છોડે છે. મન્થરા કૈકેયીના ચરણોમાં પડી વિલાપ કરે છે; કૈકેયી તેને મૃદુ વાણીથી સાંત્વના આપે છે—અને સર્ગ પ્રતિશોધ, સંયમ તથા રાજસભાની કરુણા વચ્ચેના વિરોધાભાસ સાથે પૂર્ણ થાય છે।
भरतस्य राज्यत्यागः तथा रामानयनप्रतिज्ञा (Bharata Rejects Kingship and Vows to Bring Rama Back)
ચૌદમા દિવસે પ્રાતઃકાળે રાજાભિષેક કરાવનારા અધિકારીઓ એકત્ર થઈ ભરતને તત્કાળ રાજ્ય સ્વીકારવા વિનંતી કરે છે. દશરથના અવસાન પછી રાજ્ય નિરાધાર રહે તો ભયંકર અનર્થ થાય અને અભિષેકની સામગ્રી પણ તૈયાર છે—એવું તેઓ કહે છે. પરંતુ ભરત દૃઢવ્રત રહી અભિષેકદ્રવ્યોની પ્રદક્ષિણા કરીને કુલધર્મ મુજબ પ્રસ્તાવ નકારે છે—રાજ્યાધિકાર જ્યેષ્ઠ રામનો જ છે. ભરત ભૂમિકા-ઉલટાવનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે—હું ચૌદ વર્ષ વનવાસ સહન કરીશ અને રામને અયોધ્યામાં રાજા તરીકે સ્થાપિત કરો. ત્યારબાદ તે વ્યવહારુ તૈયારીના આદેશ આપે છે: ચતુરંગિણી સેના એકત્ર કરવી, અભિષેકના ઉપકરણો આગળ લઈ જવા, શિલ્પીઓથી માર્ગો સમતલ અને સીધા કરાવવા, અને દુર્ગમ ભૂમિ ઓળખવામાં નિપુણ રક્ષકો સાથે માર્ગની તપાસ કરવી. પ્રજા અને સભાસદો ભરતની ધર્મનિષ્ઠા સાંભળી મંગલઘોષ કરે છે અને આશીર્વાદ આપે છે કે યોગ્ય વારસને રાજ્ય અર્પણ કરવાની ભાવનાવાળા ભરત પર લક્ષ્મી સ્થિર રહે. આનંદાશ્રુ વહે છે; આ સર્ગમાં વૈધ અધિકાર, અભિષેકની તૈયારી અને રાજ્યવ્યવહારનું કૌશલ્ય એક જ નૈતિક ઘોષણામાં ગૂંથાય છે—સત્તા અવસરથી નહીં, ત્યાગ અને ધર્મનિષ્ઠાથી પ્રમાણિત થાય છે।
मर्गनिर्माणम् (Roadworks and the Royal Route Prepared for Bharata)
આ સર્ગમાં ભરતના આગમન માટે માર્ગ અને પડાવોની પૂર્વ તૈયારીનું વર્ણન છે. રાજાજ્ઞાથી અધિકારીઓ વિશેષ શિલ્પી-ગિલ્ડોને મોકલે છે—સર્વેયર અને માપક, ખોદકામ કરનાર, ઇજનેર, વાસ્તુકાર, સુથાર, માર્ગ-કામદારો, લાકડાકાપ, કૂવો ખોદનાર, ચૂનાનો લેપ/સફેદી કરનાર, વાંસ-કારિગર અને દેખરેખ રાખનાર. તેઓ ઝાડઝાંખર અને પથ્થરના ખંડો દૂર કરે છે, દુર્ગમ જમીન સમતલ કરે છે, કૂવા-ખાડા અને ખીણો ભરાવે છે, જરૂરી સ્થળે પુલ બાંધે છે, પાણીના નિકાસ માટે અવરોધક પથ્થરો તોડી-ચૂરી કરે છે અને ઝડપથી જળવાહિનીઓ તથા જળાશયો બનાવે છે. સૂકા પ્રદેશોમાં ગોળ કાંઠાવાળા શોભિત પીવાના કૂવા પણ ખોદાય છે. પછી માર્ગને રાજમાર્ગની શોભા આપવામાં આવે છે—ચિત્રવચ્ચિત પથ્થર-પાથરણ, ફૂલેલા વૃક્ષમાર્ગ, પક્ષીઓનો કલરવ, ધ્વજપતાકા, ચંદનજળ છાંટવું અને પુષ્પવર્ષા; તે દેવમાર્ગ સમાન અને ચંદ્ર-તારાથી શોભિત રાત્રિ-આકાશ સમાન લાગે છે. ઉપજાઉ અને રમ્ય પ્રદેશોમાં ‘નિવેશ’ સ્થાનો પસંદ કરી શુભ નક્ષત્ર-મુહૂર્તે શિબિરો સ્થાપે છે; રેતીના ઢગલા, ખાઈ, પ્રાકાર, મહેલ અને ધ્વજશિખરો તેમને ઇન્દ્રપુરી જેવી બનાવે છે. અંતે યાત્રા જાહ્નવી ગંગા સુધી પહોંચે છે—શીતળ સ્વચ્છ જળ, માછલીઓથી સમૃદ્ધ પ્રવાહ અને વનછાયા કાંઠાવાળી પવિત્ર નદી।
एकाशीति तमः सर्गः — Bharata’s Grief, Courtly Summons, and the Assembly Hall
નાન્દીમુખી કહેવાતી શુભારંભવાળી રાત્રિના અંતિમ પ્રહરે સૂતમાગધો અને પહેરેદારો સુવર્ણ દંડોથી વાગાડેલી દુન્દુભિઓ તથા અનેક શંખધ્વનિથી ભરતના સન્માન માટે મંગલનાદ કરે છે. પરંતુ જનઘોષ ભરતના શોકને વધુ તીવ્ર કરે છે. રાજત્વનો સંકેત માનીને તે વાદ્યો બંધ કરાવે છે અને શત્રુઘ્નને કહે છે—“હું રાજા નથી.” કૈકેયીના કર્મથી જનપદને થયેલી હાનિ યાદ કરી, સર્વરક્ષક રામના વનવાસથી રાજ્યલક્ષ્મી નાવિક વિના નૌકાની જેમ ડોલે છે એમ વિલાપ કરે છે. વિલાપ કરતાં કરતાં ભરત મૂર્છિત થઈ પડી જાય છે; અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ એકસાથે કરુણ રોદન કરે છે. એ જ સમયે રાજધર્મવિત્ વશિષ્ઠ દશરથની સભામાં પ્રવેશે છે—રત્નજડિત, સુવર્ણમય, ઇન્દ્રની સુધર્માસભા સમી તેજસ્વી. તે સુવર્ણાસન પર સુખદ આવરણો સાથે બેસી દૂતોને આજ્ઞા આપે છે કે વર્ણસમૂહો, મંત્રીઓ, સેનાપતિઓ, રાજપરિચારકો તેમજ ભરત, શત્રુઘ્ન, યુધાજિત, સુમંત્ર અને અન્ય હિતેચ્છુઓને તાત્કાલિક બોલાવો. રથો, ઘોડાઓ અને હાથીઓ પર આવેલા આમંત્રિતોથી મહાકોલાહલ ઊઠે છે. ભરત નજીક આવે ત્યારે પ્રજા જેમ પહેલાં દશરથને અભિવાદન કરતી તેમ જ તેને આવકારે છે; સભા પણ એવી ઝળહળી ઊઠે છે જાણે દશરથ ફરી હાજર હોય—આ દૃશ્ય સ્મૃતિ, લોકસંમતિ અને રાજવૈધતાને એકસૂત્રે બાંધે છે.
भरतस्य धर्मप्रतिज्ञा तथा रामनिवर्तनयात्रा (Bharata’s Vow of Dharma and the Expedition to Recall Rama)
અયોધ્યાની રાજસભાનું દૃશ્ય ચંદ્રોપમા ઉપમાઓ અને મહાન સભાસદોની તેજસ્વિતાથી ઉજળું વર્ણવાય છે. વસિષ્ઠ રાજધર્મનું સ્મરણ કરાવી કહે છે કે રાજ્યસત્તાનું હસ્તાંતરણ વિધિવત્ થઈ ચૂક્યું છે; તેથી તું અભિષેક સ્વીકારી કરસમૃદ્ધ, કંટકરહિત રાજ્યનો ઉપભોગ કર. પરંતુ શોકાકુલ અને ધર્મવિષાદથી વ્યથિત ભરત સભામાં જ સ્પષ્ટ જાહેર કરે છે કે તે રામના ન્યાયસંગત અધિકારનું અપહરણ કદી નહીં કરે. “હું અને આ રાજ્ય—બંને રામના જ” એમ કહી તે માતાના કૃત્ય સાથે જોડાયેલા પાપની નિંદા કરે છે અને તેને ઇક્ષ્વાકુ વંશ માટે કલંક માને છે. તે પ્રતિજ્ઞા કરે છે—રામને પાછા લાવીશ, નહિતર લક્ષ્મણની જેમ વનમાં નિવાસ કરીશ. ભરતના ધર્મયુક્ત વચન સાંભળી સભા આનંદાશ્રુથી ભીંજાઈ જાય છે. ત્યારબાદ ભરત સુમંત્રને આદેશ આપે છે—નાયકો અને સૈન્ય એકત્ર કરો; ગુપ્તચરો અને માર્ગરક્ષકો પહેલેથી જ મોકલાયા છે. ઘરઘરમાં અને સૈન્યદળોમાં રથ-વાહનો અને પશુઓ જોડાય છે; રામને પ્રસન્ન કરી લોકહિત માટે તેમને પાછા લાવવાની યાત્રાની તૈયારી શરૂ થાય છે.
अयोध्याकाण्डे त्र्यशीति तमः सर्गः — Bharata’s Departure and Encampment on the Gaṅgā (Śṛṅgīberapura)
આ સર્ગમાં ભરત પ્રાતઃકાળે ઉત્તમ રથમાં આરુઢ થઈ, રામદર્શનની તીવ્ર લાલસાથી પ્રેરિત થઈ પ્રસ્થાન કરે છે. આગળ મંત્રીઓ અને પુરોહિતો સૂર્યસમાન તેજસ્વી રથોમાં જાય છે. સેનાનું પણ વિધિવત્ પરિમાણ દર્શાવવામાં આવે છે—હાથી, રથ અને અશ્વારોહી—જે રાજ્યશક્તિનું આ ગતિમાન રૂપ યુદ્ધવિજય માટે નહીં, પરંતુ રામ સાથે સમાધાન અને ધર્મસ્થાપન માટે છે, એમ સૂચવે છે. કૈકેયી, સુમિત્રા અને કૌસલ્યા ભવ્ય વાહનમાં યાત્રા કરે છે; નગરજન પણ આનંદભરી એકતાથી અનુસરે છે અને રામના ગુણોનું સ્મરણ કરીને સામૂહિક શોકને શાંત કરે છે. અહીં શિલ્પીઓ, વેપારીઓ, સેવાવર્ગ, નટ-ગાયક, માછીમારો વગેરે અનેક વ્યવસાયસમૂહોનું વર્ણન આવે છે, જેથી અયોધ્યાના નગરજીવનની વ્યાપકતા પ્રગટ થાય છે. રથો, ગાડીઓ, ઘોડા અને હાથીઓ સાથે લાંબી યાત્રા પછી તેઓ શૃંગીબેરપુર નજીક ગંગાતટે, ગુહના પ્રદેશમાં પહોંચે છે; ગુહને સાવધાન, સુશાસિત અને રામના મિત્ર તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. પક્ષીઓથી રમ્ય નદીકાંઠે સેના થંભે છે; ભરત મંત્રીઓને અનુકૂળ રીતે છાવણી ગોઠવવા આદેશ આપે છે, બીજા દિવસે નદી પાર કરવાનો નિશ્ચય કરે છે અને દિવંગત રાજા માટે જલાંજલિ અર્પણ કરવાનો સંકલ્પ કરે છે. સર્ગના અંતે ભરત રામને પાછા લાવવાના ઉપાયો વિચારે છે—રાજકીય પ્રયત્ન પણ તેના માટે નૈતિક પુનઃસ્થાપના અને ધર્મના પુનરુત્થાનનું સાધન બને છે.
