Sarga 80

Verse 1

मकराक्षंहतंश्रुत्वारावणस्समितिञ्जयः ।रोषेणमहताविष्टोदन्ताङ्कटकटाय्य च ।।।।कोपितश्चतदातत्रकिंकार्यमितिचिन्तयन् ।आदिदेशाथसङ्क्रुद्धोरणायेजितंसुतम् ।।।।

મકારાક્ષના વધનો સમાચાર સાંભળતાં જ, સમરમાં સદા વિજયી રાવણ મહા રોષથી વ્યાપ્ત થયો અને દાંત કટકટાવ્યા. પછી ક્રોધિત થઈ ‘હવે શું કરવું?’ એમ વિચારી, તેણે પોતાના પુત્ર ઇન્દ્રજિતને યુદ્ધ માટે આજ્ઞા આપી.

Verse 2

मकराक्षंहतंश्रुत्वारावणस्समितिञ्जयः ।रोषेणमहताविष्टोदन्ताङ्कटकटाय्य च ।।6.80.1।।कोपितश्चतदातत्रकिंकार्यमितिचिन्तयन् ।आदिदेशाथसङ्क्रुद्धोरणायेजितंसुतम् ।।6.80.2।।

મકારાક્ષના વધનો સમાચાર સાંભળતાં જ, સમરમાં સદા વિજયી રાવણ મહા રોષથી વ્યાપ્ત થયો અને દાંત કટકટાવ્યા. પછી ક્રોધિત થઈ ‘હવે શું કરવું?’ એમ વિચારી, તેણે પોતાના પુત્ર ઇન્દ્રજિતને યુદ્ધ માટે આજ્ઞા આપી.

Verse 3

जहिवीर महावीर्यौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।अदृश्योदृश्यमानोवासर्वथात्वंबलाधिकः ।।।।

હે વીર! મહાવિક્રમી ભાઈઓ—રામ અને લક્ષ્મણને સંહાર. તું અદૃશ્ય હો કે દૃશ્ય, સર્વ રીતે બળમાં તું જ અધિક છે.

Verse 4

त्वमप्रतिमकर्माणमिन्द्रंजयसिसंयुगे ।किंपुनर्मानुषौदृष्टवा न वधिष्यसिसंयुगे ।।।।

તું યુદ્ધમાં અપ્રતિમ કર્મવાળા ઇન્દ્રને પણ જીત્યો છે; તો પછી માનવ સમાન યોદ્ધાઓને જોઈને યુદ્ધમાં કેમ ન હણેશ?”

Verse 5

तथोक्तोराक्षसेन्द्रेणप्रतिगृह्यपितुर्वचः ।यज्ञभूमौ स विधिवत् पावकंजुहवेन्द्रजित् ।।।।

રાક્ષસેન્દ્રે એમ કહ્યા પછી, પિતાનું વચન સ્વીકારી ઇન્દ્રજિતે યજ્ઞભૂમિમાં વિધિપૂર્વક પાવકમાં આહુતિઓ અર્પણ કરી.

Verse 6

जुह्वतश्चापितत्राग्निंरक्तोष्णीषधरास्त्रिरियः ।आजग्मुस्तत्रसम्भ्रान्ताराक्षस्योयत्ररावणिः ।।।।

ત્યાં તે અગ્નિમાં આહુતિ આપતો હતો ત્યારે, લાલ ઉષ્ણીષ ધારણ કરેલી રાક્ષસી સ્ત્રીઓ ઘબરાઈને જ્યાં રાવણિપુત્ર હતો ત્યાં દોડી આવી.

Verse 7

शस्त्राणिशरपत्राणिसमिधोऽथविभीतकाः ।लोहितानि च वासांहिस्रुवंकार्ष्णायसंतथा ।।।।

ત્યાં શસ્ત્રો અને શરપત્રો, સમિધરૂપે વિભીતક કાઠ, લાલ વસ્ત્રો, તથા અર્પણ માટે કાળાં લોખંડનો સ્રુવ પણ હતો.

