Sarga 44
चतुश्चत्वारिंशः सर्गः (Sarga 44): निशायुद्धम्, धूलिरुधिरप्रवाहः, इन्द्रजितो मायायुद्धम्
युद्धकाण्ड
વાનરો અને રાક્ષસોના ઘોર સંઘર્ષમાં સૂર્યાસ્ત થતાં જ પ્રાણઘાતક રાત્રિયુદ્ધ શરૂ થયું અને અંધકારમાં યુદ્ધ ગૂંચવાયેલું, ગભરાટભર્યું બની ગયું. ઘોડાં અને રથચક્રોથી ઊઠેલી ધૂળે દૃષ્ટિ‑શ્રવણ ઢાંકી દીધાં; રણભૂમિ લોહીના કાદવ જેવી દેખાઈ. ભેરી‑શંખ‑વાંસળીના નાદ, ગર્જનાઓ અને ત્રિકૂટની ગુફાઓમાં ગુંજતા પ્રતિધ્વનિઓ મળીને ભયાનક ધ્વનિદૃશ્ય ઊભું થયું. અંધકારમાં ઓળખ ભૂલાતાં કેટલાંક યોદ્ધાઓ મિત્રને શત્રુ સમજી પોતાના જ પક્ષ પર પ્રહાર કરવા લાગ્યા. રામના તેજસ્વી બાણ દિશાઓને પ્રકાશિત કરતાં તેમના પર ધસી આવતાં રાક્ષસોનો સંહાર કરે છે; કેટલાક નામી રાક્ષસ બાણવેધથી ઘાયલ થઈ પ્રાણશેષ લઈને પાછા ફરે છે. એ જ સમયે અંગદે નિર્ણાયક પ્રહાર કરીને ઇન્દ્રજિતના રથના ઘોડાં અને સારથીને મારી રથને નિષ્ક્રિય કરી દીધો; દેવતાઓ અને વાનરસેનાએ તેની પ્રશંસા કરી. ક્રોધિત ઇન્દ્રજિત પછી છુપા યુદ્ધની રીત અપનાવે છે—અદૃશ્ય બની સર્પસમાન બાણો છોડે છે, રામ‑લક્ષ્મણને ઘાયલ કરે છે અને અંતે બાણોના જાળથી બંને ભાઈઓને બાંધી દે છે. આમ ખુલ્લા યુદ્ધથી આગળ વધીને માયાપ્રેરિત, મનોબળ ડગમગાવતી યુક્તિઓથી યુદ્ધ વધુ ભયંકર બને છે.
Shlokas
Verse 1
युध्यतामेनतेषांतुतदावानरराक्षसाम् ।रविरस्तंगतोरात्रिःप्रवृत्ताप्राणहारिणी ।।।।
ત્યારે વાનરો અને રાક્ષસો યુદ્ધમાં જ ગૂંથાયેલા હતા, એટલામાં સૂર્ય અસ્ત ગયો અને પ્રાણહારિ રાત્રિ શરૂ થઈ—રણકોલાહલમાં જીવને ઘાતક.
Verse 2
अन्योन्यंबद्धवैराणांघोराणांजयमिच्छताम् ।सम्प्रवृत्तंनिशायुद्धंतदावानररक्षसाम् ।।।।
પરસ્પર બંધાયેલા વૈરવાળા, ભયંકર અને જય ઇચ્છતા વાનરો તથા રાક્ષસોનું તે સમયે રાત્રીયુદ્ધ પ્રવર્ત્યું.
Verse 3
राक्षसोऽसीतिहरयोहरिश्चाऽसीतिराक्षसाः ।अन्योन्यंसमरेजघ्नुस्तस्मिंस्तमसिदारुणे ।।।।
તે ભયંકર અંધકારમાં વાનરો ‘આ રાક્ષસ છે’ એમ માનીને પરસ્પર પ્રહાર કરતા, અને રાક્ષસો ‘આ વાનર છે’ એમ માનીને એકબીજાને જ ઘાયલ કરતા; સમરમાં ગૂંચવણ છવાઈ ગઈ હતી.