गुहस्य सन्देहः, गङ्गातीर-रक्षा, भरतस्य सत्कारः (Guha’s Suspicion, Securing the Ganga Bank, and Hospitality to Bharata)
અયોધ્યાકાંડના ૮૪મા સર્ગમાં ગંગાતટ પર તણાવભર્યો પ્રસંગ આવે છે. નિષાદરાજ ગુહ ગંગાકાંઠે ધ્વજોથી શોભિત ભરતની સેના છાવણી નાખેલી જોઈને પ્રથમ શંકિત થાય છે—આ બળ ક્યાંક વનવાસી રામ માટે ભય તો નથી ને? તે વ્યૂહાત્મક ચિંતા વ્યક્ત કરે છે—ભરત રામને બાંધવા કે મારવા આવ્યો છે કે પછી નદીકાંઠાના લોકોને દબાવવા? આ શંકાથી ગુહ રક્ષણની વ્યવસ્થા કરે છે—માછીમારો અને નદીરક્ષકોને પોતાના સ્થાને તૈનાત રાખે છે અને સંપૂર્ણ સજ્જ દળ સાથે પાંચસો નૌકાઓ તૈયાર રાખવાનો આદેશ આપે છે. તેની શરત સ્પષ્ટ છે: જો સાબિત થાય કે ભરત રામ પ્રત્યે દુર્ભાવનાવાળો નથી, તો સેના એ જ દિવસે નિર્ભય રીતે પાર ઉતરી શકે. પછી સ્થિતિ સ્પષ્ટ થતાં ગુહ ભરત પાસે ભેટ લઈને જાય છે—માછલી, માંસ અને મધિરા—અને વિનયપૂર્વક પોતાના સેવકગૃહમાં નિવાસ કરવાની વિનંતી કરે છે; પોતાનો પ્રદેશ અધિન માની સન્માનપૂર્વક આવકાર આપે છે. સુમંત્ર મધ્યસ્થ બની ગુહને રામનો વૃદ્ધ મિત્ર અને દંડકારણ્યનો જાણકાર તરીકે ઓળખાવે છે અને ભરતને તેને દર્શન આપવા કહે છે. આમ શંકા મૈત્રીમાં ફેરવાય છે અને ગંગા માર્ગ ધર્મસંગત સમજૂતીથી સુરક્ષિત રીતે નિયંત્રિત થાય છે.
भरत-गुहसंवादः (Bharata and Guha: Trust, Hospitality, and the Burden of Grief)
અયોધ્યાકાંડના ૮૫મા સર્ગમાં ભરત અને નિષાદરાજ ગુહ વચ્ચે સંયમિત સંવાદ દ્વારા શંકા દૂર થાય છે અને ગંગાતટના દુર્ગમ પ્રદેશમાંથી ભારદ્વાજના આશ્રમ તરફ સુરક્ષિત માર્ગ નિશ્ચિત થાય છે. વિશાળ સેનાને જોઈ ગુહ સાવચેતીથી પૂછે છે—શું ભરતનું આગમન રામ વિરુદ્ધ તો નથી? ભરત નમ્ર વાણીથી કહે છે કે રામ તેના પૂજ્ય જ્યેષ્ઠ—પિતાસમાન—છે; પોતાનો હેતુ માત્ર રામને પાછા લાવવાનો છે, તેથી શંકા ત્યજી માર્ગરક્ષા કરવા વિનંતી કરે છે. પછી আতિથ્યધર્મ અને મૈત્રીનો વિષય આવે છે. ભરત ગુહની ઉદારતાની પ્રશંસા કરે છે—તે આખી સેનાનું પણ આદરથી আতિથ્ય કરવા તૈયાર છે; ગુહ આનંદિત થઈ ભરતની ત્યાગબુદ્ધિનું સ્તવન કરે છે અને કહે છે કે તેની કીર્તિ ચિરંજીવી રહેશે. દિવસ ઢળતાં રાત્રિ આવે છે; ભરત છાવણી નાખી શત્રુઘ્ન સાથે વિશ્રામ કરે છે. અંતે ભરતના શોકનું આંતરિક ચિત્ર પર્વત અને વનદાવાનળની ઉપમાથી દોરાય છે—દુઃખ અંતર્દાહ બની ઘમ, હૃદયજ્વર અને મનની વ્યાકુલતા ઉત્પન્ન કરે છે; ગુહ રામના આશ્રયથી તેને સાંત્વના આપવા પ્રયત્ન કરે છે.
लक्ष्मणगुणवर्णनम् — Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony
અયોધ્યાકાંડના ૮૬મા સર્ગમાં નદીકાંઠે રાત્રિભર જાગરણ અને કરુણ વિલાપનું વર્ણન છે. વનનાયક ગુહ ભરતને લક્ષ્મણના ગુણ કહે છે—રામની રક્ષા માટે જ તે શસ્ત્રધારી, સદા સાવચેત રહી જાગતો રહ્યો; તેણે નિદ્રાનો ત્યાગ કર્યો. ગુહ તૈયાર કરેલી શય્યા અર્પણ કરીને મિત્રધર્મ અને રક્ષક-આતિથ્ય પ્રગટ કરે છે; રામસેવામાં જ યશ અને ધર્મ પ્રાપ્ત થાય—લક્ષ્મણનો એવો નિશ્ચય તે દર્શાવે છે. પછી શોક વધુ ઘન બને છે—સીતા સાથે કુશશય્યા પર શયન કરતા રામને યાદ કરી ભરતને ઊંઘ આવતી નથી. યુદ્ધમાં અજેય રામે વનવાસમાં સ્વેચ્છાએ તપસ્વી જીવન ધારણ કર્યું, દશરથના નજીકના અવસાનની આશંકા અને મહેલમાં થાકેલો શોક—આ બધું ભરતના મનમાં ઊભરાય છે; રાજા વિના પૃથ્વી તેને વિધવા સમી લાગે છે. પ્રભાતે ભાગીરથીના તટે રામ અને લક્ષ્મણ જટાધારી બને છે. ગુહ તેમને નૌકાથી પાર ઉતારે છે; ત્યારબાદ સીતા સહિત વલ્કલવસ્ત્રધારી, શસ્ત્રસજ્જ અને સાવચેત રહી તેઓ વનમાર્ગે આગળ વધે છે—ક્ષાત્રશક્તિનું તપોવનવાસમાં રૂપાંતર થયેલું પવિત્ર દૃશ્ય।
गुहसंवादः—रामस्य रात्रिवासवर्णनम् (Dialogue with Guha: Account of Rama’s Night Halt)
આ સર્ગમાં ગુહના વચન સાંભળી ભરત અત્યંત દુઃખિત થઈ ધ્યાનમાં લીન થાય છે. ક્ષણમાત્ર સંભળી ફરી શોકના વેગે ધરાશાયી થાય છે; શત્રુઘ્ન તેને આલિંગન કરી શોકથી મૂર્ચ્છિત થાય છે. ત્યારબાદ ઉપવાસથી કૃશ અને દીન બનેલી ભરતની માતાઓ આવી પડેલા ભરતને ઘેરીને વિલાપ કરે છે. કૌસલ્યા વિશેષ માતૃવાત્સલ્યથી તેને હૃદયે લગાવી આરોગ્ય અને કુલજીવનનો આધાર પૂછે છે તથા રામ-લક્ષ્મણ વિષે ‘કંઈ પણ અપ્રિય’ સાંભળ્યું નથી—એવો આશ્વાસનવચન માગે છે. ભરત થોડો સ્થિર થઈ કૌસલ્યાને સાંત્વના આપે છે અને ગુહને પૂછે છે—રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ રાત્રે ક્યાં રહ્યા, શું ભોજન કર્યું, કઈ શય્યા પર શયન કર્યું. ગુહ આનંદથી আতિથ્યનો વર્ણન કરે છે—ઘણું અન્ન, ફળ અને ભક્ષ્ય અર્પણ કરાયું; પરંતુ રામે ક્ષાત્રધર્મ સ્મરી પ્રતિગ્રહ સ્વીકાર્યો નહીં અને મૈત્રીભાવથી ઉપદેશ આપ્યો કે ‘સદા આપવું, લેવું નહીં’. રામે સીતાસહ લક્ષ્મણ લાવેલું જળ પીીને ઉપવાસ જ રાખ્યો; લક્ષ્મણ બાકી જળથી તૃપ્ત થયો. ત્રણે મૌન ધારણ કરી સંધ્યા-ઉપાસના કરી. પછી લક્ષ્મણે દર્ભ લાવી શુભ શય્યા બનાવી, રામ-સીતાના ચરણ ધોઈ દૂર ઊભો રહી રાતભર રક્ષા કરી; ગુહ પણ શસ્ત્રધારી સ્વજનો સાથે લક્ષ્મણની પાસે રહી મહેન્દ્રસમાન રામનું પરિપાલન કરતો રહ્યો. આ સર્ગ ભ્રાતૃભક્તિ, আতિથ્યધર્મ, ક્ષાત્રનીતિ અને તપોમય વનજીવનના અનુશાસનનું સુમેળ દર્શાવે છે.
रामशय्यादर्शनम् — Bharata Beholds Rama’s Forest Bed
આ સર્ગમાં ગુહનો અહેવાલ સાંભળીને ભરત મંત્રીઓ સાથે ઇંગુદી વૃક્ષ પાસે આવે છે અને રામે ધરતી પર શયન કરેલી કચડાયેલી ઘાસની શય્યાને આંખે જોઈ તપાસે છે. માતાઓને સંબોધીને તે દૃશ્ય સ્વપ્ન સમું અવિશ્વસનીય લાગે છે એમ કહે છે અને નિષ્કર્ષ કરે છે કે કાળ (સમય/વિધિ) સર્વ લોકિક આધારને પરાજિત કરે છે. શય્યામાં દેખાતી સોનાની ધૂળ અને રેશમી તંતુઓના નિશાનોથી તે સીતાની હાજરી અનુમાને છે; રાજસી આભૂષણ-વસ્ત્રોના સ્પર્શચિહ્નો વનવાસની કરુણતા વધુ ઘેરી કરે છે. ભરત રામના પૂર્વ પ્રાસાદી વૈભવ—સોનાં-ચાંદીના મંડિત તળિયા, સુગંધ, સંગીત અને સ્તુતિગાન—ને સ્મરીને વર્તમાન કઠિનતા સાથે તુલના કરે છે અને આ વિસ્થાપનનું કારણ પોતે જ છે એમ માની આત્મનિંદા કરે છે. તે લક્ષ્મણની અડગ નિષ્ઠાની પ્રશંસા કરે છે અને પતિને અનુસરનાર સીતાનું ધર્મસાધન પૂર્ણ થયું એમ સ્વીકારે છે. રાજકીય રીતે દશરથના અવસાન અને રામના વનગમન પછી અયોધ્યાને નાવિક વિના નૌકા સમી—અરક્ષિત અને નિરાશ—વર્ણવે છે. અંતે ભરત પ્રતિજ્ઞા કરે છે કે રામના વ્રતનું પાલન કરવા તે તપસ્વી જીવન અપનાવશે, જરૂર પડે તો વનમાં પણ રહેશે, અને રામ પરત આવી રાજ્યપુનઃસ્થાપન સ્વીકારે ત્યાં સુધી વિનયપૂર્વક પ્રાર્થના કરતો રહેશે.
गङ्गातरणम् — Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga
રામે અગાઉ જ્યાં નિવાસ કર્યો હતો તે જ ગંગાતટના શિબિરમાં રાત્રિ વિતાવી, પ્રભાતે ભરત ઊઠ્યા અને ચાલતી સેના ગંગા પાર ઉતરે તે માટે નિષાદરાજ ગુહને બોલાવી નૌકાઓની વ્યવસ્થા કરાવવા શત્રુઘ્નને કહ્યું. શત્રુઘ્ને જણાવ્યું—ગુહ તો રામચિંતનમાં જાગતો જ છે; એટલામાં ગુહ હાથ જોડીને આવ્યો અને સેનાની કુશળતા પૂછવા લાગ્યો. રામની ઇચ્છાને અનુસરનાર ભરતે વિનયપૂર્વક વિનંતી કરી કે ગુહના માછીમારો નૌકાઓથી સમગ્ર સેનાને પાર ઉતારશે. ગુહે તરત જ પોતાના સ્વજનોને આદેશ આપ્યો. ચારે દિશાથી નૌકાઓ ખેંચી લાવવામાં આવી અને રાજાજ્ઞાથી પાંચસો નૌકાઓ એકત્ર થઈ—ઘંટ, પાંખા/પાલ, ધ્વજ-પતાકાથી સજ્જ, દૃઢ બનેલી ‘સ્વસ્તિક’ નૌકાઓ પણ હતી. ગુહ સ્વયં શ્વેત છત્રથી શોભિત એક મંગલ નૌકા લઈને આવ્યો. ચઢવાનો ક્રમ મર્યાદાપૂર્વક રહ્યો—પ્રથમ પુરોહિતો અને બ્રાહ્મણો, પછી ભરત-શત્રુઘ્ન, ત્યારબાદ કૌશલ્યા, સુમિત્રા તથા અન્ય રાજસ્ત્રીઓ, અને અંતે રથ-ગાડાં તથા સામાન. શિબિર ઉખેડવા અને સામાન ચઢાવવાના કકળાટ વચ્ચે નૌકાદળ ઝડપથી આગળ વધ્યું—કેટલીક નૌકામાં સ્ત્રીઓ, કેટલિકમાં ઘોડા, ભારવાહક પશુઓ અને ધન-રત્ન. જેમને નૌકા ન મળી તેઓ તરાપા, ઘડાંના આધારથી અથવા તરતાં પાર ગયા. ધ્વજોથી યુક્ત હાથીઓ મહાવતોના અંકુશપ્રેરણે ધ્વજશિખર પર્વતો જેવા બની જળને ચીરીને પાર ઉતર્યા. શુભ મૈત્ર મુહૂર્તે પાર થઈ સેના પ્રયાગના વનમાં પહોંચી; ભરતે ત્યાં પડાવ નાખ્યો અને પછી પુરોહિતો સાથે મહર્ષિ ભારદ્વાજના દર્શનાર્થે જઈ આશ્રમની રમ્ય કૂટીઓ અને ઉપવનો નિહાળ્યાં.