Verse 8

सर्वतोऽग्निंसमास्तीर्यशरपत्रैस्सतोमरैः ।छागस्यसर्वकृष्णस्यगळंजग्राहजीवतः ।।।।

અગ્નિની ચારે તરફ શરપત્રો અને સતોમરો વડે સર્વત્ર પાથરી, તેણે જીવતા સર્વથા કાળા છાગનું ગળું પકડી લીધું (અર્પણાર્થે)।

Verse 9

सकृदेवसमिद्धस्यविधूमस्यमहार्चिषः ।बभूवुस्तानिलिङ्गानिविजयंदर्शयन्ति च ।।।।

એકવાર જ યજ્ઞાગ્નિ પ્રજ્વલિત થયો—ધૂમરહિત છતાં મહાજ્વાલાવાળો—ત્યારે તે જ શુભ લક્ષણો પ્રગટ થયા, જે વિજય દર્શાવતા હતા.

Verse 10

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तहाटकसन्निभः ।हविस्तत्प्रतिजग्राहपावकस्स्वयमुत्थितः ।।।।

જમણી તરફ વળતી શિખાઓવાળો, તપ્ત સુવર્ણ સમ તેજસ્વી પાવક દેવ સ્વયં ઉઠી આવ્યો અને તે હવિષ્યને સ્વીકારી લીધું.

Verse 11

हुत्वाग्निंतर्पयित्वाथदेवदानवराक्षसान् ।आरुरोहरथश्रेष्ठमन्तर्थानगतंशुभम् ।।।।

અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ કરી અને દેવો, દાનવો તથા રાક્ષસોને વિધિપૂર્વક તર્પણ કરીને, ઇન્દ્રજિત શુભ અને શ્રેષ્ઠ રથ પર આરોહણ કરી અદૃશ્ય થઈ ગયો.

Verse 12

स वाजिभिश्चतुर्भिस्तुबाणैश्चनिशितैर्युतः ।आरोपितमहाचापश्शुशुभेस्यन्दनोत्तमः ।।।।

ચાર ઘોડાઓથી જોડાયેલો, તીક્ષ્ણ બાણોથી સજ્જ અને મહાધનુષ સ્થાપિત કરાયેલો તે ઉત્તમ રથ અત્યંત શોભાયમાન થયો.

Verse 13

जाज्वल्यमानोवपुषातपनीयपरिच्छदः ।मृगैश्चन्द्रार्धचन्द्रैश्च स रथस्समलङ्कृतः ।।।।

દેહકાંતિથી જ્વલંત અને સુવર્ણ અલંકારોથી સુસજ્જ, તે રથ મૃગાકૃતિઓ તથા પૂર્ણચંદ્ર અને અર્ધચંદ્રના ચિહ્નોથી ભવ્ય રીતે અલંકૃત હતો.

Verse 14

जाम्बूनदमहाकम्बुर्दीप्तपावकसन्निभः ।बभूवेन्द्रजितःकेतुर्वैदूर्यसमलङ्कृतः ।।।।

ઇન્દ્રજિતનો ધ્વજ જાંબૂનદના મહા સુવર્ણ અલંકારોથી શોભિત, દીપ્ત અગ્નિસમાન તેજસ્વી અને વૈદૂર્ય રત્નોથી અલંકૃત બની ઝળહળી ઊઠ્યો.

Verse 15

तेनचादित्यकल्पेनब्रह्मास्त्रण च पालितः ।स बभूवदुराधर्षोरावणिस्सुमहाबलः ।।।।

તે આદિત્યસમાન તેજથી યુક્ત અને બ્રહ્માસ્ત્ર દ્વારા રક્ષિત હોવાથી, રાવણિ ઇન્દ્રજિત મહાબલી બની અતિ દુર્ધર્ષ થયો.

Verse 16

सोऽभिनिर्यायनगरादिन्द्रजित्समितिञ्जयः ।हत्वाग्निंराक्षसैर्मन्त्रैरन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ।।।।

પછી સમરવિજયી ઇન્દ્રજિત નગરમાંથી બહાર નીકળ્યો; રાક્ષસ મંત્રોથી અગ્નિમાં આહુતિ આપી, અંતર્ધાન થઈ તેણે કહ્યું.