Verse 4
जहिदारयचैहीतिकथंविद्रवसीतिच ।एवंसुतुमुलश्शब्दस्तस्मिंस्तमसिशुश्रुवे ।।।।कालाःकाञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसिराक्षसाः ।सम्प्रदृश्यन्तशैलेन्द्रादीप्तौषधिवनाइव ।।।।
તે ઘોર અંધકારમાં “મારો!”, “ચીરી નાંખો!”, “કેમ ભાગો છો?” એવા ઘમાસાણ શબ્દો ગુંજ્યા. એ જ રાત્રે કાળા વર્ણના છતાં કાઞ્ચન કવચધારી રાક્ષસો દીપ્ત ઔષધિવનોથી ઝળહળતા શૈલેન્દ્ર સમા દેખાયા.
Verse 5
जहिदारयचैहीतिकथंविद्रवसीतिच ।एवंसुतुमुलश्शब्दस्तस्मिंस्तमसिशुश्रुवे ।।6.44.4।।कालाःकाञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसिराक्षसाः ।सम्प्रदृश्यन्तशैलेन्द्रादीप्तौषधिवनाइव ।।6.44.5।।
રાત્રિના અંધકારમાં “મારો!”, “ચીરી નાંખો!”, “કેમ દોડો છો?” એવો યુદ્ધકોલાહલ સર્વત્ર સંભળાયો. કાળા વર્ણના છતાં સોનાના કવચથી ઝગમગતા રાક્ષસો, દીપ્ત ઔષધિવનોવાળા પર્વતમાળા સમા લાગ્યા.
Verse 6
तस्मिंस्तमसिदुष्पारेराक्षसाःक्रोधमूर्छिताः ।परिपेतुर्महावेगाभक्षयन्तःप्लवङ्गमान् ।।।।
અપાર દુર્ગમ એવા તે અંધકારમાં ક્રોધથી મૂર્છિત રાક્ષસો મહાવેગે ચારે તરફ ફરી વાનરોને ભક્ષવા લાગ્યા.
Verse 7
तेहयान् काञ्चनापीडान् ध्वजांश्चाशीविषोपमान् ।आप्लुत्यदशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपाव्यदारयन् ।।।।वानराबलिनोयुद्धेऽक्षोभयन् राक्षसींचमूम् ।
ત્યારે ભયંકર ક્રોધવાળા બલવાન વાનરો યુદ્ધમાં સોનાના શિરોભૂષણવાળા ઘોડાઓ અને વિષધર સર્પ સમા ધ્વજો પર ઝંપલાવી, તીક્ષ્ણ દાંતોથી તેમને ચીરી-ફાડી નાખ્યા; અને રણમાં રાક્ષસોની સેના ગભરાઈ ઊથલપાથલ થઈ ગઈ.
Verse 8
कुञ्जरान् कुञ्जरारोहान् पताकाध्वजिनोरथान् ।।।।कर्षुश्चददंशुश्चदशनैःक्रोधमूर्छिताः ।
યુદ્ધક્રોધથી મૂર્ચ્છિત થઈ તેઓ હાથીઓને અને હાથીસવારને ખેંચી નીચે પાડી, ધ્વજ-પતાકાવાળા રથોને પણ ઘસડી લીધા; અને દાંતોથી કાટકૂટ કરી તેમને ચકનાચૂર કરી નાખ્યા.
Verse 9
लक्ष्मणश्चापिरामश्चशरैराशीविषोपमैः ।।।।दृश्यादृश्यानिरक्षांसिप्रवराणिनिजघ्नतुः ।
રામ અને લક્ષ્મણ પણ આશીવিষ સમા બાણોથી દૃશ્ય અને અદૃશ્ય રીતે ફરતા શ્રેષ્ઠ રાક્ષસોને પ્રહાર કરી સંહાર્યા.