भरद्वाजाश्रमगमनम् (Bharata at Bharadvāja’s Hermitage)
ભરદ્વાજના આશ્રમને એક ક્રોશ દૂરથી જોઈ ભરતે આખી સેના ત્યાં જ અટકાવી. રાજચિહ્નો અને શસ્ત્રો મૂકીને તે મંત્રીઓ સાથે પગપાળા આગળ વધ્યો અને કુળપુરોહિત વસિષ્ઠને આગળ રાખ્યા—ધર્માધિકાર પ્રત્યે વિનય અને બળપ્રયોગનો અભાવ દર્શાવવા માટે. મુનિ ભરદ્વાજે તપસ્વી-વિધિ મુજબ તેમનું સ્વાગત કર્યું—અર્ઘ્ય, પાદ્ય, ફળ વગેરે આપી—અને અયોધ્યાનું કુશળ પૂછ્યું; પરંતુ દશરથનું નામ જાણબૂઝીને ન લીધું, જાણે રાજાના પરલોકગમનની વાત તેમને જાણીતી હોય. રામપ્રેમથી તેમણે ભરતના આગમનનું કારણ પૂછ્યું અને શંકા પણ વ્યક્ત કરી કે ભરત નિર્વિઘ્ન રાજ્ય માટે વનવાસી રામ-લક્ષ્મણને હાનિ પહોંચાડવા તો આવ્યો નથી ને? ભરત શોકાકુલ થયો; તેણે કહ્યું કે પોતાની ગેરહાજરીમાં માતાએ જે કર્યું તે તે સ્વીકારતો નથી. રામના ચરણોની પૂજા કરીને તેમને અયોધ્યા પરત લાવવા વિનંતી કરવી—એ જ તેનો હેતુ છે. ભરતની આંતરિક ભાવના પરખી મુનિએ તેના સંયમ અને ગુરુભક્તિની પ્રશંસા કરી, સીતાલક્ષ્મણ સહિત રામ ચિત્રકૂટમાં નિવાસ કરે છે તે જણાવ્યું અને તે રાત્રિ આશ્રમમાં રહી બીજા દિવસે પ્રસ્થાન કરવા કહ્યું.
भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य दिव्यात्मिथ्यम् / Divine Hospitality to Bharata’s Army at Bharadvaja’s Hermitage
અયોધ્યાકાંડના ૯૧મા સર્ગમાં રાજશક્તિ અને તપોવનની પવિત્ર પરિસર વચ્ચે ધર્મસંયમનું દૃશ્ય રચાય છે. ભરત ભર્દ્વાજના આશ્રમમાં રાત્રિવાસ કરવાનો નિશ્ચય કરે છે અને મુનિ તેમને દિવ્ય આતિથ્ય આપવા તૈયાર થાય છે. મુનિ પૂછે છે કે સેના દૂર કેમ રાખી; ભરત કહે છે—આશ્રમના વૃક્ષો, જળ, ભૂમિ અને કૂટિરોને વિઘ્ન ન પડે, તપસ્વીઓની નજીક રાજસેનાનો નિયંત્રણ જ ધર્મ છે—એથી હું એકલો આવ્યો. પછી મુનિના આદેશથી સેના બોલાવવામાં આવે છે. ભર્દ્વાજ અગ્નિશાળામાં જઈ શુદ્ધિ કરીને વિશ્વકર્મા અને ત્વષ્ટાને આવાહન કરે છે અને જરૂરી વ્યવસ્થા સર્જાવે છે; દિક્પાલો, નદીઓ, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, કુબેરનું દિવ્ય વન અને સોમને અન્ન-પાનની સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરે છે. ત્યારબાદ શીતળ પવન, પુષ્પવૃષ્ટિ, દિવ્ય સંગીત અને મધુર નાદ પ્રગટ થાય છે. સેના વિશ્વકર્મા-નિર્મિત સમતલ ભૂમિ, ફળભર્યા વૃક્ષો, દિવ્ય નદી, અશ્વશાળાઓ, તોરણો અને રત્નમય રાજભવન જોઈ આશ્ચર્યચકિત થાય છે. પછી પાયસની ધારાઓ, નિવાસગૃહો, હજારો સ્ત્રીઓ અને અપ્સરાઓ, ગંધર્વરાજોના ગાન, સ્નાન-અભ્યંગ, પશુઓને તૃપ્તિદાયક આહાર તથા અન્ન, પાત્રો, વસ્ત્રો અને સાધનોના વિશાળ ભંડારનું વિસ્તૃત વર્ણન આવે છે. સૈનિકો સ્વપ્ન સમાન વિસ્મયમાં રાતભર આનંદ કરે છે; સવાર થતાં બોલાવાયેલા દિવ્યજન અનુમતિ લઈને વિદાય થાય છે અને સુગંધ તથા માળાઓના ચિહ્નો રહી જાય છે. સર્ગનો બોધ—આતિથ્ય ધર્મરૂપ શક્તિ છે, જે બળને શિસ્તમાં બાંધે છે; અને તપોવનની પવિત્રતા અક્ષુણ રાખવી રાજાનું કર્તવ્ય છે।
भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः — Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta
ભરદ્વાજ મુનિના આશ્રમમાં આતિથ્ય પ્રાપ્ત કરીને ભરત સમગ્ર પરિજન-સેનાસહ વિધિવત્ વિદાય માંગે છે અને શ્રીરામ સુધી પહોંચવા માટે ચોક્કસ માર્ગદર્શન વિનંતી કરે છે. મુનિ પ્રદેશનું વર્ણન કરે છે—ચિત્રકૂટ આશરે સાડા ત્રણ યોજન દૂર એકાંત વનમાં છે; તેની ઉત્તર બાજુએ પુષ્પિત વૃક્ષોથી શોભિત મંદાકિની વહે છે, અને નદી પાર તે પર્વત છે જ્યાં રામ-સીતા પર્ણકુટિમાં નિવાસ કરે છે. રાઘવના દર્શન માટે સેનાએ દક્ષિણ અથવા દક્ષિણ-પશ્ચિમ માર્ગે આગળ વધવું એમ તેઓ આદેશ આપે છે. પ્રસ્થાનની વાત સાંભળીને દશરથની રાણીઓ પોતાના વાહનોમાંથી ઉતરી મુનિ પાસે આવે છે—કૌશલ્યા અને સુમિત્રા શોકથી વ્યાકુળ, અને કૈકેયી લજ્જિત. ભરત માતાઓને એકેક કરીને ઓળખાવે છે—કૌશલ્યાને રામની જનની કહી પ્રશંસા કરે છે, સુમિત્રાને લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્નની માતા કહે છે, અને કૈકેયીને આપત્તિનું મૂળ માની કઠોર વચન બોલે છે. ભરદ્વાજ મુનિ ઉપદેશ આપે છે કે કૈકેયી પર દોષારોપ ન કરવો; રામનો વનવાસ અંતે દેવો, દાનવો અને ઋષિઓના કલ્યાણનું કારણ બનશે. ત્યારબાદ ભરત મુનિની પ્રદક્ષિણા કરીને રથ-વાહનો જોડવાનો આદેશ આપે છે; હાથી, રથ, પદાતિ અને રાજસ્ત્રીઓ સહિત સૈન્ય ગંગા પાર કરી વન-નદી પ્રદેશોમાંથી દક્ષિણાભિમુખ મેઘ સમું આગળ વધે છે.
चित्रकूटमार्गवर्णनम् — Bharata’s Army Reaches Chitrakuta and Searches for Rama
આ સર્ગમાં ભરત ધર્મપૂર્વક વિશાળ ચતુરંગિણી સેના સાથે વનમાં આગળ વધે છે. સેના ચાલતાં જ વનનો ધ્વનિ-પરિસર અને પ્રકૃતિ બદલાઈ જાય છે—હાથી અને હરણો વિખેરાઈ જાય છે, પક્ષીઓ મૌન થઈ જાય છે, ધૂળ ઊડે છે અને પછી પવન તેને દૂર કરી દે છે. પછી ભરત ચિત્રકૂટ પર્વત અને મંદાકિની નદીને ઓળખે છે. શિખરો, ફૂલેલા વૃક્ષો અને પશુઓથી ભરેલા ઢાળનું વર્ણન કરતાં તે વાદળો, સમુદ્ર-તરંગો અને શરદાકાશ જેવી ઉપમાઓ આપે છે. શત્રુઘ્નને કહે છે કે સ્વભાવથી દુર્ગમ હોવા છતાં તપસ્વીઓના સાન્નિધ્યથી આ પ્રદેશ આત્થિત્યસભર—જાણે સ્વર્ગનો માર્ગ—લાગે છે. ત્યારબાદ કાર્યયોજનાઃ ભરત સેના નિયંત્રિત કરીને ત્યાં જ રોકે છે અને પોતે સુમંત્ર તથા વસિષ્ઠ સાથે આગળ જઈ શોધ કરાવવાનો આદેશ આપે છે. ગુપ્તચરો ધુમાડાનો સ્તંભ જોઈ વિચારે છે કે નિર્જન સ્થાને અગ્નિ શક્ય નથી; એટલે અહીં વસવાટ છે—શક્ય છે શ્રીરામ અને લક્ષ્મણ, અથવા તેમના સમાન તપસ્વી. સર્ગ અંતે સેના સંયમિત ઉત્સુકતા અને નજીકના મિલનના આનંદ સાથે સ્થિર રહે છે; પ્રકૃતિ-વર્ણન નૈતિક સંયમ અને હેતુપૂર્ણ શાસન સાથે જોડાય છે।
चित्रकूटवर्णनम् (Description of Chitrakūṭa) / Rama Shows Sita Chitrakuta
અયોધ્યાકાંડના ૯૪મા સર્ગમાં ચિત્રકૂટ પર લાંબા સમયથી નિવાસ કરનાર શ્રીરામ વનજીવનમાં આસક્ત બની, સીતાને પ્રસન્ન કરવા અને પોતાનું મન સ્થિર કરવા માટે ‘અદ્ભુત’ ચિત્રકૂટની શોભા બતાવે છે. જેમ ઇન્દ્ર શચીને અચરજભર્યા દૃશ્યો દર્શાવે તેમ, રામ પર્વતના સૌંદર્ય સામે વનવાસને મનથી દુઃખદ ન ગણાય એવો અર્થ આપે છે. તે ચિત્રકૂટના લક્ષણો વર્ણવે છે—ધાતુસમાન તેજથી ઝગમગતા શિખરો, અહિંસક વન્યજીવો, ફૂલ-ફળથી સમૃદ્ધ ઘન ઉપવનો. ડાળીઓ પર લટકતા વસ્ત્રો અને ખડ્ગ વગેરે પરથી કિન્નરો અને વિદ્યાધરીઓના વિહાર-વિશ્રામના ચિહ્નો સૂચિત થાય છે; ધોધ, ઝરણાં, સરોવરો અને ગુફાઓમાંથી આવતી સુગંધિત પવનધારા મન મોહે છે. રામ કહે છે કે સીતાં અને લક્ષ્મણ સાથે અહીં વસવું શોકને ઓગાળે છે. વનવાસનું ‘દ્વિવિધ ફળ’ પણ તે જણાવે છે—ધર્મપૂર્વક પિતૃઆજ્ઞાનું પાલન અને ભરતને આનંદ આપવો. અંતે તે વનજીવનને રાજાના પરલોકહિત માટે અમૃતસમાન ગણાવે છે અને મૂળ-ફળ-જળની પ્રચુરતામાં ચિત્રકૂટને સ્વર્ગીય ઉપમાઓથી પણ શ્રેષ્ઠ ઠરાવે છે.
