Sarga 101
शक्तिप्रहारः (Ravana’s Shakti Javelin and Lakshmana’s Wounding)
युद्धकाण्ड
સર્ગ ૧૦૧ માં રામ અને રાવણ વચ્ચેનું યુદ્ધ ભીષણ બને છે. રામ રાવણના અસ્ત્રોને નિષ્ફળ બનાવે છે. લક્ષ્મણ રાવણના રથની ધજા અને સારથિનો નાશ કરે છે, જ્યારે વિભીષણ રાવણના ઘોડાઓને મારી નાખે છે. ક્રોધિત રાવણ વિભીષણ પર શક્તિ છોડે છે, જેને લક્ષ્મણ વચ્ચે જ તોડી નાખે છે. ત્યારબાદ રાવણ મયદાનવ નિર્મિત આઠ ઘંટડીઓ વાળી મહાશક્તિ લક્ષ્મણ પર છોડે છે, જે તેમની છાતીમાં વાગે છે અને તેઓ મૂર્છિત થાય છે. રામ દુઃખને બાજુ પર મૂકી તે શક્તિ ખેંચી કાઢે છે અને તોડી નાખે છે. તેઓ હનુમાન અને સુગ્રીવને લક્ષ્મણનું રક્ષણ કરવા જણાવી પ્રતિજ્ઞા કરે છે કે આજે જગત રાવણ વગરનું અથવા રામ વગરનું બનશે.
Shlokas
Verse 1
तस्मिन्प्रतिहतेऽस्त्रेतुरावणोराक्षसाधिपः ।क्रोधं च द्विगुणंचक्रेक्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम् ।।।।
તે અસ્ત્ર પ્રતિહત થતાં રાવણ—રાક્ષસાધિપતિ—નો ક્રોધ દ્વિગુણો થયો; અને ક્રોધવશ તેણે તરત જ બીજું અસ્ત્ર સંધાન કર્યું.
Verse 2
मयेनविहितंरौद्रमन्यदस्त्रंमहाद्युतिः ।उत्सृष्टुंरावणोभीमंराघवायप्रचक्रमे ।।।।
માયાએ રચેલું, રૌદ્ર સ્વરૂપનું, રુદ્રાધિષ્ઠિત ભયંકર બીજું અસ્ત્ર—મહાદ્યુતિમાન રાવણ—રાઘવ પર છોડવા તૈયાર થયો.
Verse 3
ततःशूलानिनिश्चेरुर्गदाश्चमुसलानि च ।कार्मुकाद्दीप्यमानानिवज्रसाराणिसर्वशः ।।।।
પછી ધનુષ્યમાંથી સર્વ દિશાઓમાં દીપ્તિમાન, વજ્રસમાન કઠોર ત્રિશૂળો, ગદાઓ અને મુસલો ફાટી નીકળ્યા.
Verse 4
मुद्गराःकूटपाशाश्चदीप्ताश्चाशनयस्तथा ।निष्पेतुर्विविधास्तीक्ष्णावाताइवयुगक्षये ।।।।
મુદગરો, કૂટપાશો અને દીપ્ત વજ્રસમાન શસ્ત્રો—વિવિધ તીક્ષ્ણ પ્રકારના—યુગક્ષયે ઉઠેલા પવનવેગ સમા ઉડી નીકળ્યા.
Verse 5
तदस्त्रंराघव्श्रीमानुत्तमास्त्रविदांवरः ।जघानपरमास्त्रणगान्धर्वेणमहाद्युतिः ।।।।
મહાદ્યુતિમાન શ્રીમાન રાઘવ—અસ્ત્રવિદ્યા જાણનારોમાં શ્રેષ્ઠ—એ તે અસ્ત્રને પરમ ગાન્ધર્વ અસ્ત્ર વડે નિષ્ક્રિય કરી દીધું.
Verse 6
तस्मिन्प्रतिहतेऽतुराघवेणमहात्मना ।रावणःक्रोधाताम्राक्षस्सौरमस्त्रमुदैरयत् ।।।।
રાઘવ મહાત્માએ તે અસ્ત્રને પ્રતિહત કરતાં, ક્રોધથી તામ્ર નેત્રવાળો રાવણ પછી સૂર્યસમાન તેજવાળું ‘સૌર’ અસ્ત્ર ઉદ્ઘોષિત કરી છોડ્યું.