Verse 10
तुरङ्गखुरविध्वस्तंरथनेमिसमुत्थितम् ।।।।रुरोधकर्णनेत्राणियुध्यतांधरणीरजः ।
ઘોડાંના ખુરાંથી ધૂળ ઊછળી અને રથના નેમિચક્રોથી મથાઈ; તે ધરતીની રજ યુદ્ધ કરતા યોદ્ધાઓના કાન અને આંખોમાં ભરાઈને અવરોધ બની.
Verse 11
वर्तमानेतथाघोरेसङ्ग्रामेरोमहर्षणे ।।।।रुधिरोधामहाघोरानद्यस्तत्रप्रसुस्रुवुः ।
એ રીતે ભયંકર, રોમાંચ જગાવતી ઘોર સંગ્રામ ચાલતા, ત્યાં અતિ ભયાનક રક્તની નદીઓ વહેવા લાગી.
Verse 12
ततोभेरीमृदङ्गानांपणवानांचनिस्स्वनः ।।।।शङ्खवेणुस्वनोन्मिश्रस्सम्भूवाद्भुतोपमः ।
પછી ભેરી અને મૃદંગ, પણવના નાદ સાથે શંખ અને વાંસળીના મિશ્ર સ્વરો ભળી, અદ્ભુત સમાન મહાકોલાહલ ઊઠ્યો.
Verse 13
हतानांस्तनमानानांराक्षसानांचनिःस्वनः ।।।।शस्तानांवानराणांचसम्बभूवातिदारुणः ।
હત થયેલા રાક્ષસોના કરુણ આર્તનાદ અને શસ્ત્રથી ઘાયલ વાનરોના ચીત્કાર મળીને અતિ દારુણ ગર્જના બની ઊઠ્યા.
Verse 14
हतैर्वानरवीरैश्चशक्तिशूलपरश्वधैः ।।।।निहतैःपर्वताकारैराक्षसैःकामरूपिभिः ।शस्त्रपुष्पोपहाराचतत्रासीद्युद्धमेदिनी ।।।।दुर् ज्ञेयादुर्निवेशाचशोणितास्रावकर्दमा ।
શક્તિ, શૂલ અને પરશુ જેવા શસ્ત્રોથી હણાયેલા વાનરવીરો અને પર્વતાકાર, કામરૂપિ રાક્ષસોના નિહત દેહોથી ત્યાં યુદ્ધભૂમિ છવાઈ ગઈ; જાણે શસ્ત્રરૂપ પુષ્પોની ઉપહાર-વર્ષા થઈ હોય. રક્તની ધારા વહેતાં કાદવ બની ગયેલી તે ધરતી ઓળખવી કઠિન અને પસાર થવી દુષ્કર બની.
Verse 15
हतैर्वानरवीरैश्चशक्तिशूलपरश्वधैः ।।6.44.14।।निहतैःपर्वताकारैराक्षसैःकामरूपिभिः ।शस्त्रपुष्पोपहाराचतत्रासीद्युद्धमेदिनी ।।6.44.15।।दुर् ज्ञेयादुर्निवेशाचशोणितास्रावकर्दमा ।
હત થયેલા વાનરવીરો અને શક્તિ-શૂલ-પરશુ જેવા શસ્ત્રોથી ઘાયલ, પર્વતસમાન કામરૂપિ રાક્ષસોના ઢગલાંથી ત્યાં યુદ્ધભૂમિ શસ્ત્રોના પુષ્પોપહાર સમી છવાઈ ગઈ; રક્તપ્રવાહના કાદવથી તે દુર્જ્ઞેય અને દુર્નિવેશ, પાર કરવી અઘરી બની.
Verse 16
साबभूवनिशाघोराहरिराक्षसहारिणी ।।।।कालरात्रीवभूतानांसर्वेषांदुरतिक्रमा ।
તે રાત્રી ભયંકર બની—વાનરો અને રાક્ષસો બંનેનો સંહાર કરતી; સર્વ પ્રાણીઓ માટે કાલરાત્રિ સમી, અતિક્રમ કરવી દુષ્કર હતી.
