Sarga 85

Verse 1

त्तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोककर्शितः ।नोपधारयतेव्यक्तंयदुक्तंतेनरक्षसा ।।6.85.1।।

તે રાક્ષસે કહેલા વચન સાંભળી, શોકથી ક્ષીણ થયેલા રાઘવ તેને કહેલું સ્પષ્ટ રીતે સમજી શક્યા નહીં.

Verse 2

ततोधैर्यमवष्टभ्यरामःपरपुरञ्जयः ।विभीषणमुपासीनमुवाचकपिसन्निधौ ।।6.85.2।।

પછી ધૈર્ય ધારણ કરીને, પરદુર્ગવિજયી રામે વાનરનાયકોની હાજરીમાં નજીક બેઠેલા વિભીષણને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 3

नैरृताधिपतेवाक्यंयदुक्तंतेविभीषण ।भूयस्तच्छ्रोतुमिच्छामिब्रूहियत्तेविवक्षितम् ।।6.85.3।।

હે વિભીષણ, રાક્ષસાધિપતિ! તમે જે વચન કહ્યું હતું, તે હું ફરીથી સાંભળવા ઇચ્છું છું; જે કહેવું તમારે અભિપ્રેત છે, તે ફરી કહો.

Verse 4

राघवस्यवचःश्रुत्वावाक्यंवाक्यविशारद. ।यत्तत्पुनरिदंवाक्यंबभाषे स विभीषणः ।।6.85.4।।

રાઘવના વચન સાંભળી, વાક્યવિશારદ વિભીષણે ફરીથી આ વચનો ઉત્તરરૂપે ઉચ્ચાર્યા.

Verse 5

यथाज्ञप्तंमहाबाहोत्वयागुल्मनिवेशनम् ।तत्तथाऽनुष्ठितंवीरत्वद्वाक्यसमनन्तरम् ।।6.85.5।।

હે મહાબાહુ વીર! તું જે રીતે ગુલ્મનિવેશન—સૈન્યદળોની ગોઠવણી—વિશે આજ્ઞા આપી હતી, તે પ્રમાણે જ તારા વચન પછી તરત જ અમલમાં મૂકાયું છે.

Verse 6

तान्यनीकानिसर्वाणिविभग्नानिसमन्ततः ।विन्यस्तायूथपाश्चैवयथान्यायंविभागशः ।।6.85.6।।

તે સર્વ સૈન્યવિભાગો સર્વ દિશાઓમાં અલગ-અલગ કરીને ગોઠવાયા છે; અને યુથપતિઓ પણ પોતાના-પોતાના ભાગ મુજબ, ન્યાયસંગત ક્રમથી યોગ્ય સ્થાને સ્થાપિત કરાયા છે.

Verse 7

भूयस्तुममविज्ञाप्यंतच्छ्रुणुष्वमहायश: ।त्वय्यकारणसन्तप्तेसन्तप्तहृदयावयम् ।।6.85.7।।

હે મહાયશસ્વી, મને ફરી એક વિનંતી કરવી છે—તે સાંભળો. તમે કારણ વિના વ્યથિત થાઓ છો તે જોઈને અમારાં હૃદય પણ દાઝી ઊઠ્યાં છે.

Verse 8

त्यजराजन्निमंशोकंमिथ्यासन्तापमागतम् ।तदियंत्यज्यतांचिन्ताशत्रुहर्षविवर्धिनी ।।6.85.8।।

હે રાજન્, આ શોક ત્યજી દો—આ ખોટો, નિરર્થક સંતાપ જે ઊભો થયો છે. આ ચિંતા પણ છોડો; કારણ કે તે તો શત્રુના હર્ષને જ વધારતી છે.

Verse 9

उद्यमःक्रियतांवीरहर्षःसमुपसेव्यताम् ।प्राप्तव्यायदितेसीताहन्तव्याश्चनिशाचराः ।।6.85.9।।

હે વીર, પ્રયત્ન કરો અને હર્ષ-ધૈર્યને સેવો. જો તમારે સીતાને પાછી મેળવવી હોય, તો રાત્રિચર રાક્ષસોને પણ સંહારવા પડશે.

Verse 10

रघुनन्दनवक्ष्यामिश्रूयतांमेहितंवचः ।साध्वयंयातुसौमित्रिर्बलेनमहतावृतः ।।6.85.10।।निकुम्भिलायांसम्प्राप्यहन्तुंरावणिमाहवे ।धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैराशीविषविषोपमैः ।।6.85.11।।

હે રઘુનંદન, મારું હિતકારી વચન સાંભળો. સૌમિત્રિ મહાન સેનાથી ઘેરાઈ તત્કાળ નીકળી પડે; નિકુમ્ભિલા પહોંચીને, ધનુષ્યમાંથી મંડળાકારે છૂટેલા—વિષધર સર્પના વિષ સમાન ઘાતક—બાણોથી યુદ્ધમાં રાવણપુત્રનો સંહાર કરે.