Verse 7
ततश्चक्राणिनिष्पेतुर्भास्वराणिमहान्ति च ।कार्मुकाद्भीमवेगस्यदशग्रीवस्यधीमतः ।।।।
તત્કાળે ધીમાન દશગ્રીવ રાવણના કાર્મુકમાંથી ભયંકર વેગે મહાન અને તેજસ્વી ચક્રાયુધો છૂટ્યા.
Verse 8
तैरासीद्गगनंदीप्तंसन्ततद्भिःरितस्ततः ।पतद्भिश्चदिशोदीप्ताश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव ।।।।
એ ચક્રો સતત સર્વત્ર વહેતા અને પડતા હોવાથી આકાશ દીપ્તિમાન થઈ ઊઠ્યું; દિશાઓ પણ ચંદ્ર-સૂર્ય અને ગ્રહો જેવી જ્યોતિથી ઝળહળી ઊઠી.
Verse 9
तानिचिच्छेदबाणौघैश्चक्राणितु स राघवः ।आयुधानि च चित्राणिरावणस्यचमूमुखे ।।।।
રાઘવે બાણોના ઘનવર્ષાથી તે ચક્રાયુધો તથા રાવણના વિવિધ વિચિત્ર શસ્ત્રોને સેનાના અગ્રભાગમાં જ ચીરી નાંખ્યા.
Verse 10
तदस्त्रंतुहतंदृष्टवारावणोराक्षसाधिपः ।विव्याथदशभिर्बाणैरामंसर्वेषुमर्मसु ।।।।
પોતાનું અસ્ત્ર હણાયેલું જોઈ રાવણ—રાક્ષસાધિપતિ—એ સર્વ મર્મસ્થાનોમાં દસ બાણોથી શ્રીરામને વીંધ્યા.
Verse 11
स विद्धोदशभिर्बाणैर्महाकार्मुकनिस्सृतैः ।रावणेनमहातेजा न प्राकम्पतराघवः ।।।।
મહાબાણધનુષ્યમાંથી છૂટેલા દસ બાણોથી રાવણે મહાતેજસ્વી રાઘવને વીંધ્યા; છતાં રાઘવ જરાય કંપ્યા નહીં.
Verse 12
ततोविव्याथगात्रेषुसर्वेषुसमितिञ्जयः ।राघवस्तुसुसङ्क्रुद्धोरावणंबहुभिश्शरैः ।।।।
પછી સમરવિજયી રાઘવ અત્યંત ક્રોધિત થઈ સર્વ અંગોમાં અનેક શરોથી રાવણને વીંધવા લાગ્યા.
Verse 13
एतस्मिन्नन्तरेक्रुद्धोराघवस्यानुजोबली ।लक्ष्मणःसायकान्सप्तजग्राहपरवीरहा ।।।।
એ વચ્ચે ક્રોધિત થયેલા રાઘવના અનુજ, બળવાન પરવીરહા શ્રી લક્ષ્મણે સાત સાયક (બાણ) હાથમાં લીધા.
Verse 14
तै: स्सायकैर्महावेगैरावणस्यमहाद्युति ।ध्वजंमनुष्यशीर्षंतुतस्यचिच्छेदनैकधा ।।।।
તે મહાવેગી સાયકોથી મહાદ્યુતિમાન લક્ષ્મણે રાવણનો મનુષ્યશીર્ષ-અલંકૃત ધ્વજ અનેક ભાગોમાં ચીરી નાંખ્યો.
Verse 15
सारदथेश्चापिबाणेनशिरोज्वलितकुण्डलम् ।जहारलक्ष्मणःश्रीमान्नैरृतस्यमहाबलः ।।।।
પછી મહાબલશાળી, શ્રીમાન લક્ષ્મણે એક બાણથી નૈરૃત (રાક્ષસ)ના સારથીનું જ્વલિત કુંડલોથી શોભિત શિર કાપી નાંખ્યું.