Verse 17
ततस्तेराक्षसास्तत्रतस्मिंस्तमसिदारुणे ।।।।राममेवाभ्यवर्तन्तसम्हृष्टाश्शरवृष्टिभिः ।
પછી, તે ભયંકર અંધકારમાં ત્યાં તે રાક્ષસો હર્ષિત થઈ, શરોની વર્ષા કરતાં, શ્રીરામ પર જ ધસી આવ્યા.
Verse 18
तेषामापततांशब्दःक्रुद्धानामपिगर्जताम् ।।।।उद्वर्तइवसत्त्व, नांसमुद्राणांप्रशुश्रुवे ।
આપત્તા કરતાં અને ક્રોધે ગર્જતા તેમનો શબ્દ એવો સંભળાયો કે જાણે સમુદ્રો જ ઉથલપાથલ થઈ ઊઠ્યા હોય.
Verse 19
तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
રામે આંખના પલકારામાં અગ્નિની જ્વાળાઓ જેવા તીક્ષ્ણ છ બાણો વડે છ રાક્ષસોને ઘાયલ કર્યા. યમશત્રુ, દુર્ધર્ષ, મહાપાર્શ્વ, મહોદર, વજ્રદંષ્ટ્ર, મહાકાય તથા શુક અને સારણ—આ સૌ રામના બાણોથી મર્મસ્થાનો પર ઘવાઈને, માત્ર પ્રાણ બચાવીને યુદ્ધમાંથી ભાગી ગયા.
Verse 20
तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।6.44.19।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.44.20।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।6.44.21।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
ત્યાં મહારથી રામે સુવર્ણથી જડેલા અને અગ્નિની જ્વાળાઓ સમાન તેજસ્વી બાણો વડે તમામ દિશાઓ અને વિદિશાઓને નિર્મળ અને પ્રકાશિત કરી દીધી.
Verse 21
तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।6.44.19।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.44.20।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।6.44.21।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
જે અન્ય ભયાનક રાક્ષસો રામની સામે ઉભા હતા, તેઓ પણ અગ્નિમાં પડતા પતંગિયાઓની જેમ રામની પાસે પહોંચીને નાશ પામ્યા.
Verse 22
तत्रकाञ्चनचित्राङ्गैश्शरैरग्निशिखोपमैः ।।।।दिशश्चकारविमलाःप्रदिशश्चमहारथः ।
ત્યાં મહારથી રામે સુવર્ણથી જડેલા અને અગ્નિની જ્વાળાઓ સમાન તેજસ્વી બાણો વડે તમામ દિશાઓ અને વિદિશાઓને નિર્મળ અને પ્રકાશિત કરી દીધી.
Verse 23
येत्वन्येराक्षसाभीमारामस्याभिमुखेस्थिताः ।।।।तेऽपिनष्टाःसमासाद्यपतङ्गाइवपावकम् ।
જે અન્ય ભયાનક રાક્ષસો રામની સામે ઉભા હતા, તેઓ પણ અગ્નિમાં પડતા પતંગિયાઓની જેમ રામની પાસે પહોંચીને નાશ પામ્યા.
Verse 24
सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैस्सपतद्भिस्सहस्रशः ।।।।बभूवरजनीचित्राखद्योतैरिवशारदी ।
હજારોની સંખ્યામાં વરસતા સુવર્ણ પીંછાવાળા બાણોથી તે રાત્રિ આગિયાઓથી ભરેલી શરદ ઋતુની રાત જેવી વિચિત્ર અને સુંદર દેખાવા લાગી.
Verse 25
राक्षसानांचनिनदैर्हरीणांचापिनिस्स्वनैः ।।।।साबभूवनिशाघोराभूयोघोरतरातदा ।
રાક્ષસોની ગર્જના અને વાનરોના કોલાહલથી તે ભયાનક રાત્રિ તે સમયે વધુ ભયંકર બની ગઈ.