मन्दाकिनीनदीदर्शनम् (The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa)
ચિત્રકૂટ પર્વત પરથી નીચે ઉતરી શ્રીરામ સીતાને મન્દાકિની નદીનું દિવ્ય સૌંદર્ય દર્શાવે છે. તેઓ રંગબેરંગી રેતાળ પટ, કમળોથી ભરેલું જળ અને ફૂલ-ફળથી લદાયેલા વૃક્ષોથી છલકાતા કાંઠા બતાવી, નદીની શોભાને કુબેરના નલિની સરોવર સાથે સરખાવે છે. અહીં પ્રકૃતિદર્શન તપોવનના નિયમબદ્ધ ધાર્મિક જીવન સાથે જોડાય છે—ઋષિઓ નિર્ધારિત સમયે સ્નાન કરે છે અને અન્ય તપસ્વીઓ ઊંચા કરેલા હાથોથી સૂર્યની ઉપાસના કરે છે. પવનથી હલતી શિખર-શાખાઓને કારણે પર્વત નૃત્ય કરતો હોય તેમ લાગે છે; ખીલેલા ફૂલો ઝરીને જળ પર તરતાં ઢગલા બને છે, અને તેના પર મધુરસ્વરી ચક્રવાક પક્ષીઓ બેસે છે. રામનું વચન વનવાસને શ્રેષ્ઠ જીવનરૂપે પ્રગટ કરે છે—સીતાસહ ચિત્રકૂટ અને મન્દાકિનીનું દર્શન તેમને અયોધ્યાવાસ કરતાં પણ વધુ પ્રિય લાગે છે. તેઓ સીતાને ‘મિત્ર’ જેવી રીતે નદીમાં પ્રવેશવા આમંત્રિત કરે છે અને મન્દાકિનીને સરયૂ તથા પર્વતને અયોધ્યા માની મન તૃપ્ત કરવા કહે છે. અંતે સરળ આહાર, દિવસમાં ત્રણ વાર સ્નાન અને પરસ્પર સંગ—આમાં જ સંતોષ છે; ધર્મશાંતિથી રાજ્ય-નગરની ઇચ્છા સ્થગિત થાય છે.
चित्रकूटे सैन्यधूलिशब्ददर्शनम् (Alarm at Chitrakūṭa: Lakṣmaṇa sights the approaching army)
ચિત્રકૂટમાં શ્રીરામ સીતાને મંદાકિની પર્વત-નદીનું સૌંદર્ય દર્શાવે છે. ગૃહ્યધર્મના ભાવથી તેઓ સીતાની સાથે બેસીને ભુંજેલું માંસ અર્પણ કરે છે; વનવાસનું શાંત ઘરેલું જીવન ક્ષણભર સ્થિર લાગે છે. એ જ સમયે આકાશ સુધી ઊઠતી ધૂળ અને ભારે કકળાટ દેખાય છે. હાથીઓના યુથપતિઓ સહિત અન્ય વન્ય પ્રાણીઓ ભયભીત થાય છે. શ્રીરામ લક્ષ્મણને કહે છે—આ રાજશિકારનું દળ પણ હોઈ શકે અથવા કોઈ ભયંકર પશુ; પર્વત દુર્ગમ હોવા છતાં ઝડપથી અને ચોક્કસ તપાસ કરીને સત્ય જાણવું જરૂરી છે. લક્ષ્મણ પુષ્પિત શાલવૃક્ષ પર ચઢીને દિશાઓ નિહાળે છે અને રથો, ઘોડા, હાથી, પદાતિ તથા ધ્વજ-પતાકાઓથી સજ્જ વિશાળ સેનાને ઓળખે છે. તે તરત સાવચેતી સૂચવે છે—પવિત્ર અગ્નિ બુઝાવવો, સીતાને ગુફામાં સુરક્ષિત રાખવી, ધનુષ્ય પર પ્રત્યંચા ચઢાવવી, બાણ તૈયાર રાખવા અને કવચ ધારણ કરવું. રામ પૂછે છે ‘આ કોની સેના?’ ત્યારે લક્ષ્મણ અગ્નિ સમા ક્રોધિત થઈ, રથધ્વજ પર કોવિદાર વૃક્ષનું ચિહ્ન જોઈ, ભરત શત્રુભાવથી આવ્યા છે—નિર્વિઘ્ન રાજ્ય માટે આપણો નાશ કરવા—એવો ખોટો અર્થ કરે છે. આ સર્ગ વનશાંતિ અને અચાનક ઊભી થયેલી રાજકીય-સૈનિક આશંકાને સાથે મૂકી, ટહેલ-તપાસ, સંયમ સામે ક્રોધ અને અધૂરી માહિતી પર કર્મ કરવાના ધર્મસંકટને ઉજાગર કરે છે.
भरतागमनशङ्कानिवारणम् / Dispelling Suspicion about Bharata’s Arrival (Chitrakuta Encampment)
આ સર્ગમાં ચિત્રકૂટ પાસે આવતી સેનાને જોઈ લક્ષ્મણ ક્રોધ અને શંકાથી વ્યાકુળ થાય છે. ત્યારે શ્રીરામ તેમને સંયમપૂર્વક શાંત કરતાં નીતિપૂર્ણ અનુમાનથી કહે છે—ભરત સ્વભાવથી ભ્રાતૃવત્સલ છે, પ્રાણથી પણ પ્રિય; વનવાસનું સમાચાર સાંભળી કૂલધર્મ અને શોકથી પ્રેરાઈ આવ્યા છે, વૈરભાવથી નહીં. રામ આગળ સમજાવે છે કે સ્વજનો પર હિંસા કરીને મેળવેલું રાજ્ય ધર્મથી દૂષિત હોય છે—વિષમિશ્ર અન્ન સમાન; તેથી તે સ્વીકાર્ય નથી. ભરત વિષે કઠોર વચન ન બોલવા તેઓ રોકે છે, કારણ કે એવા શબ્દો જાણે રામ પર જ પ્રહાર કરે. ભ્રાતૃહત્યા અને પિતૃહત્યા આપત્તિમાં પણ અચિંત્ય છે—એ નિશ્ચય કરીને રામ એક પરીક્ષા સમાન વાત કહે છે: જો રાજ્ય અંગે લક્ષ્મણને ભય હોય તો હું ભરતને કહું કે રાજ્ય લક્ષ્મણને સોંપી દે; અને ભરત નિશ્ચિતપણે સંમત થશે—એવો રામનો વિશ્વાસ છે. લજ્જિત લક્ષ્મણ પોતાનો અનુમાન બદલે છે અને ક્ષણભર દશરથ જ આવ્યા હશે એમ પણ માને છે. ઘોડાં, શત્રુઞ્જય નામનો હાથી દેખાવા અને રાજશ્વેત છત્ર ન દેખાવા—આ બધું કથામાં ક્ષણિક અસ્પષ્ટતા ઊભી કરે છે. અંતે ભરત ભીડ ન વધે તેવી આજ્ઞા આપે છે અને સેના શિસ્તથી પર્વતની આસપાસ પડાવ નાખે છે—રાજધર્મમાં વિનય અને ધર્મનિષ્ઠાનું મહત્ત્વ દર્શાવતા.
चित्रकूटप्रवेशः — Bharata Enters the Forest Toward Chitrakuta
સેનાને નિર્ધારિત સ્થાનો પર ઠેરવી ભરત રાજવૈભવનું પ્રદર્શન છોડીને વિનય અને પુત્રધર્મની ભાવનાથી પગપાળા શ્રીરામ પાસે જવાનો નિશ્ચય કરે છે. તે શત્રુઘ્નને પુરુષોના જૂથો તથા નિષાદ-શિકારીઓ સાથે વનનું ઝડપી સર્વેક્ષણ કરવા આદેશ આપે છે; અને શસ્ત્રધારી ગુહ હજાર કિન્સમેન સાથે અરણ્યમાં રામની શોધ કરે છે. ભરત ક્રમશઃ પ્રતિજ્ઞા કરે છે—રામ, લક્ષ્મણ અને સીતાના દર્શન ન થાય ત્યાં સુધી મને શાંતિ નથી; ચંદ્રપ્રભ, કમલનયન રામમુખ ન જોઉં ત્યાં સુધી નથી; રાજલક્ષણોથી અંકિત તેમના ચરણો મસ્તક પર ધારણ ન કરું ત્યાં સુધી નથી; અને પિતૃ-પૈતામહ રાજ્યના યોગ્ય વારસ રામને અભિષેક કરીને સ્થાપિત ન કરું ત્યાં સુધી નથી. પછી ચિત્રકૂટને પુણ્યસ્થાન તરીકે, પર્વતરાજ સમાન મહિમાવંત ગણાવી સ્તુતિ કરવામાં આવે છે; તેજસ્વી શસ્ત્રધારી રામના નિવાસથી તે વન ‘સિદ્ધ’ થયું એમ વર્ણવાય છે. ભરત ફૂલેલા વૃક્ષકુંજોથી શોભિત પર્વતઢાળે આગળ વધે છે, દૂરથી આશ્રમાગ્નિના ધુમાડાનો ઊંચો ધ્વજ જુએ છે અને પાર ઉતર્યા જેવો સ્વજનો સાથે હર્ષ પામે છે. સેનાને દૂર રાખીને તે ગુહ સાથે ઝડપથી ચિત્રકૂટના ધર્મમય આશ્રમ તરફ દોડી જાય છે.
चित्रकूटप्राप्तिः — Bharata Reaches Chitrakuta and Beholds Rama
અયોધ્યાકાંડના ૯૯મા સર્ગમાં ભરત ચિત્રકૂટની નજીક રામના વનવાસ-આશ્રમ તરફ અંતિમ રીતે આગળ વધે છે. સેનાને છાવણીમાં રાખીને તે પોતે ઝડપથી આગળ જાય છે અને વસિષ્ઠને રાણીઓને લઈને આવવા કહે છે. માર્ગમાં તે આશ્રમની ઓળખ અનેક નિશાનોથી કરે છે—ભાંગેલા લાકડાં, કૂટિર પાસે એકઠાં કરેલા ફૂલો, ઠંડી સામે રાખેલા ગોબરના ઉપલાંના ઢગલા, વૃક્ષો પર કુશ અને વલ્કલની પટ્ટીઓ, તેમજ અસામાન્ય સમયે આવનજાવન માટે ઊંચે બાંધેલા વલ્કલવસ્ત્રો. મંદાકિનીની નજીકતા અને તપસ્વીઓના નિત્ય અગ્નિનો ઘાટો ધુમાડો પણ તેને માર્ગ બતાવે છે. પશ્ચાત્તાપથી વ્યાકુળ ભરત ‘મહર્ષિ સમાન’ રામને મળવાની કલ્પના કરતાં રાજમર્યાદાની ઉલટ સ્થિતિ પર શોક કરે છે—એકાંત વનમાં જમીન પર વીરાસનમાં બેઠેલા રામ. પછી તે પરણશાળા જુએ છે—યજ્ઞવેદી જેવી પાંદડાંથી ઢંકાયેલી, ધનુષ, તૂણીર, સૂર્યપ્રભ તીરો, રજત મ્યાનમાં તલવારો, ઢાલો અને ગોધાચર્મના અંગુલિત્રોથી શોભિત; સિંહગુફા જેવી દુર્ગમ. ઈશાન ખૂણે ઢળતી વેદી પર પ્રજ્વલિત અગ્નિ પણ દેખાય છે. અંતે તે રામને જુએ છે—અજિન અને વલ્કલ ધારણ કરેલા, અગ્નિ સમ તેજસ્વી, દર્ભ પાથરેલી ભૂમિ પર સીતા અને લક્ષ્મણ સાથે બેઠેલા, જાણે સનાતન બ્રહ્મા. ભરત આંસુઓ સાથે દોડી આવે છે, વારંવાર “આર્ય” કહી રડે છે અને પાદ સુધી પહોંચતાં પહેલાં જ ઢળી પડે છે; રામ શત્રુઘ્ન સહિત તેને આલિંગન આપે છે. સુમંત્ર અને ગુહ પણ મળે છે; વનવાસીઓ સાક્ષી બની આનંદથી નહીં, કરુણાથી આંસુ વહાવે છે।
शततमः सर्गः — Rāma Questions Bharata on Rājadharma (Governance, Counsel, and Public Welfare)
અયોધ્યાકાંડના શતતમ સર્ગમાં રામ ભરતને તપસ્વી વેશમાં—જટાધારી, વલ્કલધારી, અત્યંત કૃશ—ભૂમિ પર પડી હાથ જોડેલા જુએ છે; તેની તેજસ્વિતા પ્રલયકાળના અસહ્ય સૂર્ય સમાન વર્ણવાય છે. રામ સ્નેહથી ભરતને આલિંગન કરી ઊભો કરે છે અને પછી ‘કચ્ચિત્’ કહી વારંવાર પૂછતાં દીર્ઘ પ્રશ્ન-ઉપદેશ આરંભે છે. પ્રથમ તે દશરથની સ્થિતિ, રાણીઓનું કુશળ, તથા વસિષ્ઠ અને અન્ય પુરોહિત-બ્રાહ્મણોનું યોગ્ય સન્માન થાય છે કે નહીં તે પૂછે છે. ત્યારબાદ રાજ્યધર્મનું સૂક્ષ્મ પરીક્ષણ કરે છે—યોગ્ય મંત્રીઓની પસંદગી અને મંત્રગોપન, સેનાપતિ વગેરેની યોગ્ય નિમણૂક, ગુપ્તચરો દ્વારા સમાચારસંગ્રહ, દંડનો ન્યાય્ય અને પ્રમાણબદ્ધ પ્રયોગ, કોષ-વ્યયમાં શિસ્ત, દુર્ગોની તૈયારી, સૈનિકોને સમયસર વેતન, ખેતી અને ગોધનની રક્ષા, રાજાની પ્રજાપ્રત્યે સુલભતા, અને નિષ્પક્ષ ન્યાય. રામ નાસ્તિક કૂતર્કથી સાવધાન કરે છે અને રાજદોષો ટાળવા કહે છે; શાસ્ત્રસંમત અને ગોપનીય પરામર્શ જ વિજયનું મૂળ છે એમ પ્રતિપાદે છે. ભ્રાતૃકરુણામાં ગૂંથાયેલો આ સર્ગ સંક્ષિપ્ત રાજ્યધર્મ-માર્ગદર્શિકા બની અંતે કહે છે કે ધર્મયુક્ત શાસન સ્વર્ગારોહણનું કારણ બને છે.