Verse 16
तस्यबाणैश्चचिच्छेदधनुर्गजकरोपमम् ।लक्ष्मणोराक्षसेन्द्रस्यपञ्चभिर्निशितैस्तदा ।।।।
ત્યારબાદ લક્ષ્મણે પાંચ તીક્ષ્ણ બાણોથી રાક્ષસેન્દ્રનું ગજકર સમાન આકારવાળું ધનુષ્ય કાપી નાંખ્યું.
Verse 17
नीलमेघनिभांश्चास्यसदश्वान् पर्वतोपमान् ।जघानाप्लुत्यगदयारावणस्यविभीषणः ।।।।
પર્વત સમાન, નીલ મેઘ જેવા કાળા એવા રાવણના ઘોડાઓને વિભીષણે આગળ કૂદી ગદા વડે પ્રહાર કરી ધરાશાયી કર્યા.
Verse 18
हताश्वात्त्तुस्वोवेगादवप्लुत्यमहारथात् ।कोपमाहारत्तीव्रंभ्रातरंप्रतिरावणः ।।।।
જ્યારે તેના અશ્વો હણાઈ ગયા, ત્યારે રાવણ મહારથ પરથી વેગે કૂદી પડ્યો અને ભાઈ વિભીષણ પ્રત્યે ઉગ્ર, પ્રચંડ ક્રોધ પ્રગટ કર્યો.
Verse 19
ततश्शक्तिंमहाशक्तिर्दीप्तार्दीप्ताशनीमिव ।विभीषणस्यचिक्षेपराक्षसेन्द्रःप्रतापवान् ।।।।
પછી મહાશક્તિશાળી, પ્રતાપી રાક્ષસેન્દ્રે વિભીષણ પર દીપ્ત શક્તિ ફેંકી—જાણે ઝળહળતો વજ્ર હોય તેમ।
Verse 20
अप्राप्तामेवतांबाणैस्त्रिभिश्चिच्छेदलक्ष्मणः ।अथोदतिष्ठत्सन्नादोवानराणांमहारणे ।।।।
તે લક્ષ્ય સુધી પહોંચે એ પહેલાં જ લક્ષ્મણે ત્રણ બાણોથી તે શક્તિને ચીરી નાંખી; અને મહાસંગ્રામમાં વાનરોનો વિજયઘોષ ગુંજી ઊઠ્યો.
Verse 21
स पपातत्रिधाछिन्नाशक्तिःकाञ्चनमालिनी ।सविस्फुलिङ्गाज्वलितामहोल्केवदिवश्च्युता ।।।।
કાંચનમાલાથી શોભિત તે શક્તિ ત્રણ ભાગે છિન્ન થઈ પડી ગઈ; તે જ્વલિત હતી, ચિંગારીઓ છૂટતી—જાણે આકાશમાંથી પડેલો મહાઉલ્કાપાત હોય તેમ।
Verse 22
ततःसम्भाविततरांकालेनापिदुरासदाम् ।जग्राहविपुलांशक्तिंदीप्यमानांस्वतेजसा ।।।।
પછી રાવણે સ્વતેજથી દીપ્ત, વિશાળ એવી શક્તિ હાથમાં લીધી—એવી ભયંકર કે કાળ પણ તેને સહેજે સહન ન કરી શકે.
Verse 23
सावेगिताबलवतारावणेनदुरात्मना ।जज्वालसुमहातेजादीप्ताशनिसमप्रभा ।।।।
દુરાત્મા, બલવાન રાવણના પ્રચંડ વેગથી ઘુમરાવાતી તે શક્તિ મહાતેજસ્વી બની જ્વલિત થઈ; દીપ્ત વીજળી સમી તેની પ્રભા ચમકી ઊઠી.
Verse 24
एतस्मिन्नन्तरेवीरोलक्ष्मणस्तंविभीषणम् ।प्राणसंशयमापन्नंतूर्णमभ्यवपद्यत ।।।।
એ જ ક્ષણે, પ્રાણસંકટમાં પડેલા વિભીષણને જોઈ, વીર લક્ષ્મણ તુરંત જ તેની રક્ષા કરવા દોડી ગયો.
Verse 25
तंविमोक्षयितुंवीरश्चापमायम्यलक्ष्मणः ।रावणंशक्तिहस्तंवैशरवर्षैरवाकिरत् ।।।।
તેને તે સંકટમાંથી મુક્ત કરવા, વીર લક્ષ્મણે ધનુષ્ય તાણી, હાથમાં શક્તિ ધરાવતાં રાવણ પર શરોની વરસાદ વરસાવી દીધી.