Verse 17

अद्यहत्वारणेयौतौमिथ्याप्रव्रजितौवने ।जयंपित्रेप्रदास्यामिरावणायरणार्जितम् ।।।।

“આજે રણમાં વનમાં મિથ્યા પ્રવ્રજ્યા લીધેલા તે બેને સંહાર કરી, યુદ્ધથી પ્રાપ્ત વિજય હું મારા પિતા રાવણને અર્પણ કરીશ.”

Verse 18

अद्यनिर्वानरमुर्वींहत्वारामंसलक्ष्मणम् ।करिष्येपरमांप्रीतिमित्युक्त्वान्तरधीयत ।।।।

“આજે રામને લક્ષ્મણসহ સંહાર કરી અને ધરતીને વાનરવિહોણી બનાવી, હું પિતાને પરમ પ્રીતિ આપિશ”—એમ કહી તે દૃષ્ટિમાંથી અંતર્ધાન થયો.

Verse 19

आपपातथसङ्कृद्धोदशग्रीवेणचोदितः ।तीक्षणकार्मुकनाराचैस्तीक्षणस्त्विन्द्ररिपूरणे ।।।।

ત્યારે દશગ્રીવ રાવણના પ્રેરણે, યુદ્ધમાં અતિ ભયંકર અને તીક્ષ્ણ ધનુષ્ય તથા નારાચોથી સજ્જ ઇન્દ્રજિત ક્રોધે ભરાઈ આગળ ધસી આવ્યો.

Verse 20

स ददर्शमहावीर्यौनागौत्रिशिरसानिव ।सृजन्ताविषुजालानिवीरौवानरमध्यगौ ।।।।

તેણે વાનર સેનાના મધ્યમાં ઊભેલા બે મહાવીર—શ્રીરામ અને લક્ષ્મણને—મહાનાગ જેવા, બાણોના જાળ છોડી રહ્યા હોય તેમ જોયા.

Verse 21

इमौतावितिसञ्चिन्त्यसज्जंकृत्वा च कार्मुकम् ।सन्ततानेषुधाराभिःपर्जन्यइववृष्टिमान् ।।।।

‘આ જ તે બે છે’ એમ નિશ્ચય કરીને તેણે ધનુષ્ય સજ્જ કર્યું અને મેઘ જેમ અવિરત વરસે તેમ અખંડ બાણવર્ષા વરસાવી.

Verse 22

तुवैहायसंप्राप्यसरथोरामलक्ष्मणौ ।आचक्षुर्विषयेतिष्ठवनिव्याधनिशितैश्शरैः ।।।।

પછી આકાશીય રથ પર ચઢીને, દૃષ્ટિની પહોંચથી પર રહી, તેણે આકાશમાંથી તીક્ષ્ણ શરોથી શ્રીરામ અને લક્ષ્મણને વિંધ્યા.

Verse 23

तौतस्यशरवेगेनपरीतौरामलक्ष्मणौ ।धनुषीसशरेकृत्वादिव्यमस्त्रंप्रचक्रतुः ।।।।

તેણના બાણોના વેગથી ઘેરાયેલા રામ અને લક્ષ્મણ બાણસહિત ધનુષ્ય ધારણ કરી, પ્રતિઉત્તરરૂપે દિવ્ય અને તેજસ્વી અસ્ત્ર પ્રચલિત કર્યું.

Verse 24

प्रच्छादयन्तौगगनंशरजालैर्महाबलौ ।तमस्त्रःसूर्यसङ्काशैर्नैवपस्पृशतुश्शरैः ।।।।

મહાબલી તે બંને શરજાળોથી આકાશ ઢાંકી દેતા, સૂર્યસમાન તેજવાળા તેમના બાણો છતાં પણ તેને સ્પર્શી શક્યા નહીં.

Verse 25

स हिधूमान्धकारं च चक्रेप्रच्चादयन्नभः ।दिशश्चान्तर्दधेश्रीमान्नीहारतमसावृताः ।।।।

કારણ કે તે શ્રીમાને ધૂમ્ર અંધકાર સર્જી આકાશને ઢાંકી દીધું; અને કુંધળા તથા તમસાથી આવૃત થતાં દિશાઓ પણ અદૃશ્ય થઈ ગઈ.