Verse 26
तेनशब्देनमहताप्रवृद्धेनसमन्ततः ।।।।त्रिकूटःकन्दराकीर्णःप्रव्याहरदिवाचलः ।
એ મહાન, સર્વત્ર વધતો શબ્દ સાંભળીને કંદરાઓથી ભરેલો ત્રિકૂટ પર્વત પ્રતિધ્વનિત થયો—જાણે પર્વત જ ઉત્તર આપી રહ્યો હોય તેમ।
Verse 27
गोलाङ्गूलामहाकायास्तमसातुल्यवर्चसः ।।।।सम्परिष्वज्यबाहुभ्यांभक्षयन्रजनीचरान् ।
દીર્ઘપુચ્છવાળા, મહાકાય, તમસાસમાન તેજવાળા વીરોએ બાહુઓથી રજનીચર રાક્ષસોને ચાંપીને પકડી રાખ્યા અને ભક્ષી લીધા।
Verse 28
अङ्गदस्तुरणेशत्रूननिहन्तुंसमुपस्थितः ।।।।रावणिंनिजघानाशुसारथिंचहयानपि ।
પરંતુ અંગદ રણે શત્રુઓને સંહારવા દૃઢનિશ્ચયે આગળ વધ્યો અને તત્ક્ષણે રાવણપુત્રના સારથીને તથા ઘોડાઓને પણ પ્રહાર કરીને પાડી દીધા।
Verse 29
वर्तमानेतदाघोरेसङ्ग्रामेभृशदारुणे ।।।।इन्द्रजित्तुरथंत्यक्त्वाहताश्वोहतसारथिः ।अङ्गदेनमहामायस्तत्रैवान्तरधीयत ।।।।
ત્યારે તે અઘોર, અતિ ભયંકર યુદ્ધ ચાલતું હતું. અંગદે ઇન્દ્રજિતના ઘોડાં મારી નાખ્યા અને સારથીને પણ સંહાર્યો; તેથી ઇન્દ્રજિત રથ ત્યજી, મહામાયાવી બની, ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયો.
Verse 30
वर्तमानेतदाघोरेसङ्ग्रामेभृशदारुणे ।।6.44.29।।इन्द्रजित्तुरथंत्यक्त्वाहताश्वोहतसारथिः ।अङ्गदेनमहामायस्तत्रैवान्तरधीयत ।।6.44.30।।
જ્યારે તે અઘોર, અત્યંત ઉગ્ર યુદ્ધ ચાલુ હતું, ત્યારે અંગદે ઇન્દ્રજિતના ઘોડાં અને સારથીને હણી નાખ્યા; તેથી મહામાયાધારી ઇન્દ્રજિત રથ છોડીને ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયો.
Verse 31
तत्कर्मवालिपुत्रस्यसर्वेदेवास्सहर्षिभिः ।तुष्टुवुःपूजनार्हस्यतौचोभौरामलक्ष्मणौ ।।।।
વાલીપુત્રના તે પૂજનાર્હ પરાક્રમને સર્વ દેવતાઓ ઋષિઓ સાથે હર્ષપૂર્વક સ્તુતિ કરવા લાગ્યા; અને રામ તથા લક્ષ્મણ—બન્નેએ પણ તેની પ્રશંસા કરી.
Verse 32
प्रभावंसर्वभूतानिविदुरिन्द्रजितोयुधि ।तेनतेतंमहात्मानंतुष्टाःदृष्टवाप्रधर्षितम् ।।।।
યુદ્ધમાં ઇન્દ્રજિતનો પ્રભાવ સર્વ પ્રાણીઓ જાણતા હતા; તેથી તે મહાત્મા પરાજિત અને દમિત થયેલો જોઈ તેઓ સંતોષથી આનંદિત થયા.
Verse 33
ततःप्रहृष्टाःकपयस्ससुग्रीवविभीषणाः ।साधुसाध्वितिनेदुश्चदृष्टवाशत्रुंप्रधर्षितम् ।।।।
ત્યારે સુગ્રીવ અને વિભીષણ સહિત વાનરો હર્ષિત થયા; શત્રુને દબાયેલો જોઈ તેઓ “સાધુ! સાધુ!” કહી ગર્જના કરવા લાગ્યા.
