Sarga 47
पुष्पकविमानेन सीताया युद्धभूमिदर्शनम् (Sita Shown the Battlefield in the Pushpaka)
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં ઇન્દ્રજિત કાર્ય સિદ્ધ થયું હોય તેમ લંકામાં પરત આવે છે. તેની દેખીતી સફળતાથી વાનર નેતાઓ રાઘવની આસપાસ ચેતન રક્ષણવર્તુળ ગોઠવે છે અને નાની હલચલને પણ રાક્ષસ ઘુસણખોરીની શંકાથી જુએ છે. રાવણ આનંદિત થઈ ત્રિજટા સહિત રાક્ષસી પરિચારિકાઓને આજ્ઞા આપે છે—અશોકવનિકામાંથી સીતાને પુષ્પક વિમાનમાં લાવી, રામ-લક્ષ્મણને માર્યા હોય તેમ બતાવી તેની ધીરજ તોડી નાખો. લંકા શોભાયમાન થાય છે અને ઘોષણા થાય છે કે બંને ભાઈ યુદ્ધમાં માર્યા ગયા. ત્રિજટા સાથે સીતાએ યુદ્ધભૂમિમાં પડેલા વાનરો અને રાક્ષસોની વિજયોલ્લાસભરી વૃત્તિ જોઈ. પછી શરશય્યા પર અચેત પડેલા રામ-લક્ષ્મણને, તૂટેલા કવચ અને ધનુષો સાથે જોઈ, તેમને મૃત માની તે ઘોર શોકમાં ઢળી પડે છે અને વિલાપ કરે છે. આ અધ્યાય કપટભર્યા વિજયઘોષ સામે સીતાની અડગ નિષ્ઠા અને બંધિનીની આશા સાથે ખેલ કરવાની નૈતિક કિંમત દર્શાવે છે.
Shlokas
Verse 1
प्रतिप्रविष्टेलङ्कायांकृतार्थेरावणात्मजे ।राघवंपरिवार्यार्तुरक्षुर्वानरर्षभाः ।।।।
રાવણપુત્ર કૃતાર્થ થઈ લંકામાં પુનઃ પ્રવેશ કરતાં, દુઃખિત રાઘવને ચારે તરફથી વાનરવીરોમાં શ્રેષ્ઠોએ ઘેરી રાખ્યો અને રક્ષા કરી.
Verse 2
हनुमानङ्गदोनीलःसुषेणःकुमुदोनलः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।।।जाम्बवानृषभःसुन्दोरम्भःशतवलिःपृथुः ।व्यूढानीकाश्चयत्ताश्चद्रुमानादायसर्वतः ।।।।वीक्षमाणादिशस्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वंचवानराः ।तृणेष्वपिचचेष्टत्सुराक्षसाइतिमेनिरे ।।।।
હનુમાન, અંગદ, નીલ, સુષેણ, કુમુદ, નલ, ગજ, ગવાક્ષ, ગવય, શરભ, ગંધમાદન, જામ્બવાન, ઋષભ, સુન્દ, રંભ, શતવલિ અને પૃથુ—એ સૌએ વાનરસેનાને વ્યૂહમાં ગોઠવી, ચારે તરફથી ઉખેડેલા વૃક્ષો હથિયારરૂપે ધારણ કરીને ઊભા રહ્યા. સર્વ દિશાઓમાં—આડું અને ઉપર—ચોકસી રાખતા તેઓ રામની રક્ષા કરતા; તૃણ પણ હલતું દેખાય તો ‘રાક્ષસ છે’ એમ શંકા કરતા.
Verse 3
हनुमानङ्गदोनीलःसुषेणःकुमुदोनलः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.47.2।।जाम्बवानृषभःसुन्दोरम्भःशतवलिःपृथुः ।व्यूढानीकाश्चयत्ताश्चद्रुमानादायसर्वतः ।।6.47.3।।वीक्षमाणादिशस्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वंचवानराः ।तृणेष्वपिचचेष्टत्सुराक्षसाइतिमेनिरे ।।6.47.4।।
જામ્બવાન, ઋષભ, સુન્દ, રંભ, શતવલિ અને પૃથુ—સેનાને ગોઠવી ને સ્થિર રાખીને—ચારેય તરફથી વૃક્ષો ઉપાડી (શસ્ત્ર અને આવરણ રૂપે) તૈયાર થયા.