Verse 11

रघुनन्दनवक्ष्यामिश्रूयतांमेहितंवचः ।साध्वयंयातुसौमित्रिर्बलेनमहतावृतः ।।6.85.10।।निकुम्भिलायांसम्प्राप्यहन्तुंरावणिमाहवे ।धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैराशीविषविषोपमैः ।।6.85.11।।

તે વીરે તપશ્ચર્યા દ્વારા અને સ્વયંભૂ સૃષ્ટિકર્તાના વરદાનથી બ્રહ્મશિર અસ્ત્ર પ્રાપ્ત કર્યું; તેમજ મનગમતાં જ્યાં-ત્યાં દોડે એવા ચતુરંગ (ચાર પ્રકારના) વાહનો/સેનાસાધનો પણ મળ્યા.

Verse 12

तेनवीरेणतपसावरदानात्स्वयम्भुवः ।अस्त्रंब्रह्मशिरःप्राप्तंकामगाश्चतुरङ्गमाः ।।6.85.12।।

તે વીરે તપશ્ચર્યા દ્વારા અને સ્વયંભૂ સૃષ્ટિકર્તાના વરદાનથી બ્રહ્મશિર અસ્ત્ર પ્રાપ્ત કર્યું; તેમજ મનગમતાં જ્યાં-ત્યાં દોડે એવા ચતુરંગ (ચાર પ્રકારના) વાહનો/સેનાસાધનો પણ મળ્યા.

Verse 13

स एषसहसैन्येनप्राप्तःकिलनिकुम्भिलाम् ।यद्युततिष्ठेत्कृतंकर्महतान्सर्वांश्चविद्धिनः ।।6.85.13।।

તે તો પોતાની સેનાસહિત નિશ્ચયે નિકુમ્ભિલા પહોંચ્યો છે. જો તે તે વિધિ પૂર્ણ કરીને ઊભો થઈ જાય, તો જાણો કે આપણે સૌ જાણે માર્યા ગયાં સમાન છીએ.

Verse 14

निकुम्भिलामसम्प्राप्तमहुताग्निं च योरिपुः ।त्वामातायिनंहन्यादिन्द्रशत्रोस्सतेवधः ।।6.85.14।।वरोदत्तोमहाबाहो सर्वलोकेश्वरेणवै ।इत्येवंविहितोराजन्वधस्तस्यैषधीमतः ।।6.85.15।।

જ્યાં સુધી તું નિકુમ્ભિલા સુધી પહોંચ્યો નથી અને અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ થઈ નથી, ત્યાં સુધી એ શત્રુ—ઇન્દ્રનો વૈરી—તને ઘાત કરી શકે છે. હે મહાબાહુ રાજા, સર્વલોકેશ્વરે તેને એવો વર આપ્યો છે; તેથી જ એ બુદ્ધિમાનના વધનો આ નિયમ નિર્ધારિત થયો છે.

Verse 15

निकुम्भिलामसम्प्राप्तमहुताग्निं च योरिपुः ।त्वामातायिनंहन्यादिन्द्रशत्रोस्सतेवधः ।।6.85.14।।वरोदत्तोमहाबाहो सर्वलोकेश्वरेणवै ।इत्येवंविहितोराजन्वधस्तस्यैषधीमतः ।।6.85.15।।

વિભીષણના વચન સાંભળી રામે પછી કહ્યું: “એ ક્રૂરના માયાજાળને હું જાણું છું”—સત્યપરાક્રમી રામે આમ ઉત્તર આપ્યો.

Verse 16

वधायेन्द्रजितोरामसन्दिशस्वमहाबल ।हतेतस्मिन्हतंविद्धिरावणंससुहृज्जनम् ।।6.85.16।।

હે મહાબલશાળી રામ, ઇન્દ્રજિતના વધ માટે આજ્ઞા આપો. જાણો કે તે મરતાં જ રાવણ પણ પોતાના સહાયક-સુહૃદો સહિત મર્યો સમાન ગણાય.

Verse 17

विभीषणवच्श्रुत्वारामोवाक्यमथाब्रवीत् ।जानामितस्यरौद्रस्यमायांसत्यपराक्रमः ।।6.85.17।।

વિભીષણના વચન સાંભળી રામે પછી કહ્યું: “એ ક્રૂરના માયાજાળને હું જાણું છું”—સત્યપરાક્રમી રામે આમ ઉત્તર આપ્યો.