भरतस्य धर्मनिश्चयः — Bharata Affirms Lineage-Dharma and Urges Rama’s Coronation
આ સર્ગમાં ભરત રામના વચનોને ઉત્તર આપતાં પોતાને જ દોષ આપે છે કે જ્યેષ્ઠ ભાઈ જીવિત હોય ત્યારે રાજ્ય સ્વીકારવું ધર્મથી પતન સમાન છે. તે ઇક્ષ્વાકુ વંશની શાશ્વત પરંપરા યાદ કરાવે છે—જ્યેષ્ઠ પુત્ર હાજર હોય ત્યારે કનિષ્ઠનું રાજા બનવું યોગ્ય નથી. તેથી તે રામને સમૃદ્ધ અયોધ્યામાં પોતાના સાથે પરત આવી વંશહિત માટે રાજ્યાભિષેક સ્વીકારવા વિનંતી કરે છે. ભરત રાજધર્મનું તત્ત્વ પણ કહે છે—કેટલાક લોકો રાજાને માત્ર માનવ માને છે; પરંતુ જે રાજા ધર્માનુસાર આચરણ કરીને નીતિથી રાજ્ય ચલાવે અને પ્રજાનું પાલન કરે, તે સામાન્ય ક્ષમતાથી ઉપર ઉઠીને ‘દૈવતતુલ્ય’ ગણાય છે. પછી શોકપ્રસંગ આવે છે. ભરત જણાવે છે કે તે કેકયમાં હતો અને રામ સીતાલક્ષ્મણ સાથે વનમાં ગયા પછી, યજ્ઞશીલ અને સદ્ગુણીઓ દ્વારા પૂજિત દશરથ મહારાજ રામવિયોગના શોકથી વ્યાકુળ થઈ તત્કાળ સ્વર્ગે પધાર્યા. તે રામને ઊઠીને પિતાને જલાંજલિ અર્પણ કરવા કહે છે—પ્રિય પુત્ર દ્વારા કરાયેલ પિંડોદકદાન પિતૃલોકમાં અક્ષય ફળ આપે છે. સર્ગના અંતે દર્શાવાય છે કે દશરથનું અંતિમ ચિત્ત રામમાં જ સ્થિર હતું; વિરહ અને તરસની પરાકાષ્ઠા જ તેમના મૃત્યુનું કારણ બની।
पितृमरणश्रवणं जलक्रिया च (Hearing of Daśaratha’s death and the libation rites at Mandākinī)
આ સર્ગમાં શોકનો અચાનક આઘાત અને વાણીમાંથી તરત જ વિધિ-કર્મ તરફનો પરિવર્તન દર્શાવવામાં આવે છે. ભરત રામને દશરથના અવસાનની વાત કહે છે; સમાચાર સાંભળતાં જ રામ શોકથી મૂર્છિત થાય છે—કુહાડીથી કપાયેલા ફૂલેલા વૃક્ષ સમાન, અથવા વજ્રાઘાતથી ધરાશાયી થયેલા સમાન. ચેતના પાછી આવ્યા પછી રામ ધર્મચિંતન સાથે દુઃખ વ્યક્ત કરે છે—રાજાવિહોણી અયોધ્યામાં પાછા ફરવું કેવી રીતે યોગ્ય, પિતાના અંત્યેષ્ટિ-કર્મ પોતે ન કરી શકવાનો ખેદ, અને પિતા પરલોક ગયા પછી હવે માર્ગદર્શન કોણ આપશે—એવા પ્રશ્નો કરે છે. રામ ભરત અને શત્રુઘ્ને રાજાના સમ્યક્ ઔર્ધ્વદેહિક કર્મો પૂર્ણ કર્યા તે બદલ તેમની પ્રશંસા કરે છે. પછી તે સીતા અને લક્ષ્મણને પણ સમાચાર આપે છે; ભાઈઓમાં એકસાથે આંસુ અને વિલાપ ઊઠે છે. સુમંત્રના માર્ગદર્શન હેઠળ તેઓ પુણ્ય મન્દાકિની-તીર્થ જાય છે; દક્ષિણ દિશા (યમદિશા) તરફ મુખ કરીને ઉદકાંજલિ અર્પે છે, અને દર્ભ પર ઇંગુદીના ગૂદામાં બદરીફળ ભેળવી પિંડ-નિવાપ અર્પણ કરીને વિધિ પૂર્ણ કરે છે. આશ્રમ પાસે રોદનધ્વનિ સાંભળી લોકો અને ભરતની સેના દોડી આવે છે; પશુ-પક્ષીઓ પણ ચોંકી ઊઠ્યા એમ વર્ણન છે—જે શોકની સામૂહિક અને પ્રકૃતિ સુધી પહોંચતી અસર બતાવે છે. આમ, ભાવવિહ્વળતા વચ્ચે પણ મર્યાદા અને ધર્મકર્મ અખંડ રહે છે તે આ સર્ગનું સાર છે.
पिण्डदानदर्शनम् — The Queens Behold Rama’s Śrāddha Offering
વસિષ્ઠ પગપાળા મન્દાકિની-તટના તીર્થ તરફ આગળ વધ્યા અને રામદર્શન માટે આતુર દશરથની રાણીઓને સાથે લઈ ગયા. તેઓ તે સ્નાનસ્થાને પહોંચ્યા જ્યાં રામ અને લક્ષ્મણ વારંવાર સ્નાન કરતા. શોકથી ક્ષીણ, આંસુભરી કૌસલ્યાએ વનકાંઠાનો તે પવિત્ર પ્રદેશ બતાવ્યો જ્યાં નિર્વાસિત તે ત્રણે કષ્ટથી રહેવા મજબૂર થયા; અને રામ માટે પાણી લાવવું વગેરે સેવાઓમાં લક્ષ્મણની અવિરત તત્પરતા જોઈ તેણે ઇચ્છા વ્યક્ત કરી કે લક્ષ્મણને આવા કઠિન પરિશ્રમથી બચાવાય. પછી તેણે દક્ષિણાગ્ર દર્ભ પર મૂકેલા ઇંગુદી ફળના ગૂદાથી બનેલા પિંડ જોયા—રામે પરંપરા મુજબ પિતાને શ્રાદ્ધરૂપે અર્પણ કરેલા. એક સમયના રાજવૈભવમાં રહેલા દશરથ માટે આ વન્ય અર્પણ જોઈ તે વિલાપ કરવા લાગી—દેવતુલ્ય રાજાને આવું અન્ન શું યોગ્ય છે? અને રામની આ ઘટેલી સ્થિતિથી વધુ દુઃખ બીજું નથી. “જેમ મનુષ્યનું અન્ન તેમ દેવતાઓનું અન્ન” એવી લોકોક્તિ અહીં શોકમાં કઠોર સત્ય બનીને સામે આવી. સહરાણીઓએ કૌસલ્યાને સાંત્વના આપી અને આશ્રમમાં રામને જોયો—તેજસ્વી, છતાં જાણે સ્વર્ગથી પડેલો દેવ. માતાઓ રડી પડ્યાં; રામ ઊભો થઈ તેમના ચરણ સ્પર્શી પ્રણામ કર્યો અને તેમણે તેની પીઠ પરથી ધૂળ ઝાડી. લક્ષ્મણે પણ પ્રણામ કર્યો; રાણીઓએ તેને પણ રામ સમાન માતૃસ્નેહ આપ્યો. સીતાએ દુઃખાકુલ થઈ સાસુઓના ચરણ પકડી લીધાં; કૌસલ્યાએ તેને દીકરીની જેમ આલિંગન કરીને તેના કષ્ટ પર શોક કર્યો, તેના થાકેલા મુખનું વર્ણન ઉપમાઓથી કર્યું અને શોકને અરણિથી પ્રગટેલી અગ્નિ સમાન કહ્યું—જે પોતાના આધારને જ ભસ્મ કરે છે. પછી રામે વસિષ્ઠના ચરણ પકડી તેમની પાસે બેસી ગયો; ભરત પણ હાથ જોડીને નજીક બેસ્યો અને સભા વિચારવા લાગી કે તે શું કહેશે. મિત્રો વચ્ચે રામ-લક્ષ્મણ-ભરત ત્રણે, ઋત્વિજોથી ઘેરાયેલી ત્રણ યજ્ઞાગ્નિઓની જેમ, શોભાયમાન થયા.
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य धर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Dharma-Reasoning)
આ સર્ગમાં રાજ્યાધિકાર, દોષનિર્ણય અને આજ્ઞાપાલન વિષે સુવ્યવસ્થિત સંવાદ છે. લક્ષ્મણની હાજરીમાં રામ ભરતને સાંત્વના આપી પૂછે છે—તમે તપસ્વી વેશમાં કેમ આવ્યા છો? ભરત જણાવે છે કે રામના વનવાસ જેવી ‘અશક્ય ક્રિયા’ પછી શોકથી દશરથનું અવસાન થયું; તે કૈકેયીની પ્રેરણાની નિંદા કરે છે અને વિધવા રાણીઓ તથા પ્રજાને સંતોષ આપવા રામનો તાત્કાલિક રાજ્યાભિષેક કરવા વિનંતી કરે છે. જ્યેષ્ઠાધિકાર, લોકસંમતિ અને મંત્રીઓના સમર્થનનો આધાર લઈને ભરત વિનયપૂર્વક પ્રણામ કરી રામના ચરણ પકડી ઔપચારિક રીતે પ્રાર્થના કરે છે. રામ ભરતની મહાનતા સ્વીકારી કહે છે કે ભરતમાં કોઈ દોષ નથી; માતા પ્રત્યે બાળસુલભ આક્ષેપ યોગ્ય નથી. શાસ્ત્રાનુસાર વડીલોને પત્ની-પુત્ર વગેરે વિષયે જે અવકાશ/અધિકાર છે તે યાદ કરાવી, પિતૃઆજ્ઞા બાંધક છે એમ સ્થિર કરે છે. દશરથે જાહેરમાં કરેલો ‘વિભાગ’—ભરત અયોધ્યાનું રાજ્ય કરે અને રામ ચૌદ વર્ષ દંડકારણ્યમાં વસે—આને પ્રમાણ માની, વ્યક્તિગત ઇચ્છા કરતાં ધર્મનું અધિપત્ય ઊંચું સ્થાપે છે.