Verse 26
कीर्यमाणश्शरौघेणविसृष्टेनमहात्मना ।न प्रहर्तुंमनश्चक्रेविमुखीकृतविक्रमः ।।।।
મહાત્મા યોધાએ છોડેલા શરોના ઘોર પ્રવાહથી આઘાત પામીને, પરાક્રમ અવરોધિત થયેલો રાવણ પ્રહાર કરવા મન પણ ન કરી શક્યો.
Verse 27
मोक्षितंभ्रातरंदृष्टवालक्ष्मणेन स रावणः ।लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन्निदंवचनमब्रवीत् ।।।।
લક્ષ્મણે પોતાના ભાઈ વિભીષણને મુક્ત કર્યો તે જોઈ, રાવણ લક્ષ્મણ સામે ઊભો રહી આ વચન બોલ્યો.
Verse 28
मोक्षितस्तेबलश्लाघिन्यस्मादेवंविभीषणः ।विमुच्यराक्षसंशक्तिस्त्वयीयंविनिपात्यते ।।।।
હે બળના ગર્વ કરનાર! તું જેમ વિભીષણને મુક્ત કર્યો, તેથી મેં છોડેલી આ રાક્ષસી શક્તિ હવે તારા પર જ પડીને તને આઘાત કરશે.
Verse 29
एषातेहृदयंभित्त्वाशक्तिर्लोहितलक्षणा ।मद्भाहुपरिघोत्सृष्टाप्राणानादाययास्यति ।।।।
લોહિતચિહ્નિત આ શક્તિ, મારા પરિઘસમાન ભુજાથી પ્રક્ષિપ્ત થઈ, તારો હૃદય ભેદીને તારા પ્રાણ હરીને જ જશે.
Verse 30
इत्येवमुक्तातांशक्तिमष्टघण्टांमहास्वनाम् ।मयेनमायाविहिताममोघंशत्रुघातिनीम् ।।।।लक्ष्मणायसमुद्धिश्यज्वलन्तीमिवतेजसा ।रावणःपरमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च ।।।।
એમ કહી, પરમ ક્રોધિત રાવણે માયા દ્વારા રચાયેલી, અચૂક શત્રુઘાતિની, આઠ ઘંટાવાળી મહાનાદ કરતી તે શક્તિને—લક્ષ્મણને લક્ષ્ય કરીને—અગ્નિસમાન તેજથી જ્વલંત જેવી ફેંકી; અને ફેંકતાં જ ગર્જના કરી.
Verse 31
इत्येवमुक्तातांशक्तिमष्टघण्टांमहास्वनाम् ।मयेनमायाविहिताममोघंशत्रुघातिनीम् ।।6.101.30।।लक्ष्मणायसमुद्धिश्यज्वलन्तीमिवतेजसा ।रावणःपरमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च ।।6.101.31।।
ભયંકર વેગે પ્રક્ષિપ્ત, વજ્રઘાત સમ ગર્જનાવાળી તે શક્તિ યુદ્ધમથકના અગ્રભાગે લક્ષ્મણ તરફ અતિ વેગે ધસી આવી.
Verse 32
साक्षिप्ताभीमवेगेनवज्राशनिसमस्वना ।शक्तिरभ्यपतद्वेगाल्लक्ष्मणंरणमूर्धनि ।।।।
ભયંકર વેગે પ્રક્ષિપ્ત, વજ્રઘાત સમ ગર્જનાવાળી તે શક્તિ યુદ્ધમથકના અગ્રભાગે લક્ષ્મણ તરફ અતિ વેગે ધસી આવી.
Verse 33
तामनुव्याहरच्छक्तिमापतन्तीं स राघवः ।स्वस्त्यस्तुलक्ष्मणआयेतिमोघाभवहतोद्यमा ।।।।
આપતતી શક્તિને જોઈ રાઘવે ઉચ્ચાર્યું— “લક્ષ્મણને મંગલ થાઓ; હે હતોદ્યમે, તારો પ્રહાર નિષ્ફળ થાઓ.”