Verse 4
हनुमानङ्गदोनीलःसुषेणःकुमुदोनलः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.47.2।।जाम्बवानृषभःसुन्दोरम्भःशतवलिःपृथुः ।व्यूढानीकाश्चयत्ताश्चद्रुमानादायसर्वतः ।।6.47.3।।वीक्षमाणादिशस्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वंचवानराः ।तृणेष्वपिचचेष्टत्सुराक्षसाइतिमेनिरे ।।6.47.4।।
વાનરો સર્વ દિશાઓમાં—આડું અને ઉપર તરફ પણ—સાવચેત નજર રાખતા; તૃણનો પાન પણ હલતો દેખાય તો ‘રાક્ષસ છે’ એમ માની લેતા.
Verse 5
रावणश्चापिसम्हृष्टोविसृज्येन्द्रजितंसुतम् ।अजुहावततस्सीताक्षिणीराक्षसीस्तदा ।।।।
રાવણ પણ આનંદિત થયો અને પોતાના પુત્ર ઇન્દ્રજિતને વિદાય આપ્યો; ત્યારબાદ તેણે સીતાની રક્ષા માટે નિયુક્ત રાક્ષસી સ્ત્રીઓને તત્કાળ બોલાવી મંગાવ્યાં.
Verse 6
राक्षस्यस्त्रिजटाचैवशासनात्समुपस्थिताः ।ताउवाचततोहृष्टोराक्षसीराक्षसाधमः ।।।।
આદેશ મળતાં ત્રિજટા સહિત રાક્ષસીઓ હાજર થઈ. ત્યારે હર્ષિત થયેલો એ અધમ રાક્ષસ રાક્ષસીઓને સંબોધી બોલ્યો.
Verse 7
हताविन्द्रजिताख्यातवैदेह्यारामलक्ष्मणौ ।पुष्पकंतत्समारोप्यदर्शयध्वंहतौरणे ।।।।
“ઇન્દ્રજિતે યુદ્ધમાં રામ અને લક્ષ્મણને મારી નાખ્યા છે. વૈદેહીને તે પુષ્પક વિમાનમાં બેસાડો અને રણભૂમિમાં પડેલા બંનેને મરેલા રૂપે તેને બતાવો.”
Verse 8
यदाश्रयादवष्टब्धामामुपतिष्ठति ।सोऽस्याभर्तासहभ्रात्रानिहतोरणमूर्धनि ।।।।
“જેના આશ્રયે તે ગર્વથી અડગ રહી અને મને સ્વીકારતી ન હતી—એ જ તેનો પતિ, ભાઈ સાથે, રણમથાળે હણાઈ ગયો છે.”
Verse 9
निर्विशङ्कानिरुद्विग्नानिरपेक्षाचमैथिली ।मामुपस्थास्यतेसीतासर्वाभरणभूषिता ।।।।
“પછી શંકામુક્ત, નિર્ભય અને આશા ત્યજી દેનારી માથિલી સીતાજી સર્વ આભૂષણોથી સજ્જ થઈ મારી સેવા કરશે.”
Verse 10
अद्यकालवशंप्राप्तंरणेरामंसलक्ष्मणम् ।अवेक्ष्यविनिवृत्तासाचान्यांगतिमपश्यती ।।।।निरपेक्षाविशालाक्षीमामुपस्थास्यतेस्वयम् ।
રાવણે વિચાર્યું: “સમયે, જ્યારે વિશાલાક્ષી સીતા યુદ્ધમાં લક્ષ્મણসহ રામને કાળવશ થયેલા જોઈશે, ત્યારે તે પાછી વળશે; અન્ય કોઈ આશ્રય ન જોઈ, નિરાશ થઈ, સ્વયં મારી પાસે આવી ઉપસ્થિત થશે.”
Verse 11
तस्यतद्वचनंश्रुत्वारावणस्यदुरात्मनः ।।।।राक्षस्यस्तास्तथेत्युक्त्वाजग्मुर्वैयत्रपुष्पकम् ।
દુરાત્મા રાવણના તે વચનો સાંભળીને, તે રાક્ષસીઓએ ‘તથાસ્તુ’ કહીને જ્યાં પુષ્પક હતું ત્યાં ગયા.