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य कालधर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Instruction on Time and Mortality)
સર્ગ ૧૦૫માં ચારેય ભાઈઓ સુહૃદજનોથી ઘેરાયેલા રહી રાત્રિભર સામૂહિક શોક કરે છે. પ્રભાતે તેઓ માંદાકિનીના તટે જલક્રિયા વગેરે વિધિઓ પૂર્ણ કરી ફરી એકત્ર થાય છે; મૌનમાં ભરત રામને પ્રાર્થના કરે છે—રાજ્ય તમને પરત સોંપવા આવ્યો છું; તમારા વિના રાજ્ય ટકી શકતું નથી; હું પોતે અયોગ્ય છું. અનેક ઉપમાઓથી તે પોતાની અસમર્થતા દર્શાવે છે; ખાસ કરીને લાંબા સમયથી પોષાયેલું વૃક્ષ ફૂલ્યું છતાં ફળ ન આપે તેવી ઉપમા આપી કહે છે કે રામ રાજ્ય ન સ્વીકારે તો દશરથની જીવનભરની આશા નિષ્ફળ રહેશે. અયોધ્યાની પ્રજાભાવનાનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે—શ્રેણીઓ અને પ્રજા રામને સૂર્ય સમ તેજસ્વી રીતે સિંહાસન પર સ્થાપિત જોવા ઇચ્છે છે; રાજહાથીઓ નાદ કરશે અને અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ આનંદિત થશે. રામ ભરતને સાંત્વના આપતાં કાળધર્મનો ઉપદેશ આપે છે—માનવી પ્રયત્ન સીમિત છે; દૈવ જીવને વિરુદ્ધ દિશાઓમાં ખેંચે છે; સંસારના બધા સંયોગોનો અંત વિયોગમાં—ધન ક્ષયમાં, ઉન્નતિ પતનમાં, મિલન વિભાજનમાં, જીવન મરણમાં સમાપ્ત થાય છે. પાકેલું ફળ અવશ્ય પડે, દૃઢ ગૃહો પણ જીર્ણ થાય, ગયેલી રાત્રિઓ પાછી આવતી નથી, નદીઓ આગળ જ વહે છે; દિવસ-રાત ગ્રીષ્મસૂર્ય જેમ આયુષ્યને ક્ષીણ કરે છે. મૃત્યુ અવિચ્છિન્ન સહચર છે; તેથી શોક તત્ત્વતઃ નિષ્ફળ. અંતે રામ દૃઢપણે કહે છે—પિતાની આજ્ઞા પાળીને હું વનવાસ જ કરીશ; ભરત અયોધ્યા પરત જઈ રાજધર્મ નિભાવે—જ્ઞાની કોઈપણ સ્થિતિમાં શોક કરતા નથી.
भरतवाक्यं—रामस्य पुनरायोध्यागमननिषेधः (Bharata’s Plea and Rama’s Refusal to Return)
મંદાકિનીના તટ પર રામના ગંભીર વચન પછી ભરત ધર્મયુક્ત અને તર્કસભર દીર્ઘ વિનંતી કરે છે. તે રામની સમતા અને પરામર્શપ્રિયતાની પ્રશંસા કરીને સ્વીકારે છે કે કૈકેયીએ ‘મારા હિત માટે’ મહાપાપ કર્યું; છતાં માતૃબંધના ધર્મકારણે તેને દંડ આપી શક્યો નથી એમ કહે છે. દશરથ જેવા મહાન કુળમાં જન્મેલો જાણીને અધર્મ કેવી રીતે કરે? એવો પ્રશ્ન ઊભો કરી, “મરણાસન્ન મનુષ્ય મોહગ્રસ્ત થાય છે” એવી લોકોક્તિથી દશરથનો ભ્રમ ક્રોધ, મોહ અથવા પ્રમાદથી થયો હોવાનું સૂચવે છે. ભરત રામને વિનવે છે કે પિતાની ભૂલ સુધારવી એ જ સાચું પુત્રત્વ; ભૂલને સમર્થન આપવું નહીં. તે માતા, સ્વજન, મિત્ર અને નગર-જનપદની પ્રજાનું હિત આગળ રાખીને કહે છે કે રાજ્યાભિષેક અને શાસન ક્ષત્રિયનો મુખ્ય ધર્મ છે, જેના દ્વારા પ્રજારક્ષણ શક્ય બને છે. જટાધારણ અને અરણ્યવાસની તપશ્ચર્યાને રાજધર્મ સામે મૂકી, અનિશ્ચિત ભવિષ્યના પુણ્ય કરતાં તત્કાલ રાજકર્તવ્ય શ્રેષ્ઠ છે એમ કહી, ત્યાં જ પુરોહિતો અને વૃદ્ધો દ્વારા રામનો અભિષેક કરવા વિનંતી કરે છે. સૌ ભરતના વચનને સમર્થન આપે છે, પરંતુ રામ પિતૃઆજ્ઞામાં અડગ રહી અયોધ્યા પરત ફરવાનું નકારે છે; દર્શકો શોક સાથે તેની વ્રતસ્થિરતાને આદરપૂર્વક નિહાળે છે।
पितृवाक्यपालनम्, गयाश्रुति-उपदेशः, भरतस्य राज्यग्रहण-निर्देशः (Rama’s Counsel on Vows, the Gaya Śruti, and Bharata’s Return to Rule)
અયોધ્યાકાંડના ૧૦૭મા સર્ગમાં સ્વજનો દ્વારા સન્માનિત શ્રીરામ ભરતના પુનર્વચનનો ઉત્તર આપીને, કૈકેયીના પુત્ર તરીકે ભરતની સ્થિતિ ધર્મસંગત છે એમ સ્થાપિત કરે છે. પછી તેઓ કર્તવ્યની ન્યાય-નીતિની કડી સમજાવે છે—કૈકેયીના વિવાહ સમયે દશરથે આપેલું પૂર્વવચન, દેવ–અસુર સંઘર્ષમાં તેની સેવાના પ્રતિફળરૂપે મળેલા વર, અને તે વરોના આધારે કૈકેયીની માંગ: ભરતને રાજ્ય અને રામને વનવાસ. રામ પોતાનો વનવાસ પ્રતિજ્ઞાપાલન માને છે અને પિતાનું સત્ય અખંડ રહે તે માટે ભરતે શીઘ્ર રાજ્યાભિષેક સ્વીકારવો જોઈએ એમ ઉપદેશ આપે છે. “રાજાને ઋણમાંથી મુક્ત કર” કહીને રામ અધૂરી પ્રતિજ્ઞાનો ભાર ઉતારવા અને પિતા-માતાનું યથોચિત સન્માન કરવા ભાર આપે છે. પુત્રધર્મ દૃઢ કરવા તેઓ ગયા-સંબંધિત શ્રુતિ કહે છે—‘પુત્ર’ તે, જે ‘પુત્’ નામના નરકમાંથી પિતાને તારવે અને પિતૃઓનું રક્ષણ કરે; તેથી અનેક પુત્રોની ઇચ્છા થાય છે, જેથી ઓછામાં ઓછો એક ગયામાં શ્રાદ્ધાદિ કરીને વંશનું કલ્યાણ કરે. અંતે શાસનવ્યવહાર અને આશ્વાસન સાથે રામ ભરતને શત્રુઘ્ન તથા દ્વિજોની સાથે અયોધ્યા પરત જઈ પ્રજાને સંતોષમાં રાખીને રાજ્ય સંભાળવા આદેશ આપે છે. પોતે સીતાલક્ષ્મણ સાથે દંડકારણ્યમાં પ્રવેશે છે—ભરત મનુષ્યો પર રાજ્ય કરે, રામ વનમાં; એકને છત્રછાયા, બીજાને વૃક્ષછાયા, અને બંને સત્યના બંધનથી જોડાયેલા રહે.
जाबाल्युपदेशः — Jabali’s Pragmatic Counsel to Rama
આ સર્ગમાં ભરતને સાંત્વના આપતા શ્રીરામ પાસે પ્રતિષ્ઠિત બ્રાહ્મણ જાબાલી આવીને ઉપદેશ આપે છે. તે અત્યંત વ્યવહારુ, ઇહલોકમુખી તર્કો દ્વારા સંબંધોની સ્થિરતા પર પ્રશ્ન કરે છે—માનવ એકલો જન્મે છે અને એકલો મરે છે; માતા‑પિતા અને ઘરગથ્થુ આસક્તિને તે તાત્કાલિક નિવાસ સમાન ગણાવે છે. તેથી પિતૃરાજ્ય ત્યજી દુઃખદ, કાંટાળાં માર્ગ પર અડગ રહેવું યોગ્ય નથી; સમૃદ્ધ અયોધ્યામાં તરત પરત જઈ અભિષેક સ્વીકારી રાજધર્મ પાળવો અને રાજસુખ ભોગવવું—એવો તે રામને આગ્રહ કરે છે. અયોધ્યા પોતાના યોગ્ય સ્વામીની રાહ જોઈ રહી છે એમ પણ તે વર્ણવે છે. પછી જાબાલીનો તર્ક વધુ તીવ્ર બને છે. તે અષ્ટકા, શ્રાદ્ધ વગેરે પિતૃઅર્પણોને નિષ્ફળ ગણાવી શંકા વ્યક્ત કરે છે અને કેટલાક ધર્મશાસ્ત્રીય નિયમોને દાન અને અનુશાસન ઉત્પન્ન કરવા માટે રચાયેલા સામાજિક ઉપાયો તરીકે રજૂ કરે છે. અંતે તે પરોક્ષ કરતાં પ્રત્યક્ષને પ્રાધાન્ય આપીને, ભરતે અર્પણ કરેલું રાજ્ય સ્વીકારવા રામને દબાણ કરે છે—આ બુદ્ધિમાન લોકોના જાહેર મતને અનુરૂપ છે અને સમાજ માટે આદર્શ બનશે એમ તે કહે છે.
सत्यधर्मप्रतिपादनम् (Rama’s Defense of Truth and Dharma in Reply to Jabali)
અયોધ્યાકાંડના સર્ગ ૧૦૯માં જાબાલિએ રામને વ્યવહારિક રીતે પાછા ફરવા પ્રેરવા જે સલાહ આપી હતી, તેના પ્રત્યે શ્રીરામનો દીર્ઘ નૈતિક પ્રતિઉત્તર વર્ણવાયો છે. રામ પ્રથમ જાબાલિના સન્માનસભર આશયને સ્વીકારે છે, પરંતુ ધર્મ અને મર્યાદાના માપદંડે તે ઉપદેશ હિતકારક નહીં, હાનિકારક છે એમ કહે છે. તેઓ પ્રતિપાદિત કરે છે કે રાજધર્મનો શાશ્વત આધાર સત્ય અને અહિંસા છે; જગતની સ્થિરતા સત્ય પર ટકી છે અને ઋષિ-દેવો સત્યને પરમ ગુણ તરીકે માને છે. અસત્યને લોકનિંદ્ય અને આધ્યાત્મિક રીતે ક્ષયકારક બતાવી રામ કહે છે કે દાન, યજ્ઞ, તપ અને વેદ પણ સત્ય પર જ પ્રતિષ્ઠિત છે. પછી તેઓ આ સિદ્ધાંતને પોતાના પ્રસંગે લાગુ કરે છે—પિતાની સમક્ષ વનવાસ સ્વીકારવાની પ્રતિજ્ઞા કરી હોવાથી “સત્યનો સેતુ” તોડવો તેમને મંજૂર નથી; લોભ, મોહ કે અજ્ઞાનથી પ્રેરાઈ તેઓ વચનભંગ નહીં કરે. અસત્યપ્રવૃત્ત અસ્થિર લોકોના અર્પણ દેવો અને પિતૃઓ સ્વીકારતા નથી એવી ચેતવણી આપી, સદ્જનોના આચાર અનુસાર વનવાસને પુણ્યભારરૂપે સ્વીકારે છે. અંતે (કેટલીક પરંપરામાં પ્રક્ષિપ્ત માનાતો) નાસ્તિક તર્કની નિંદાનો વિભાગ આવે છે. ત્યારે જાબાલિ સ્પષ્ટ કરે છે કે અગાઉનું કહેવું માત્ર પ્રસંગોપાત સમજાવવા માટે હતું; તેઓ પોતાની આસ્તિક ભૂમિકા પુનઃ સ્થાપિત કરીને રામને શાંત કરી હિતકારી ઉપદેશ તરફ દોરવા ઇચ્છે છે.
लोकसमुत्पत्ति-वर्णनम् तथा इक्ष्वाकुवंश-प्रशंसा (Cosmogony and Ikshvaku Genealogy as Counsel to Rama)
આ સર્ગમાં ક્રોધિત શ્રીરામને શાંત કરવા અને યોગ્ય માર્ગે દોરવા મહર્ષિ વસિષ્ઠ ઉપદેશ આપે છે. તેઓ જાબાલિનું પૂર્વ વચન નાસ્તિક્યપ્રચાર તરીકે નથી માનતા; રામને પાછા ફરાવવા માટે કરાયેલું વ્યવહારુ, પ્રેરક તર્ક હતું એમ કહી તેનું પુનર્વ્યાખ્યાન કરે છે અને પછી અધિકૃત ધર્મશિક્ષા પ્રસ્તુત કરે છે. વસિષ્ઠ સંક્ષેપમાં સૃષ્ટિ-ઉત્પત્તિ વર્ણવે છે—આદિમાં માત્ર જળ, ત્યારબાદ સ્વયંભૂ બ્રહ્માનો પ્રાદુર્ભાવ, અને વરાહ અવતારમાં પૃથ્વીનું ઉદ્ધાર. પછી મનુ અને ઇક્ષ્વાકુથી શરૂ કરીને અયોધ્યાના પ્રસિદ્ધ રાજાઓની વંશપરંપરા કહે છે. આ વંશાવળી નીતિ-ધર્મનો પુરાવો બને છે—ઇક્ષ્વાકુ કુળની મર્યાદા મુજબ જ્યેષ્ઠ પુત્રનો રાજ્યાભિષેક થાય છે. તેથી દશરથના જ્યેષ્ઠ વારસ રામે રાજ્ય સ્વીકારી પ્રજાનું રક્ષણ કરવું અને પૂર્વજોના રાજધર્મની પરંપરા જાળવવી જોઈએ એમ ઉપદેશ આપવામાં આવે છે. સર્ગ સૃષ્ટિસ્મૃતિ, વંશસ્મરણ અને ઉત્તરાધિકાર-નિયમને જોડીને દર્શાવે છે કે રામનું રાજ્યગ્રહણ કુળધર્મ અને લોકહિતનું રક્ષણ છે.
अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः (Sarga 111: Counsel on Gurus, Parental Debt, and Bharata’s Protest)
આ સર્ગમાં અધિકાર, આજ્ઞાપાલન અને ઋણચુકવણી વિષે સુવ્યવસ્થિત નૈતિક ચર્ચા થાય છે. રાજપુરોહિત અને ગુરુ વશિષ્ઠ રામને યાદ અપાવે છે કે મનુષ્યના ત્રણ ‘ગુરુ’—આચાર્ય, પિતા અને માતા—છે; વડીલો તથા સભાની આજ્ઞા માનવાથી સજ્જનોનો માર્ગ સુરક્ષિત રહે છે. રામ ઉત્તર આપે છે કે પાલનપોષણ અને સ્નેહ માટે માતા-પિતાનું ઋણ કદી પૂરું ચૂકવી શકાય તેમ નથી, અને દશરથને આપેલું વચન અસત્ય બની શકે નહીં. પછી વ્યથિત ભરત કુશ ઘાસ પાથરાવી રામની કૂટિર સામે પ્રત્યુપવેશન (પડીને વિરોધ) કરવા તત્પર થાય છે, રામને પાછા લાવવા માટે. રામ કહે છે કે અભિષિક્ત રાજા માટે એવો વિરોધ અયોગ્ય છે; તે ભરતને ઊભા કરાવી અયોધ્યા પરત જવા કહે છે. ભેગા થયેલા નગરજનો અને ગ્રામજનો પણ સ્વીકારે છે કે પિતાની આજ્ઞાથી રામને ફેરવી શકતા નથી. ભરત સભા સમક્ષ ઔપચારિક રીતે કહે છે કે રાજ્યમાગણીમાં તેની કોઈ સંડોવણી નથી, અને તે પોતે ચૌદ વર્ષનો વનવાસ કરવા તૈયાર છે. ભરતની નિષ્કપટતા જોઈ રામ આશ્ચર્ય પામે છે; દશરથની પૂર્વ પ્રતિજ્ઞાની બાંધછોડ ફરી સ્થાપિત કરી, વનવાસમાં બદલી કરવી ધર્મવિરુદ્ધ અને સત્યવિરુદ્ધ છે એમ જણાવી, ધર્મ અને સત્યને અનુરૂપ પોતાનો નિર્ણય અડગ રાખે છે.
पादुकाप्रदानम् (The Gift of the Sandals and Delegated Kingship)
આ સર્ગમાં ચિત્રકૂટે ભાઈઓના સમાધાન પછીનો ધર્મમય નિર્ણય વર્ણવાયો છે. અદૃશ્ય ઋષિઓ આ પવિત્ર સંવાદને જોઈ પ્રશંસા કરે છે અને તેને શુભ તથા ભવિષ્યસૂચક માને છે; રાવણવધની ઇચ્છિત સિદ્ધિનો સંકેત પણ તેમાં દેખાય છે. કંપતો છતાં દૃઢ ભરત રાજધર્મ અને કુલધર્મના આધાર પર રામને રાજ્ય સ્વીકારવા વિનંતી કરે છે. તે એકલા શાસન કરવાની પોતાની અસમર્થતા સ્વીકારે છે અને કહે છે કે સગાં, યોદ્ધાઓ અને પ્રજા સૌની નજર માત્ર રામ પર છે. રામ સ્નેહપૂર્વક ઉપદેશ આપે છે—ભરતમાં સ્વભાવજ અને શિક્ષણથી પ્રાપ્ત એવી પ્રજ્ઞા છે; મંત્રીઓ અને વિવેકી સલાહકારો સાથે પરામર્શ કરીને રાજ્ય ચલાવવું, અને કૈકેયી પ્રત્યે ક્રોધ ન રાખવો. પરંતુ પિતાની પ્રતિજ્ઞા અચલ છે—અશક્ય ઉપમાઓથી રામ પોતાનો અડગ નિશ્ચય દર્શાવે છે. પછી ભરત સુવર્ણભૂષિત પાદુકાઓ અર્પે છે. રામ તેમાં પગ મૂકી ફરી ભરતને પરત આપે છે અને તેને અધિકારનું પ્રતીક બનાવે છે. ભરત પ્રતિજ્ઞા કરે છે કે ચૌદ વર્ષ નગર બહાર તપસ્વી સમાન રહી, રાજ્યવ્યવહાર પાદુકાઓના અધિન રાખીશ; સમયસર રામ ન આવે તો આત્મદાહ કરીશ. રામ સંમતિ આપી ભરત અને શત્રુઘ્નને આલિંગન કરે છે, કૈકેયીની રક્ષા અને અક્રોધની આજ્ઞા આપે છે, વડીલોને વંદન કરીને પ્રસ્થાન કરે છે. માતાઓ શોકથી ગળું ભરાઈ જતાં વિદાય આપી શકતી નથી; રામ પણ આંસુભરી આંખે પોતાની કૂટિયામાં પ્રવેશે છે.
पादुकाप्रदानं भरतस्य निवृत्तिश्च (The Sandals Bestowed; Bharata’s Return Toward Ayodhya)
આ સર્ગમાં સંવાદમાંથી પ્રતીકાત્મક શાસન તરફનું પરિવર્તન પૂર્ણ થાય છે. ભરત શત્રુઘ્ન અને મંત્રીવર્ગ સાથે શ્રીરામની પાદુકાઓ લઈને અયોધ્યા તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. વસિષ્ઠ રામને કહે છે કે અયોધ્યાના “યોગક્ષેમ” (સુરક્ષા અને કલ્યાણ) માટે સ્વર્ણભૂષિત પાદુકાઓ આપવી જોઈએ; ત્યારે રામ પૂર્વમુખ થઈ વિધિપૂર્વક ઊભા રહી સ્પષ્ટપણે “રાજ્યપાલનાર્થે” પાદુકાઓ ભરતને અર્પણ કરે છે. ભરત દશરથની ચૌદ વર્ષની પ્રતિજ્ઞાને દૃઢતાથી પુનઃસ્થાપિત કરી વનવાસની શરતોને અચલ ધર્મવચનરૂપે સ્વીકારે છે. ભરદ્વાજ ભરતની સહજ મહાનતાની પ્રશંસા કરે છે; સદ્ગુણ તેમાં સ્વભાવતઃ સ્થિર છે એમ કહી, એવા ધર્માત્મા પુત્ર દ્વારા દશરથ આજે પણ જીવંત સમાન છે એમ પ્રતિપાદે છે. ત્યારબાદ રથો, ઘોડા અને હાથીઓ સાથે સેના પાછી વળે છે; યમુના અને ગંગા પાર કર્યાનો ઉલ્લેખ થાય છે; શૃંગિબેરપુરમાં પ્રવેશ વર્ણવાય છે. અંતે અયોધ્યા દેખાય છે—નિઃશબ્દ, નિરાનંદ અને શોભાહીન; તેને જોઈ ભરત શોકાકુલ થઈ સારથીને કરુણ વચન કહે છે.
अयोध्याप्रवेशः — Bharata Enters Ayodhya and Perceives the City’s Desolation
આ સર્ગમાં ભરત ઝડપથી રથમાં અયોધ્યામાં પ્રવેશ કરે છે. રથનો ગંભીર, શાંતિકારક નાદ શહેરની ઘેરી નિસ્તબ્ધતા સામે વિરુદ્ધ રીતે સંભળાય છે. ત્યારબાદ ઉપમાઓની શ્રેણી દ્વારા અયોધ્યાની શોકમય નિર્જનતા ચિતરાય છે—દીપવિહિન રાત્રિ જેવી જ્યાં બિલાડીઓ અને ઘુવડ ભટકે; ચંદ્રસંગ વિહિન રોહિણી જેવી; સૂકાયેલા પર્વતીય પ્રવાહ જેવી, બુઝાયેલી યજ્ઞાગ્નિ જેવી અને પરાજિત સેના જેવી. આગળ શહેરને તરંગવિહિન સમુદ્ર, સોમયાગ પછી સૂની વેદી અને વૃષભ વિહિન ગૌમંડળ સાથે સરખાવાય છે; તેમજ મણિ છૂટેલા નવા મુક્તાહાર, પડેલો તારો, દાવાગ્નિથી દાઝેલી લતા, મેઘાવૃત આકાશ અને દૂષિત પાનસ્થાન જેવી ઉપમાઓથી શોભાભંગ, તેજોમ્લાનતા અને ઉત્સવભંગ દર્શાય છે. ભરત સારથિને પૂછે છે—હવે ગીત-વાદ્યોના નાદ કેમ નથી, ફૂલમાળાની સુગંધ, મદિરા, ચંદન અને અગરુનો પરિમળ કેમ નથી ફેલાતો, માર્ગોની ચહલપહલ અને ઉત્સવી ગતિ કેમ થંભી ગઈ—શું રામના વનવાસ પછી આ બધું લુપ્ત થયું? તે નિષ્કર્ષ કરે છે કે અયોધ્યાની શ્રી રામ સાથે જ વિદાય થઈ ગઈ; રામ પરત આવે તો જ સર્વજનનો આનંદ ફરી સ્થિર થશે. શોકાકુલ ભરત દશરથના મહેલમાં પ્રવેશ કરે છે—સિંહવિહિન ગૃહ જેવો સૂનો; અને અંતઃપુરને સૂર્યવિહિન દિવસ જેવી તેજહીન જોઈ તે રડી પડે છે.
पादुकाभिषेकः — The Consecration of Rama’s Sandals and Bharata’s Trusteeship at Nandigrama
અયોધ્યામાં માતાઓને સુરક્ષિત રીતે સ્થિર કરીને ભરત શોકગ્રસ્ત હોવા છતાં દૃઢવ્રત બની સભાના વડીલો અને ગુરુ વસિષ્ઠને વંદન કરી નંદિગ્રામ જવાની અનુમતિ માગે છે. તે જાહેર કરે છે કે રામ વિના રાજ્યસુખ તેને સ્વીકાર્ય નથી; રામવિયોગમાં રાજ્યભોગ નહીં, પરંતુ દુઃખ સાથે નિવાસ કરવો એ જ તેનો નિશ્ચય છે. મંત્રીઓ અને વસિષ્ઠ તેની ભ્રાતૃભક્તિ તથા ધર્મમાર્ગ-નિષ્ઠાની પ્રશંસા કરે છે. ત્યારબાદ ભરત રથ તૈયાર કરાવવાનો આદેશ આપી શત્રુઘ્ન સાથે, બ્રાહ્મણ આચાર્યો આગળ રાખીને પ્રસ્થાન કરે છે; સેના અને નગરજન પણ બોલાવ્યા વિના પાછળ ચાલે છે—તેના માર્ગને લોકસમર્થન મળ્યું તે દર્શાવે છે. નંદિગ્રામ પહોંચીને ભરત રામની સુવર્ણભૂષિત પાદુકાઓ મસ્તક પર ધારણ કરી કહે છે કે રાજ્ય રામે તેને ‘ન્યાસ’ રૂપે સોંપ્યું છે—સન્ન્યાસીભાવથી રક્ષણ કરવાનું ટ્રસ્ટ. તે પાદુકાઓને ધર્માસનના પ્રતીકરૂપે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે અને તેમના ઉપર છત્ર-ચામર વગેરે રાજચિહ્નો ધારણ કરાવવાનો વિધાન કરે છે. રામ પાછા આવે ત્યાં સુધી રાજ્યનું રક્ષણ કરીશ; રામ આવ્યા પછી અયોધ્યા અને રાજ્ય તેમને અર્પણ કરીને ફરી સેવકભાવથી રહીશ—એવો સંકલ્પ કરે છે. અંતે ભરત વલ્કલધારી, જટાધારી તપસ્વી સમાન રહી પાદુકાઓના અધિન રહીને જ શાસન કરે છે અને સર્વ કાર્ય-નિવેદન તથા અર્પણ પ્રથમ પાદુકાઓને અર્પી શાસનને જવાબદાર ન્યાસપાલનમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
तपस्विनाम् औत्सुक्यं राक्षसत्रासश्च (Ascetics’ Anxiety and the Fear of Rakshasas)
ચિત્રકૂટના તપોવનમાં ભરતના પ્રસ્થાન પછી રામે ત્યાંના તપસ્વીઓમાં સ્પષ્ટ ફેરફાર જોયો—ભય, ચોરી નજરો અને ધીમા સ્વરે થતી ચર્ચા. પોતાના, લક્ષ્મણના કે સીતાના કોઈ દોષથી આશ્રમની શાંતિ ભંગ થઈ હશે કે કેમ એવી શંકાથી રામે વિનયપૂર્વક કુલપતિને કારણ પૂછ્યું. વૃદ્ધ ઋષિએ સીતાના આચરણ પર કોઈ શંકા નકારી અને કહ્યું કે રામની હાજરીથી રાક્ષસોની વૈરભાવના વધુ ઉગ્ર બની છે. તપસ્વીઓએ જણાવ્યું કે રાક્ષસો વિકૃત રૂપ ધારણ કરીને આશ્રમો પર હુમલો કરે છે, તપસ્વીઓને મારી નાખે છે, યજ્ઞની તૈયારીમાં રાખેલા સ્રુવ‑પાત્ર વગેરે વિખેરી નાખે છે, અગ્નિ પર પાણી ઢોળી બુઝાવી દે છે અને કલશ‑ઘટ તોડી નાખે છે. તેમણે જનસ્થાન નજીક વસતા રાવણના ભાઈ ખરનું નામ લીધું—જે તપસ્વીઓના ઉચ્છેદમાં કુખ्यात છે અને રામને સહન નહીં કરે. અતઃ મునિગણે નક્કી કર્યું કે અહીં રહેવું ઋષિઓ અને રાજદંપતિ—બન્ને માટે જોખમી છે; તેઓ નજીકના ફળસમૃદ્ધ વનમાં આવેલા પોતાના જૂના આશ્રયસ્થાને જશે અને રામને પણ સાથે આવવા આમંત્રિત કર્યો. રામ શબ્દોથી તેમને રોકી ન શક્યા; થોડું અંતર સુધી સાથે ગયા, પ્રણામ કરીને તેમની અનુમતિ તથા ઉપદેશ સ્વીકાર્યા અને પછી પોતાના પવિત્ર આશ્રમમાં પાછા ફર્યા—તેઓ ચાલ્યા ગયા છતાં રામ અડગ રહ્યા.