Verse 34
रावणेनरणेशक्तिःक्रुद्धेनाशीविषोपमाः ।मुक्ताशूरस्यभीतस्यलक्ष्मणस्यममज्जसा ।।।।
રણમાં ક્રોધિત રાવણે મુક્ત કરેલી શક્તિ—ઘાતક સર્પના વિષ સમી—નિર્ભય લક્ષ્મણમાં ઘૂસી ગઈ.
Verse 35
न्यपतत्सामहावेगालक्ष्मणस्यमहोरसि ।जिह्वेवोरगराजस्यदीप्यमानामहाद्युतिः ।।।।
મહાદ્યુતિથી દીપતી તે પ્રચંડ વેગવાળી શક્તિ લક્ષ્મણના વિશાળ વક્ષસ્થળ પર પડી—જેમ નાગરાજની જ્વલંત જિહ્વા.
Verse 36
ततोरावणवेगेनसुदूरमवगाढया ।शक्त्याविभिन्नहृदयःपपातभुविलक्ष्मणः ।।।।
પછી રાવણના વેગથી અત્યંત દૂર સુધી ઘૂસાડેલી તે શક્તિથી હૃદય ભેદાઈ લક્ષ્મણ ધરા પર પડી ગયો.
Verse 37
तदवस्थंसमीपस्थोलक्ष्मणंप्रेक्ष्यराघवः ।भ्रातृस्नेहान्महातेजाविषण्णहृदयोऽभवत् ।।।।
એ હાલતમાં નજીક પડેલા લક્ષ્મણને જોઈ મહાતેજસ્વી રાઘવ ભ્રાતૃસ્નેહથી હૃદયે અત્યંત વિષણ্ণ થયો.
Verse 38
स मुहूर्तमिवध्यात्वाबाष्पपर्याकुलेक्षणः ।बभूवसम्रब्धतरोयुगान्तइवपावकः ।।।।
તે ક્ષણમાત્ર ધ્યાનમાં લીન રહ્યો, અશ્રુઓથી આંખો ધૂંધળી થઈ ગઈ; પછી તે વધુ પ્રચંડ બન્યો—યુગાંતની અગ્નિ સમાન.
Verse 39
न विषादस्यकालोऽयमितिसञ्चिन्त्यराघवः ।चक्रेसुतुमुलंयुद्धंरावणस्यवधेधृतः ।।।।सर्वयत्नेनमहतालक्ष्मणंपरिवीक्ष्य च ।
“વિષાદનો આ સમય નથી”—એમ વિચાર કરી રાઘવ, રાવણવધનો સંકલ્પ ધરી, અતિ તુમુલ યુદ્ધમાં પ્રવેશ્યો; અને મહાપ્રયત્નથી લક્ષ્મણને પણ સર્વ રીતે સંભાળ્યો.
Verse 40
सददर्शततोरामःशक्त्याभिन्नंमहाहवे ।।।।लक्ष्मणंरुधिरादिग्धंसपन्नगमिवाचलम् ।
પછી તે મહાહવે રામે શક્તિથી ભિન્ન થયેલ લક્ષ્મણને જોયો—રક્તથી લિપ્ત, પર્વતમાં ગૂંથાયેલા નાગ સમાન અચલ.
Verse 41
तामपिप्रहितांशक्तिंरावणेनबलीयसा ।।।।यत्नतस्तेहरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम् ।अर्दिताश्चैवबाणौघैस्तेक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।। ।
બલવાન રાવણે ફેંકેલી તે શક્તિને, બહુ પ્રયત્ન છતાં, હરિશ્રેષ્ઠ વાનરો ઉખેડી ન શક્યા; કારણ કે ઝડપી હાથે બાણવર્ષા કરનાર રાક્ષસના બાણોના ઘનઘોર પ્રહારથી તેઓ પીડિત હતા.
Verse 42
तामपिप्रहितांशक्तिंरावणेनबलीयसा ।।6.101.41।।यत्नतस्तेहरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम् ।अर्दिताश्चैवबाणौघैस्तेक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।।6.101.42 ।
તે શક્તિ સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ)ને ભેદીને ધરાતળમાં પ્રવેશી ગઈ. ત્યારે સમરમાં ક્રોધિત અને બલવાન રામે ભયંકર તે શસ્ત્રને બંને હાથથી પકડી, ખેંચીને બહાર કાઢી, અને તોડી નાખ્યું.