Verse 12
ततःपुष्पकमादायराक्षस्योरावणाज्ञया ।।।।अशोकवनिकास्थांतांमैथिलींसमुपानयन् ।
પછી રાવણની આજ્ઞાથી રાક્ષસીઓએ પુષ્પક વિમાન લઈને અશોકવનિકામાં રહેલી તે મૈથિલી પાસે જઈ પહોંચ્યા.
Verse 13
तामादायतुराक्षस्योभर्तृशोकपराजिताम् ।।।।सीतामारोपयामासुर्विमानंपुष्पकंतदा ।
પતિશોકથી પરાજિત થયેલી સીતા દેવીને રાક્ષસી સ્ત્રીઓએ ઉઠાવી, ત્યારે પુષ્પક વિમાનમાં ચઢાવી દીધી.
Verse 14
ततःपुष्पकमारोप्यसीतांत्रिजटयासह ।।।।जग्मुर्दर्शयितुंतस्यैराक्षस्योरामलक्ष्मणौ ।
પછી ત્રિજટા સાથે સીતાને પુષ્પક વિમાનમાં બેસાડી, રાક્ષસી સ્ત્રીઓ તેને રામ અને લક્ષ્મણને બતાવવા માટે ગઈ.
Verse 15
रावणोऽकारयल्लङ्कांपताकाध्वजमालिनीम् ।।।।प्राघोषयतहृष्टश्चलङ्कायांराक्षसेश्वरः ।राघवोलक्ष्मणश्चैवहताविन्द्रजितारणे ।।।।
હર્ષિત રાક્ષસેશ્વર રાવણે લંકાને ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભિત કરાવી અને નગરમાં ઘોષણા કરાવી કે ઇન્દ્રજિતના યુદ્ધમાં રાઘવ તથા લક્ષ્મણ માર્યા ગયા છે.
Verse 16
रावणोऽकारयल्लङ्कांपताकाध्वजमालिनीम् ।।6.47.15।।प्राघोषयतहृष्टश्चलङ्कायांराक्षसेश्वरः ।राघवोलक्ष्मणश्चैवहताविन्द्रजितारणे ।।6.47.16।।
ઉલ્લાસિત રાક્ષસેશ્વર રાવણે લંકાને ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભિત કરાવી અને ફરીથી ઘોષણા કરાવી કે ઇન્દ્રજિતના યુદ્ધમાં રામ તથા લક્ષ્મણ હત થયા છે.
Verse 17
विमानेनापिगत्वातुसीतात्रिजटयासह ।ददर्शवानराणांतुसर्वंसैन्यंनिपातितम् ।।।।
ત્રિજટા સાથે વિમાનમાં જઈ રહેલી સીતા દેવીને વાનરોની આખી સેના ધરાશાયી પડીેલી દેખાઈ.
Verse 18
प्रहृष्टमनसश्चापिददर्शपिशिताशनान् ।वानरांश्चातिदुःखार्तान्रामलक्ष्मणपार्श्वतः ।।।।
તેણે આનંદિત મનવાળા માંસાહારી રાક્ષસોને પણ જોયા; અને રામ-લક્ષ્મણની પાસે અતિ દુઃખથી પીડિત વાનરોને જોયા.
Verse 19
ततस्सीताददर्शोभौशयानौशरतल्पगौ ।लक्ष्मणंचापिरामंचविसंज्ञौशरपीडितौ ।।।।विध्वस्तकवचौवीरौविप्रविद्धशरासनौ ।सायकैचशिन्नसर्वाङ्गौशरस्तम्बमयौक्षितौ ।।।।
પછી સીતાએ બંનેને—રામ અને લક્ષ્મણને—શરશય્યા પર પડેલા જોયા; બેભાન, બાણોથી પીડિત. તે બે વીરોનું કવચ વિખેરાઈ ગયું હતું, ધનુષ્ય દૂર ફેંકાઈ ગયું હતું; બાણોથી અંગો છેદાયેલા અને વિંધાયેલા, ધરતી પર જાણે બાણોના વાંસના ઝાડ જેવા દેખાતા હતા.