Verse 34
इन्द्रजित्तुतदातेननिर्जितोभीमकर्मणा ।संयुगेवालिपुत्रेणक्रोधंचक्रेसुदारुणम् ।।।।
પણ તે સમયે ભયંકર કર્મ કરનાર વાલિપુત્ર સાથેના યુદ્ધમાં પરાજિત ઇન્દ્રજિત્ પર અત્યંત દારુણ ક્રોધ છવાઈ ગયો.
Verse 35
सोऽन्तर्धानगतःपापोरावणीरणकर्कशः ।अदृश्योनिशितान्बाणान्मुमोचाशनिवर्चसः ।।।।
રણમાં કઠોર એવો પાપી રાવણી અંતર્ધાનમાં પ્રવેશી અદૃશ્ય થયો અને વીજળી સમા તેજવાળા તીક્ષ્ણ બાણો વરસાવ્યા.
Verse 36
सरामंलक्ष्मणंचैवघोरैर्नागमयैश्शरैः ।बिभेदसमरेक्रुद्धःसर्वगात्रेषुराक्षसः ।।।।
યુદ્ધમાં ક્રોધિત થયેલો તે રાક્ષસ ભયંકર નાગમય શરોથી રામ અને લક્ષ્મણ—બન્નેને—સમરમાં સર્વ અંગોમાં ભેદી નાખ્યો.
Verse 37
माययासम्वृतस्तत्रमोहयन्राघवौयुधि ।अदृश्यस्सर्वभूतानांकूटयोधीनिशाचरः ।।।।बबन्धशरबन्धेनभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
ત્યાં માયાથી આવૃત થઈ યુદ્ધમાં બે રાઘવોને મોહમાં નાખતો, સર્વ પ્રાણીઓ માટે અદૃશ્ય એવો કૂટયોધી નિશાચર, શરબંધીથી ભાઈઓ રામ-લક્ષ્મણને બાણોના બંધનમાં બાંધી દીધા.
Verse 38
तेनतौपुरुषव्याघ्रौक्रुद्धेनाशीविषैश्शरैः ।।।।सहसानिहतौवीरौतदाप्रैक्षन्तवानराः ।
ત્યારે વાનરો એ બે પુરુષવ્યાઘ્ર એવા વીરોને જોયા—ક્રોધથી છોડેલા, આશીવিষ સમા વિષાળ બાણોથી તેણે અચાનક ઘાયલ કરી ધરાશાયી કર્યા હતા.
Verse 39
प्रकाशरूपस्तुतदानशक्तस्तौबाधितुंराक्षसराजपुत्रः ।मायांप्रयोक्तुंसमुपाजगामबबन्धतौराजसुतौदुरात्मा ।।।।
પરંતુ ત્યારે રાક્ષસરાજપુત્ર ખુલ્લા પ્રકટ યુદ્ધમાં તે બંનેને દબાવી શક્યો નહિ; તેથી માયાનો આશ્રય લીધો. તે દુર્મતિએ કપટથી બંને રાજસુતોને બંધનમાં બાંધ્યા.
Frequently Asked Questions
The sarga highlights the dharmic hazard of night warfare: obscured perception leads to misrecognition and accidental harm, while Indrajit’s shift to invisibility and binding tactics raises questions of fair combat versus deceptive necessity.
When clarity (prakāśa) collapses—literally through darkness and metaphorically through fear—discipline and discernment become moral safeguards; the narrative contrasts open heroism with māyā-driven assault to stress vigilance and steadiness under confusion.
Trikūṭa mountain is foregrounded as an acoustic landmark whose caves echo the battle; the sarga also preserves cultural sound-markers of war (bherī, mṛdaṅga, paṇava, śaṅkha, veṇu) that function as identifiers of epic battlefield ritual and morale.