Verse 43
सौमित्रिंसाविनिर्भिद्यप्रविष्टाधरणीतलम् ।तांकराभ्यांपरामृश्यरामःशक्तिंभयावहाम् ।।।।बभञ्जसमरेक्रुद्धोबलवान्विचकर्ष च ।
તે શક્તિ સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ)ને ભેદીને ધરાતળમાં પ્રવેશી ગઈ. ત્યારે સમરમાં ક્રોધિત અને બલવાન રામે ભયંકર તે શસ્ત્રને બંને હાથથી પકડી, ખેંચીને બહાર કાઢી, અને તોડી નાખ્યું.
Verse 44
तस्यनिष्कर्षतःशक्तिंरावणेनबलीयसा ।।।।शराःसर्वेषुगात्रेषुपातितामर्मभेदिनः ।
તે શક્તિને બહાર ખેંચતા સમયે, બલવાન રાવણે મર્મભેદી બાણો રામના સર્વ અંગોમાં પાત્યા.
Verse 45
अचिन्तयित्वातान्बाणान्समालशिष्य च लक्ष्मणम् ।।।।अब्रवीच्चहनूमन्तंसुग्रीवं च महाकपिम् ।
તે બાણોને અચિંત્ય ગણી, લક્ષ્મણને આલિંગન કરીને, રામે હનૂમાન અને મહાકપિ સુગ્રીવને કહ્યું.
Verse 46
क्ष्मणंपरिवार्यैवतिष्ठध्वंवानरोत्तमाः ।।।।पराक्रमस्यकालोऽयंसम्प्राप्तोमेचिरेप्सितः ।पापात्मायंदशग्रीवोवध्यतांपापनिश्चयः ।।।।काङ्क्षितस्स्तोककस्येवघर्मान्तेमेघदर्शनम् ।
“વાનરોમાં શ્રેષ્ઠો, લક્ષ્મણને ચારે તરફથી ઘેરીને રક્ષા કરતાં ઊભા રહો. મારા પરાક્રમનો આ લાંબા સમયથી ઇચ્છિત ક્ષણ આવી પહોંચ્યો છે. પાપાત્મા અને પાપનિશ્ચય દશગ્રીવને સંહરવો. જેમ ઉનાળાના અંતે મેઘદર્શન માટે તરસેલો ચાતક આતુર રહે, તેમ આ ક્ષણ મને પ્રાપ્ત થઈ છે.”
Verse 47
क्ष्मणंपरिवार्यैवतिष्ठध्वंवानरोत्तमाः ।।6.101.46।।पराक्रमस्यकालोऽयंसम्प्राप्तोमेचिरेप्सितः ।पापात्मायंदशग्रीवोवध्यतांपापनिश्चयः ।।6.101.47।।काङ्क्षितस्स्तोककस्येवघर्मान्तेमेघदर्शनम् ।
હે વાનરોમાં શ્રેષ્ઠો, લક્ષ્મણને ચારે તરફથી ઘેરી દૃઢ ઊભા રહો. મારા પરાક્રમનો બહુ કાળથી ઇચ્છિત સમય હવે આવી પહોંચ્યો છે. પાપાત્મા, પાપનિશ્ચયી આ દશગ્રીવને વધ કરો. જેમ ઘર્માંતમાં ચાતકને વાંછિત મેઘદર્શન થાય, તેમ આ ક્ષણ મને પ્રિય છે.
Verse 48
अस्मिन् मुहूर्तेनचिरात्सत्यंप्रतिशृणोमिवः ।।।।अरावणमरामंवाजगद्ध्रक्ष्यथवानराः ।
હે વાનરો, આ જ મુહૂર્તે હું તમને સત્ય પ્રતિજ્ઞા કરું છું: થોડા જ સમયમાં તમે જગતને અથવા તો રાવણ વિના—અથવા રામ વિના—જોશો.