Verse 20
ततस्सीताददर्शोभौशयानौशरतल्पगौ ।लक्ष्मणंचापिरामंचविसंज्ञौशरपीडितौ ।।6.47.19।।विध्वस्तकवचौवीरौविप्रविद्धशरासनौ ।सायकैचशिन्नसर्वाङ्गौशरस्तम्बमयौक्षितौ ।।6.47.20।।
તે બે વીરોનું કવચ વિધ્વસ્ત થયું હતું, ધનુષ્ય દૂર ફેંકાઈ ગયું હતું; બાણોથી સર્વ અંગો છેદાયેલા તેઓ ધરતી પર શરસ્તમ્ભમય જેવા પડી રહ્યા હતા.
Verse 21
तौदृष्टवाभ्रातरौतत्रप्रवीरौपुरुषर्षभौ ।शयानौपुण्डरीकाक्षौकुमाराविवपावकी ।।।।शरतल्पगतौवीरौतथाभूतानरर्षभौ ।दुःखार्ताकरुणंसीतासुभृशंविललापह ।।।।
ત્યાં તે બે ભાઈઓને—પ્રવીર, પુરુષર્ષભ, પુણ્ડરીકાક્ષ—શરશય્યા પર પડેલા, જાણે અગ્નિદેવના યુવાન પુત્રો હોય તેમ, એવી દશામાં જોઈ સીતાદેવી દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ કરુણ રીતે બહુ વિલાપ કરવા લાગી.
Verse 22
तौदृष्टवाभ्रातरौतत्रप्रवीरौपुरुषर्षभौ ।शयानौपुण्डरीकाक्षौकुमाराविवपावकी ।।6.47.21।।शरतल्पगतौवीरौतथाभूतानरर्षभौ ।दुःखार्ताकरुणंसीतासुभृशंविललापह ।।6.47.22।।
ત્યાં તે બે ભાઈઓ—પરમવીર, પુરુષશ્રેષ્ઠ, કમળનેત્ર—બાણોની શય્યા પર એ રીતે પડેલા હતા; તેમને જોઈ દુઃખથી વ્યાકુળ સીતાજી કરુણ રીતે અત્યંત વિલાપ કરવા લાગી.
Verse 23
भर्तारमनवद्याङ्गीलक्ष्मणंचासितेक्षणा ।प्रेक्ष्यपांसुषुचेष्टन्तौरुरोदजनकात्मजा ।।।।
નિર્દોષ અંગવાળી, શ્યામલ નેત્રવાળી જનકનંદિની સીતાજીએ પોતાના પતિ શ્રીરામને અને લક્ષ્મણને ધૂળમાં ચેષ્ટા કરતા જોઈ, ઊંચે સ્વરે રડવા લાગી.
Verse 24
सबाष्पशोकाभिहतासमीक्ष्यतौभ्रातरौदेवसमप्रभावौ ।वितर्कयन्तीनिधनंतयोस्सादुःखान्वितावाक्यमिदंजगाद ।।।।
આંસુઓથી ગળું ભરાઈ, શોકથી આઘાત પામેલી સીતાજીએ દેવતાસમાન તેજવાળા તે બે ભાઈઓને જોઈ, તેઓ મૃત્યુ પામ્યા હશે એમ શંકા કરીને, દુઃખમાં ડૂબેલી આ વાણી ઉચ્ચારી.
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa deploys psychological coercion: he stages public celebration and forces Sītā to witness Rāma and Lakṣmaṇa appearing dead, aiming to collapse her consent through despair rather than persuasion—raising a clear dharma-question about manipulation of a captive’s agency.
The sarga juxtaposes deceptive appearances with inner fidelity: external “proof” of defeat can be engineered, but dharmic loyalty persists as a moral stance; Sītā’s lament functions as testimony of devotion and the human cost of adharma-driven strategy.
Key landmarks include Laṅkā (as a propagandized civic space decorated with standards), Aśokavanikā (Sītā’s captivity locus), and the battlefield viewed from the Puṣpaka vimāna; culturally, the vimāna and proclamation rituals underscore royal spectacle used for wartime messaging.