Verse 26

नैवज्यातलनिर्घोषा न च नेमिखुरस्वनः ।शुश्रुवेचरतस्तस्य न च रूपंप्रकाशते ।।।।

તે ચાલતો હતો ત્યારે ન તો જ્યાતલનો ઘોષ સંભળાતો, ન ચક્ર અને ખુરોના નાદ; અને તેનું સ્વરૂપ પણ પ્રકાશિત થતું ન હતું.

Verse 27

घनान्धकारेतिमिरेशरावर्षमिवाद्भुतम् ।स ववर्षमहाबाहुर्नाराचशरवृष्टिभिः ।।।।

ઘન, વાદળસમાન અંધકારના તે તિમિરમાં અદ્ભુત શરવર્ષા સમાન, મહાબાહુએ નારાચ બાણોની ઝડી વરસાવી.

Verse 28

स रामंसूर्यसङ्काशैश्शरैर्धत्तवरोर्भृशम् ।विव्याधसमरेक्रुद्धःसर्वगात्रेषुरावणिः ।।।।

ત્યારે ક્રોધિત, વરદાનોથી સમર્થ રાવણિએ સમરમાં સૂર્યસમાન તેજવાળા બાણોથી શ્રીરામને સર્વ અંગોમાં અત્યંત ઘાયલ કર્યો.

Verse 29

तौहन्यमानौनाराचैर्धाराभिरिवपर्वतौ ।हेमपुङ्खान्नरव्याघ्रौतिग्मान्मुमुचतुःशरान् ।।।।

નારાચબાણોની ધારા વડે, જાણે વરસાદની ઝાપટમાં બે પર્વતો હોય તેમ, આ નરવ્યાઘ્ર બે વીરો હેમપુંખવાળા તીક્ષ્ણ બાણો છોડતા રહ્યા.

Verse 30

अन्तरिक्षेसमासाद्यरावणिंकङ्कपत्रिणः ।निकृत्यपतगाभूमौसेतुस्तेशोणितोक्षिताः ।।।।

આકાશમાં પહોંચી રાવણિના પુત્રને, પંખવાળા સમાન તે બાણોએ તેને કાપી નાખ્યો; અને રક્તથી ભીંજાઈ તેઓ ધરતી પર પડી ગયા.

Verse 31

अतिमात्रंशरौघेणपीड्यमानौनरोत्तमौ ।तानिषून्पततोभल्लैरनेकैर्विचकर्ततुः ।।।।

બાણોના પ્રચંડ પ્રવાહથી અત્યંત પીડાતા તે બે નરોત્તમોએ, પડતા આવતા તે બાણોને અનેક ભલ્લબાણોથી કાપી નાખ્યા.

Verse 32

यतोहिददृशातेतौशरान् निपतितान्शितान् ।ततस्तुतौदाशरथीससृजातेऽस्त्रमुत्तमम् ।।।।

જ્યાંથી તીક્ષ્ણ બાણો પડતા દેખાયા તે દિશા જાણી, દાશરથિના તે બે પુત્રોએ ત્યાં જ પોતાનું ઉત્તમ દિવ્યાસ્ત્ર પ્રક્ષેપ્યું.

Verse 33

रावणिस्तुदिशस्सर्वारथेनातिरथोऽपतत् ।विव्याधतौदाशरथीलघ्वस्त्रनिशितैःशरैः ।।।।

પરંતુ રાવણિપુત્ર, મહારથી, રથ લઈને સર્વ દિશાઓમાં દોડ્યો અને લઘુ, તીક્ષ્ણ અસ્ત્રબાણોથી દાશરથિના તે બંને પુત્રોને વિંધ્યા.

Verse 34

तेनातिविद्धौतौवीरौरुक्मपुङ्खैःसुसम्हतैः ।बभूवतुर्धाशरथीपुष्पितामिवकिंशुकौ ।।।।

તેના સુઘડ, રુક્મપુંખવાળા બાણોથી અત્યંત વિંધાયેલા તે બંને વીર દાશરથી, ફૂલેલા કિંચુક વૃક્ષો જેવા શોભ્યા.