Verse 49
राज्यनाशंवनेवासंदण्डकेपरिधावनम् ।।।।वैदेह्याश्चपरामर्शंरक्षोभिश्चसमागमम् ।
મારા રાજ્યનો નાશ, વનમાં નિવાસ, દંડકમાં ભટકાવું, અને વૈદેહી પર થયેલો અપમાનજનક પરામર્શ તથા રાક્ષસો સાથેનો ભયંકર સંયોગ—આ સર્વ દુઃખ આજે મારી સામે ઊભું છે.
Verse 50
प्राप्तंदुःखंमहद्घोरंक्लेशश्चनिरयोपमः ।।।।अद्यसर्वमहंत्यक्ष्येनिहत्वारावणंरणे ।
મારે પર આવેલું આ મહાભયંકર દુઃખ—નરકસમાન કષ્ટદાયક—આજે અંત પામશે; કારણ કે રણમાં રાવણને સંહાર કરીને હું આ સર્વ શોકને ત્યજી દઈશ.
Verse 51
यदर्थंवानरंसैन्यंसमानीतमिदंमया ।।।।सुग्रीवश्चकृतोराज्येनिहत्वावालिनंरणे ।यदर्थम् सगरःक्रान्तःसेतुःराब्धश्चसागरे ।सोऽयमद्यरणेपापश्चक्षुर्विषमागतः ।।।।
જેનાં માટે મેં આ વાનરસેનાને એકત્ર કરી; જેને માટે વાલિનને રણમાં સંહાર કરીને સુગ્રીવને રાજ્યમાં સ્થાપિત કર્યો; જેને માટે સાગર ઓળંગાયો અને સમુદ્ર પર સેતુ બાંધવાનો ઉપક્રમ થયો—આજે એ જ પાપી રણમાં મારી નજરની હદમાં આવી ગયો છે.
Verse 52
यदर्थंवानरंसैन्यंसमानीतमिदंमया ।।6.101.51।।सुग्रीवश्चकृतोराज्येनिहत्वावालिनंरणे ।यदर्थम् सगरःक्रान्तःसेतुःराब्धश्चसागरे ।सोऽयमद्यरणेपापश्चक्षुर्विषमागतः ।।6.101.52।।
મારી નજરની હદમાં આવીને આ રાવણ જીવવા લાયક નથી; જેમ વિષદૃષ્ટિ ધરાવતો સર્પ વૈનતેય (ગરુડ)ની નજરમાં આવી જાય તો બચી શકતો નથી—એમ જ રાવણ મારા માટે છે.
Verse 53
चक्षुर्विषयमागत्यनायंजीवितुमर्हति ।।।।दृष्टिंदृष्टिविषस्येवसर्पस्यममरावणः ।यथावावैनतेयस्यदृष्टिंप्राप्तोभुजङ्गमः ।।।।
મારી નજરની હદમાં આવીને આ રાવણ જીવવા લાયક નથી; જેમ વિષદૃષ્ટિ ધરાવતો સર્પ વૈનતેય (ગરુડ)ની નજરમાં આવી જાય તો બચી શકતો નથી—એમ જ રાવણ મારા માટે છે.
Verse 54
चक्षुर्विषयमागत्यनायंजीवितुमर्हति ।।6.101.53।।दृष्टिंदृष्टिविषस्येवसर्पस्यममरावणः ।यथावावैनतेयस्यदृष्टिंप्राप्तोभुजङ्गमः ।।6.101.54।।
આજે મારા સંયુગમાં તેઓ રામના સાચા ‘રામત્વ’ને જુએ; ગંધર્વસહિત ત્રણે લોક, દેવતાઓ તથા ઋષિ-ચારણો સૌ સાક્ષી રહેશે.
Verse 55
स्वस्थापश्यतदुर्धर्षायुद्धंवानरपुङ्गवाः ।असीनाःपर्वताग्रेषुममेदंरावणस्य च ।।।।
હે વાનરપુંગવો, અદમ્ય વીરોએ, સ્થિર રહો અને જુઓ—પર્વતશિખરો પર બેસીને—મારો અને રાવણનો આ ભયંકર યુદ્ધ.
Verse 56
अद्यरामस्यरामत्वंपश्यन्तुममसंयुगे ।त्रयोलोकास्सगन्धर्वास्सदेवास्सर्षिचारणाः ।।।।
આજે મારા સંયુગમાં તેઓ રામના સાચા ‘રામત્વ’ને જુએ; ગંધર્વસહિત ત્રણે લોક, દેવતાઓ તથા ઋષિ-ચારણો સૌ સાક્ષી રહેશે.