अत्र्याश्रमगमनम् तथा अनसूयोपदेशः (Arrival at Atri’s Hermitage and Anasuya’s Counsel)
તપસ્વીઓ વિદાય થયા પછી શ્રીરામને પૂર્વસ્થાને વધુ રહેવું યોગ્ય લાગતું નથી. ભરત, રાણીઓ અને અયોધ્યાવાસીઓની સ્મૃતિ મનને વ્યાકુળ કરે છે; તેમજ ભરતની સેના પડાવથી ઘોડા-હાથી વગેરેના કારણે સ્થળ પણ દૂષિત થયું હતું. તેથી રામ સીતા અને લક્ષ્મણ સાથે પ્રસ્થાન કરીને ભગવાન અત્રિના આશ્રમે પહોંચે છે. રામ પ્રણામ કરે છે ત્યારે અત્રિ તેમને પુત્રવત્ સ્નેહથી સ્વીકારી આદર્શ আতિથ્ય આપે છે અને લક્ષ્મણ તથા સીતાને પણ સાંત્વના આપે છે. પછી તેઓ પોતાની વૃદ્ધ પત્ની, કઠોર તપથી પ્રસિદ્ધ તપસ્વિની અનસૂયાને બોલાવે છે—જેનાં લોકહિતકારી તપોબળની મહિમા (અન્નસમૃદ્ધિ કરાવવી, ગંગાપ્રવાહનું કારણ બનવું, વિઘ્નનિવારણ, તથા દેવકાર્ય માટે કાળપરિવર્તન સમ તપ) પ્રસિદ્ધ છે—અને સીતાને તેમની પાસે જવા કહે છે. સીતા અનસૂયાની પ્રદક્ષિણા કરીને પ્રણામ કરે છે; તેમની અતિ વૃદ્ધ અને કંપતી દેહાવસ્થા જોઈ કુશળ પૂછે છે. સીતાના ધર્માચરણથી પ્રસન્ન અનસૂયા રામ સાથે વનકષ્ટ સહન કરીને ચાલવાની પસંદગીની પ્રશંસા કરે છે અને પતિવ્રતા-ધર્મનો ઉપદેશ આપે છે—સજ્જન સ્ત્રી માટે પતિ જ પરમ આશ્રય અને દેવતુલ્ય છે; નિષ્ઠાથી કીર્તિ અને પુણ્ય મળે છે, જ્યારે અસંયમિત કામના પતન અને અપકીર્તિ લાવે છે. આ સર્ગમાં યાત્રાવૃત્ત, સત્કારવિધિ, તપોમહિમા અને સીતાપ્રતિ નીતિ-ઉપદેશનું સંમિશ્રણ છે.
अनसूयोपदेशः तथा सीताया स्वयंवरकथा (Anasuya’s Counsel and Sita’s Swayamvara Narrative)
વન-આશ્રમમાં আতિથ્ય અને પૂજાભાવ વચ્ચે અનુસૂયા દેવી વૈદેહી સીતાને ધર્મોપદેશ આપે છે. સીતા વિનયપૂર્વક કહે છે કે પતિ સ્ત્રીનો ગુરુ છે અને પતિશુશ્રૂષા સ્ત્રીઓ માટે મુખ્ય તપ છે. સાવિત્રીના પતિવ્રતથી સ્વર્ગીય માન અને રોહિણીનો ચંદ્ર સાથે અવિયોગ—આવા દૃષ્ટાંતો દ્વારા અડગ દાંપત્યવ્રતની મહિમા દર્શાય છે. અનુસૂયા પ્રસન્ન થઈ સીતાને દિવ્ય અલંકાર આપે છે—માળા, વસ્ત્ર, ભૂષણ, સુગંધિત અનુલેપન અને ઉત્તમ લેપ—જે કદી મ્લાન ન થાય, સદા નવીન અને સર્વકાળ યોગ્ય રહે. તે સીતાના શૃંગારને શ્રીલક્ષ્મી દ્વારા વિષ્ણુની શોભા વધે તેમ માની દાંપત્યસૌહાર્દને પાવન કરે છે. પછી અનુસૂયા સીતાના જન્મ અને લગ્નનો વર્ણન પૂછે છે. સીતા કહે છે—જનકે યજ્ઞભૂમિમાં હળ ચલાવતાં હું પૃથ્વીમાંથી અયોનિજા પ્રગટ થઈ; મુખ્ય રાણીએ મને સ્વીકારી ઉછેરી. યોગ્ય વર શોધવાની ચિંતા થતાં જનકે વરુણનું ભારે દિવ્ય ધનુષ કેન્દ્રમાં રાખી સ્વયંવર ગોઠવ્યો; અનેક રાજાઓ તેને ઉઠાવી પણ ન શક્યા. પછી વિશ્વામિત્ર સાથે રામ અને લક્ષ્મણ આવ્યા; રામે ક્ષણમાં ધનુષ પર પ્રત્યંચા ચઢાવી તેને તોડી નાખ્યું. સત્યપ્રતિજ્ઞ જનકે સીતાને રામને આપવા નક્કી કર્યું, પરંતુ રામે દશરથની સંમતિ સુધી રાહ જોઈ. પિતાની મંજૂરીથી વિધિવત્ લગ્ન પૂર્ણ થયા અને સીતાએ રામ પ્રત્યે પોતાની ધર્મમય પતિવ્રતા ભક્તિ વ્યક્ત કરી.
अनसूयाप्रीतिदानम् — Anasūyā’s Blessing and the Forest Path
આ સર્ગમાં અનસૂયા-પ્રસંગ પૂર્ણ થઈને દળ વધુ ઘન વનમાં આગળ વધે છે. સીતાએ મધુર અને વિસ્તૃત રીતે કહેલી વાત—વિશેષ કરીને સ્વયંવરનું વર્ણન—સાંભળીને અનસૂયા માતૃસ્નેહથી સીતાના લલાટે ચુંબન કરી તેને આલિંગન આપે છે. પછી પ્રસ્થાનની અનુમતિ આપી, પોતાના સમક્ષ સીતાને શૃંગારિત કરવા કહે છે અને પ્રીતિ-દાન રૂપે દિવ્ય વસ્ત્રો તથા આભૂષણો અર્પે છે. દિવ્ય કન્યા સમી તેજસ્વી બનેલી સીતા નમસ્કાર કરીને રામ પાસે જાય છે; તેના પર થયેલા આ દુર્લભ સન્માનને જોઈ રામ અને લક્ષ્મણ આનંદિત થાય છે. ત્યારબાદ સંધ્યાથી રાત્રિ સુધીનું કાવ્યમય દૃશ્ય આવે છે—સૂર્યાસ્ત, પક્ષીઓનું માળામાં પરત ફરવું, કલશ લઈને સ્નાનથી પરત આવતા ઋષિઓ, અગ્નિહોત્રનો ધુમાડો, ઘેરાતી વનછાયા, નિશાચરોની ચહલપહલ અને તારાઓ વચ્ચે ચંદ્રોદય. સિદ્ધ તપસ્વીઓના આતિથ્યમાં પવિત્ર રાત્રિ વિતાવી, પ્રભાતે રામ-લક્ષ્મણ વિદાય લે છે. વનવાસી બ્રાહ્મણ-તપસ્વીઓ માનવભક્ષી, રૂપ બદલનારા રાક્ષસો અને રક્તપાન કરનારા હિંસક પ્રાણીઓથી સાવધાન કરે છે તથા ફળસંગ્રહ માટે ઋષિઓ વાપરતા સુરક્ષિત માર્ગ બતાવે છે. તપસ્વીઓના આશીર્વાદથી યુક્ત રામ સીતા અને લક્ષ્મણ સાથે ઘન વનમાં એવો પ્રવેશ કરે છે, જાણે મેઘસમૂહમાં સૂર્ય પ્રવેશે।
Ayodhya Kanda centers on vacana-dharma (the ethics of keeping one’s word) and rājadhrama (kingship as moral constraint). Daśaratha’s earlier boons bind him to a course he abhors, demonstrating that royal authority is not merely power but accountability to truth and public trust. Rāma’s response elevates obedience from passive submission to an active ethical choice: he treats the father’s command as a dharmic imperative that prevents social fracture, even at personal cost. The book also explores companionate duty (Sītā’s insistence on shared exile) and political integrity (Bharata’s refusal to benefit from wrongdoing), framing legitimacy as rooted in self-restraint rather than possession of the throne.
Key episodes include: (1) announcement and preparations for Rāma’s consecration; (2) Mantharā’s incitement of Kaikeyī; (3) Kaikeyī’s demand for Bharata’s kingship and Rāma’s exile; (4) Daśaratha’s grief and compelled consent; (5) Rāma’s acceptance, Sītā’s decision to accompany him, and Lakṣmaṇa’s resolve to follow; (6) public lament and ominous portents; (7) departure from Ayodhyā and travel via Tamasā and Gaṅgā with Guha’s help; (8) visit to Bharadvāja and settlement at Citrakūṭa; (9) Daśaratha’s remorse, confession of past sin, and death; (10) Bharata’s return, denunciation of Kaikeyī, funeral rites, refusal of the throne, and journey to bring Rāma back with coronation materials.
The principal figures are Rāma (ideal heir who chooses exile as duty), Sītā (insists on accompanying her husband), Lakṣmaṇa (protective brother whose anger is disciplined by Rāma’s dharma), Daśaratha (tragic king bound by boons), Kaikeyī (queen who activates the boons), and Mantharā (catalyst of the crisis). Supporting but pivotal roles are played by Sumantra (escort and moral witness), Vasiṣṭha (ritual-political stabilizer after the king’s death), Bharata (refuses usurpation and seeks Rāma), Śatrughna (Bharata’s ally), Guha (Niṣāda host and guide), and Bharadvāja (sage who legitimizes the forest route).
Ayodhya Kanda provides the causal bridge between the youthful heroics of Bālakāṇḍa and the wilderness-centered conflict of Araṇyakāṇḍa. It relocates the epic from courtly promise to ascetic trial, converting Rāma’s princely excellence into a sustained ethical experiment under deprivation. Politically, it explains the succession crisis that later motivates Bharata’s regency and shapes Ayodhyā’s stance during Rāma’s absence. Thematically, it establishes the Ramayana’s central claim that dharma is tested most severely when it conflicts with personal happiness and immediate justice.
The kanda teaches: (1) integrity of speech and promise-keeping as social foundations; (2) leadership through forbearance—refusing retaliatory violence even under provocation; (3) ethical companionship—Sītā’s model of shared duty and courage; (4) legitimacy through renunciation—Bharata’s refusal to profit from injustice; and (5) the inevitability of moral consequence—Daśaratha’s remorse and death underscore that unrighteous outcomes, even when legally compelled, exact psychological and karmic cost.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.