Verse 18

स हिब्रह्मास्त्रवित्प्राज्ञोमहामायोमहाबल. ।करोत्यसंज्ञान् सङ्ग्रामेदेवान्सवरुणानपि ।।6.85.18।।

કારણ કે તે બ્રહ્માસ્ત્રનો જાણકાર, પ્રાજ્ઞ, મહામાયાવી અને મહાબળવાન છે; યુદ્ધમાં તે વરુણાદિ દેવતાઓને પણ અચેત કરી દે છે.

Verse 19

तस्यान्तरिक्षेचरतःसरथस्यमहायशः ।न गतिर्ज्ञायतेवीरसूर्यस्येवाभ्रसम्ल्पवे ।।6.85.19।।

હે વીર! આકાશમાં રથ સાથે વિચરતા તે મહાયશસ્વીનો માર્ગ જાણાતો નથી—જેમ વાદળોના ઘેરાવમાં સૂર્યની ગતિ અદૃશ્ય રહે છે.

Verse 20

राघवस्तुरिपोर्ज्ञात्वामायावीर्यंदुरात्मनः ।लक्ष्मणंकीर्तिसम्पन्नमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.85.20।।

રાઘવે દુષ્ટ શત્રુના માયાવિદ્યાના પરાક્રમને જાણી, કીર્તિથી સમ્પન્ન લક્ષ્મણને આ વચન કહ્યું.

Verse 21

यद्वानरेन्द्रस्यबलंतेनसर्वेणसम्वृतः ।हनूमत्प्रमुखैश्चवयूथपैस्सहलक्ष्मण ।।6.85.21।।जाम्बवेनार्क्षपतिनासहसैन्येनसम्वृतः ।जहितंराक्षससुतंमायाबलविशारदम् ।।6.85.22।।

હે લક્ષ્મણ! વાનરરાજની સમગ્ર સેનાથી ઘેરાયેલા, હનુમાન તથા યુથપતિઓ અગ્રેસર હોય અને ઋક્ષરાજ જામ્બવાન સાથે સેનાથી સુરક્ષિત રહી, માયાબળમાં નિપુણ તે રાક્ષસકુમારને સંહાર.

Verse 22

यद्वानरेन्द्रस्यबलंतेनसर्वेणसम्वृतः ।हनूमत्प्रमुखैश्चवयूथपैस्सहलक्ष्मण ।।6.85.21।।जाम्बवेनार्क्षपतिनासहसैन्येनसम्वृतः ।जहितंराक्षससुतंमायाबलविशारदम् ।।6.85.22।।

હે લક્ષ્મણ! વાનરરાજની સમગ્ર સેનાથી ઘેરાયેલા, હનુમાન તથા યુથપતિઓ અગ્રેસર હોય અને ઋક્ષરાજ જામ્બવાન સાથે સેનાથી સુરક્ષિત રહી, માયાબળમાં નિપુણ તે રાક્ષસકુમારને સંહાર.

Verse 23

अयंत्वांसचिवैःसार्थंमहात्मारजनीचरः ।अभिज्ञस्तस्यमायानांपृष्ठतोऽनुगमिष्यति ।।6.85.23।।

આ મહાત્મા રજનીચર, પોતાના સચિવો સાથે, તેની માયાઓમાં નિષ્ણાત બની, તારા પીઠ પાછળથી અનુગમન કરશે.

Verse 24

राघवस्यवच्श्रुत्वालक्ष्मणस्सविभीषणः ।जग्राहकार्मुकश्रेष्ठमत्यद्भुतपराक्रमः ।।6.85.24।।

રાઘવના વચન સાંભળી, વિભીષણ સાથે રહેલા, અતિ અદ્ભુત પરાક્રમી લક્ષ્મણે શ્રેષ્ઠ ધનુષ્ય ધારણ કર્યું.

Verse 25

सन्नद्धःकवचीखङ्गीसशरोवामचापभृत् ।रामपादावुपस्पृश्यहृष्टःसौमित्रिरब्रवीत् ।।6.85.25।।

સન્નદ્ધ થઈ, કવચધારી, ખડ્ગધારી, બાણોથી સજ્જ અને ધનુષ ધારણ કરનાર સૌમિત્રિએ આનંદથી રામના ચરણ સ્પર્શી, વિનયપૂર્વક કહ્યું.