Verse 57
अद्यकर्मकरिष्यामियल्लोकाःसचराचराः ।सदेवाःकथयिष्यन्तियावद्भूमिर्धरिष्यति ।।।।समागम्यसदालोकेयथायुद्धंप्रवर्तितम् ।
આજે હું એવું કર્મ કરીશ કે ચરાચર સહિત સર્વ લોક, દેવો સાથે, પૃથ્વી જેટલો સમય ટકી રહેશે તેટલો સમય સુધી તેનું વર્ણન કરશે—સભા સમક્ષ અહીં આ યુદ્ધ કેવી રીતે પ્રવર્ત્યું તે.
Verse 58
एवमुक्त्वाशितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।।।।आजघानरणेरामोदशग्रीवंसमाहितः ।
એવું કહી, સમાધિસ્થ રામે તેજસ્વી સોનાના અલંકારોથી શોભિત તીક્ષ્ણ બાણોથી રણમાં દશગ્રીવને પ્રહાર કર્યો.
Verse 59
अथप्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापिरावणः ।।।।अभ्यवर्षत्तदारामंधाराभिरिवतोयदः ।
પછી રાવણે પ્રજ્વલિત નારાચો અને મુશળો વડે રામ પર એવો વરસાવ કર્યો, જાણે મેઘ પોતાની ધારાઓથી વરસે.
Verse 60
रामरावणमुक्तानामन्योन्यमभिनिघ्नताम् ।।।।शराणां च शराणां च बभूवतुमुलःस्वनः ।
રામ અને રાવણ દ્વારા છોડાયેલા બાણો આકાશમાં પરસ્પર અથડાઈ એકબીજાને ભેદતા હતા; બાણો પર બાણો વાગતાં ઘોર, તુમુલ ગર્જના સમો સ્વન ઊઠ્યો.
Verse 61
तेभिन्नाश्चविकीर्णाश्चरामरावणयोःशराः ।।।।अन्तरिक्षात्प्रदीप्ताग्रानिपेतुर्धरणीतले ।
રામ-રાવણના બાણો ભાંગી ને વિખેરાઈ ગયા; અગ્નિસમાન પ્રદીપ્ત અગ્રવાળા તે શરાઓ અંતરિક્ષમાંથી ધરણી પર પટકાઈ પડ્યા.
Verse 62
तयोर्ज्यातलनिर्घोषारामरावणयोर्महान् ।।।।त्रासनःसर्वभूतानांबभूवाद्भुतदर्शनः ।
રામ અને રાવણના ધનુષ્યની જ્યાનો મહાન ટંકાર અને ઘર્ષણધ્વનિ ઊઠ્યો; તે સર્વ ભૂતોને ત્રાસ આપનાર અને અદ્ભુત દર્શનયોગ્ય હતો.
Verse 63
सकीर्यमाणश्शरजालवृष्टिभिर्महात्मनादीप्तधनुष्मतार्दितः ।भयात्प्रदुद्रावसमेत्यरावणोयथाविलेनाभिहतोबलाहकः ।।।।
દીપ્ત ધનુષ્ય ધરાવનાર મહાત્મા દ્વારા શરજાળની વર્ષા છંટાતી રહી અને તેનાથી આર્દિત થઈ, રાવણ ભયથી પોતાના સાથીઓ સાથે દોડી ભાગ્યો—જેમ પવનના આઘાતે હાંકાઈ અને ઘાયલ થયેલો વાદળ.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Lakshmana’s interception of a lethal strike meant for Vibhishana, prioritizing allied protection over personal safety; the episode frames battlefield choice as a dharmic obligation to defend the righteous refugee-ally.
Rama models crisis ethics: grief is acknowledged but not indulged; he converts sorrow into disciplined resolve, anchors action in a public vow (satya), and re-centers the war’s purpose as the removal of adharma rather than personal vengeance.
The sarga is set in the frontline of the Lanka war (mahāraṇa/mahāhava) and highlights martial culture rather than geography—especially chariot insignia, ritualized challenge-speech, and named astras (Gandharva, Saura) as markers of epic-era warfare.