Verse 35

नास्यवेगगतिंकचशिन्न च रूपंधनुश्शरान् ।न चान्यद्विदितंकिञ्चित्सूर्यस्येवाभ्रसम्प्लवे ।।।।

કોઈને તેની વેગગતિ, ન તો તેનું સ્વરૂપ, ન ધનુષ્ય-બાણો—કશું જ જાણી શકાયું નહિ; જેમ ઘન વાદળછાયા સમયે સૂર્ય સિવાય બીજું કશું સ્પષ્ટ ન રહે.

Verse 36

तेनविद्धाश्चहरयोनिहताश्चगतासवः ।बभूवुःशतशस्तत्रपतिताधरणीतले ।।।।

તેના બાણોથી વિંધાયેલા વાનરો, માર્યા જઈ પ્રાણહીન બની, ત્યાં ધરણી પર સૈંકડો સંખ્યામાં પડી ગયા.

Verse 37

लक्ष्मणस्तुततस्सुङ्क्रृद्धोभ्रातरंवाक्यमब्रवीत् ।ब्राह्ममस्त्रंप्रयोक्ष्यामिवधार्थंसर्वरक्षसाम् ।।।।

ત્યારે લક્ષ્મણ ક્રોધિત થઈ ભાઈને બોલ્યો: “સર્વ રાક્ષસોના સંહારાર્થે હું બ્રાહ્માસ્ત્ર પ્રયોગ કરીશ.”

Verse 38

तमुवाचततोरामोलक्ष्मणंशुभलक्षणम् ।नैकस्यहेतोरक्षांसिपृथिव्यांहन्तुमर्हसि ।।।।

પછી શુભલક્ષણ લક્ષ્મણને રામે કહ્યું: “એક જના કારણે પૃથ્વી પર સર્વત્ર રાક્ષસોને હણવું તને યોગ્ય નથી.”

Verse 39

अयुध्यमानंप्रच्छन्नंप्राञ्जलिंशरणागतम् ।पलायमानंमत्तंवा न हन्तुंत्वमिहार्हसि ।।।।

અહીં તારે ન હણવો—જે યુદ્ધ ન કરે, જે પાછો હટ્યો કે છુપાયો હોય; જે અંજલિ બાંધી શરણ માંગે; જે ભાગે છે, અથવા મત્ત/અસાવધાન થઈ લડવા અસમર્થ છે।

Verse 40

अस्यैवतुवधेयत्नंकरिष्यावोमहाभुज ।आदेक्ष्यावोमहावेगावस्त्रानाशीविषोपमान् ।।।।

પરંતુ તેના વધ માટે, હે મહાબાહુ, અમે પ્રયત્ન કરીશું; અમે મહાવેગી શસ્ત્રો છોડશું—જાણે આશીવિષ સર્પોના ઘાતક દંશ સમાન।

Verse 41

तमेनंमायिनंक्षुद्रमन्तर्हितरथंबलात् ।राक्षसंनिहनिष्यन्तिदृष्टवावानरयूथपाः ।।।।

તે ક્ષુદ્ર માયાવી રાક્ષસને—અંતર્હિત રથવાળો કપટી—જો વાનર યુથપતિઓ જોઈ લે, તો બળપૂર્વક તેને નિહાળી નાખશે।

Verse 42

यद्येषभूमिंविशतेदिवंवारसातलंवापिनभस्स्थलंवा ।एवंनिगूढोऽममास्त्रदग्धःपतिष्यतेभूमितलेगतासुः ।।।।

જો તે પૃથ્વીમાં પ્રવેશે, કે સ્વર્ગમાં, કે રસાતળમાં, કે આકાશના વિશાળ વિસ્તારમાં પણ—છુપાઈ રહે તોય—મારા અસ્ત્રથી દગ્ધ થઈ તે પ્રાણક્ષય પામીને ધરાતળ પર પટકાઈ પડશે.

Verse 43

इत्येवमुक्त्वावचनंमहात्मारघुप्रवीरःप्लवगर्षभैर्वृतः ।वधायरौद्रस्यनृशंसकर्मणस्तदामहात्मात्वरितंनिरीक्षते ।।।।

આ રીતે વચન કહી, મહાત્મા રઘુકુલવીર—શ્રેષ્ઠ વાનરો વડે ઘેરાયેલ—ત્યારે તે ક્રૂર કર્મવાળા ભયંકર શત્રુના વધનો ઉપાય તરત જ વિચારવા લાગ્યા.