Verse 26

अद्यमत्कार्मुकोन्मुक्ताश्शरानिर्भिद्यरावणिम् ।लङ्कामभितिष्यन्तिहंसाःपुष्करिणीमिव ।।6.85.26।।

આજે મારા ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા બાણો રાવણિપુત્રને ભેદીને લંકા પર આવી પડશે—જેમ હંસો કમળસર પર ઉતરે તેમ।

Verse 27

अद्यैवतस्यरौद्रस्यशरीरंमामकाश्शराः ।विधमिष्यन्तिभित्त्वातंमहाचापगुणच्युताः ।।6.85.27।।

આજ જ દિવસે મારા મહાધનુષ્યની ડોરીમાંથી છૂટેલા બાણો તે રૌદ્રને ભેદીને તેના શરીરને ચીરી નાખશે અને તેને ધરાશાયી કરશે।

Verse 28

एवमुक्त्वा स द्युतिमान् वचनंभ्रातुरग्रतः ।स रावणिवधाकाङ्क्षीलक्ष्मणस्त्वरितोययौ ।।6.85.28।।

ભાઈની સામે આ વચન કહી, તેજસ્વી લક્ષ્મણ—રાવણિપુત્રના વધની ઇચ્છાથી—તત્કાળ ઉતાવળે નીકળી પડ્યો।

Verse 29

सोऽभिवाद्यगुरोःपादौकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।निकुम्भिलामभिययौचैत्यंरावणिपालितम् ।।6.85.29।।

ગુરુતુલ્ય વડીલના ચરણોમાં વંદન કરી અને આદરપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરીને, તે રાવણિપુત્ર દ્વારા રક્ષિત નિકુમ્ભિલા નામના ચૈત્ય તરફ આગળ વધ્યો।

Verse 30

विभीषणेनसहितोराजपुत्रःप्रतापवान् ।कृतस्वस्त्ययनोभ्रात्रालक्ष्मणस्त्वरितोययौ ।।6.85.30।।

વિભીષણ સાથે પ્રતિાપી રાજપુત્ર લક્ષ્મણ, ભાઈ શ્રીરામ પાસેથી મંગલ આશીર્વાદ (સ્વસ્ત્યયન) મેળવી, ત્વરિત ગતિએ નીકળી પડ્યો.

Verse 31

वानराणांसहस्रैस्तुहनूमान् बहुभिर्वृतः ।विभीषणश्चसामात्योतदालक्ष्मणमन्वगात् ।।6.85.31।।

ત્યારે અનેક સહસ્ર વાનરો દ્વારા ઘેરાયેલ હનુમાન અને મંત્રીઓ સહિત વિભીષણ, લક્ષ્મણના પીછે પીછે ગયા.

Verse 32

महताहरिसैन्येनसवेगमभिसंवृतः ।ऋक्षराजबलंचैवददर्शपथिविष्ठितम् ।।6.85.32।।

મહાન વાનરસેનાથી ઘેરાઈ, વેગપૂર્વક આગળ વધતા તેણે માર્ગમાં સ્થિત ઋક્ષરાજના બળને પણ જોયું.

Verse 33

स गत्वादूरमध्वानंसौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।राक्षसेन्द्रबलंदूरादपश्यद्व्यूहमाश्रितम् ।।6.85.33।।

દૂર સુધીનો માર્ગ કાપીને, મિત્રોને આનંદ આપનાર સૌમિત્રિ લક્ષ્મણે દૂરથી જ વ્યૂહમાં ગોઠવાયેલ રાક્ષસેન્દ્રની સેનાને જોઈ.

Verse 34

स तंप्राप्यधनुष्पाणिर्मायायोगमरिन्दमः ।तस्थौब्रह्मविधानेनविजेतुंरघुनन्दनः ।।6.85.34।।

તે માયાયોગમાં નિપુણ એવા શત્રુદમનને પ્રાપ્ત કરીને, ધનુષ્ય હાથમાં ધારણ કરનાર રઘુનંદન શ્રીરામ બ્રહ્મવિધાન—ધર્મસંમત યુક્તિ અને શાસ્ત્રોક્ત ક્રમ—અનુસાર તેને જીતવા અડગ ઊભા રહ્યા.

Verse 35

भीषणेनसहितोराजपुत्रःप्रतापवान् ।अङ्गदेन च वीरेणतथानिलसुतेन च ।।6.85.35।।

ભીષણ (વિભીષણ) સાથે, તેમજ વીર અઙ્ગદ અને નિલસુત—વાયુપુત્ર હનુમાન—સહિત, પરાક્રમી રાજપુત્ર ત્યાં અડગ ઊભા રહ્યા.

Verse 36

લક્ષ્મણ શત્રુસેનામાં પ્રવેશ્યા—વિશાળ, ધ્વજોથી કાંટાળું, નિર્મળ શસ્ત્રોના તેજથી ઝળહળતું અને મહારથોથી ભરેલું—દેખાવમાં ભયંકર અને અપરિમિત વેગવાળું; જાણે અંધકારના ઘન સમૂહમાં પ્રવેશતા હોય તેમ.