Sarga 56

Verse 1

तद्दृष्टवासुमहत्कर्मकृतंवानरतस्तमैः ।क्रोधमाहारयामासयुधितीव्रमकम्पनः ।।6.56.1।।

યુદ્ધમાં વાનરશ્રેષ્ઠોએ કરેલું તે અતિ મહાન પરાક્રમ જોઈ, અકમ્પન પર તીવ્ર ક્રોધ છવાઈ ગયો.

Verse 2

क्रोधमूर्चितरूपस्तुधून्वन्परमकार्मुकम् ।दृष्टवातुकर्मशत्रूणांसारथिंवाक्यमब्रवीत् ।।6.56.2।।

ક્રોધથી મૂર્ચ્છિત બની, પરમ મહાધનુષ્યને ઝંઝોડતો અને શત્રુઓની ચાલચલન જોઈને અકંપને પોતાના સારથીને વચન કહ્યું.

Verse 3

तत्त्त्वैतावत्त्वरितंरथंप्रापयसारथे ।यत्रैतेबहवोघ्नन्तिसुबहून्राक्षसान्रणे ।।6.56.3।।

“સારથી, ત્વરિત આ રથને એ જ સ્થળે લઈ જા, જ્યાં આ યોદ્ધાઓ રણમાં બહુ મોટા પ્રમાણમાં રાક્ષસોને સંહાર કરે છે.”

Verse 4

एतेऽत्रबलवन्तोहिभीमकोपाश्चवानराः ।द्रुमशैलप्रहरणास्तिष्ठन्तिप्रमुखेमम ।।6.56.4।।

“અહીં તો મારા સામે જ એ બળવાન વાનરો ઊભા છે—ભયંકર ક્રોધવાળા, વૃક્ષો અને શિલાઓને શસ્ત્ર સમા ધારણ કરનારા. મને ત્યાં લઈ જાઓ જ્યાં તેમના મુખ્ય નેતાઓ સ્થિત છે.”

Verse 5

एतान्निहन्तुमिच्छामिसमरश्लाघिनोह्यहम् ।एतैःप्रमथितंसर्वंदृश्यतेराक्षसांबलम् ।।6.56.5।।

“હું યુદ્ધમાં ગૌરવ માનનાર છું; તેથી આ વાનરોને સંહરવા ઇચ્છું છું. એમના દ્વારા સમગ્ર રાક્ષસસેના ચકનાચૂર થયેલી દેખાય છે.”

Verse 6

ततःप्रजवनाश्वेनरथेनरथिनांवरः ।हरीनभ्यहनत्क्रोधाच्छरजालैकम्पनः ।।6.56.6।।

પછી રથયોધાઓમાં શ્રેષ્ઠ અકમ્પન, અતિ વેગવાન અશ્વોથી જોડાયેલા રથ પર આરુઢ થઈ, ક્રોધથી વાનરો પર ઘન બાણવર્ષા—બાણજાળ—વરસાવીને આક્રમણ કરવા લાગ્યો.

Verse 7

नस्थातुंवानराश्शेकुःकिंपुनर्योद्धुमाहवे ।अकम्पनशरैर्भग्नास्सर्वएवविदुद्रुवुः ।।6.56.7।।

વાનરો ઊભા પણ રહી શક્યા નહિ—યુદ્ધમાં લડવાનું તો દૂર રહ્યું. અકમ્પનના બાણોથી ચકનાચૂર થઈ તેઓ બધા જ ભાગી છૂટ્યા.

Verse 8

तान्मृत्युवशमापन्नानकम्पनवंशगतान् ।समीक्ष्यहनुमान्ज्ञातीनुपतस्थेमहाबलः ।।6.56.8।।

અકમ્પન દ્વારા મૃત્યુના વશમાં પડેલા પોતાના જ્ઞાતિબંધુઓને જોઈ મહાબલી હનુમાન્ તેમની પાસે આગળ વધીને તેમની રક્ષા માટે ઊભા રહ્યા.

Verse 9

तंमहाप्लवगंदृष्टवासर्वेतेप्लवगयूथपा: ।समेत्यसमरेवीरास्सहिताःपर्यवारयन् ।।6.56.9।।

તે મહાપ્લવગને જોઈ, સમરમાં વીર એવા બધા વાનરયૂથપતિઓ એકત્ર થયા અને એકસાથે મળી તેને ચારે તરફથી ઘેરી વળ્યા।

Verse 10

अवस्थितंहनूमन्तंतेदृष्टवाहरियूथपा: ।बभूवुर्बलवन्तोहिबलवन्तंसमाश्रिताः ।।6.56.10।।

હનુમાનને અડગ ઊભેલા જોઈ વાનર-સેનાના યુથપતિઓ તે મહાબળવાનના આશ્રયે ગયા; અને બળવાનને આશ્રયતાં તેઓ પણ બળવાન બન્યા.

Verse 11

अकम्पनस्तुशैलाभंहनूमन्तमवस्थितम् ।महेन्द्रइवदाराभिश्शरैरभिववर्षह ।।6.56.11।।

પરંતુ અકમ્પને પર્વત સમ અડગ ઊભેલા હનુમાન પર મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) જેમ ધારાધાર વરસાદ વરસાવે તેમ બાણોની ધારાઓ વરસાવી.

Verse 12

अचिन्तयित्वाबाणौघान् शरीरेपतितान्शितान् ।अकम्पनवधार्थायमनोदध्रेमहाबलः ।।6.56.12।।

શરીરમાં ઘૂસી ગયેલા તીક્ષ્ણ બાણોના વેગને અવગણી મહાબળવાને અકમ્પનના વધ માટે જ મન દૃઢ કર્યું.

Verse 13

सप्रहस्यमहातेजाहनुमान् मारुतात्मजः ।अभिदुद्रावतद्रक्षःकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।6.56.13।।

મહાતેજસ્વી મારુતિપુત્ર હનુમાન હસતાં હસતાં તે રાક્ષસ પર દોડી પડ્યો, જાણે ધરતીને કંપાવતો હોય.

Verse 14

तस्याभिनर्दमानस्यदीप्यमानस्यतेजसा ।बभूवरूपंदुर्धर्षंदीप्तस्येवविभावसोः ।।6.56.14।।

તે ગર્જના કરતો અને તેજથી દીપતો હતો; તેથી તેનું રૂપ પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમ દુર્ધર્ષ, અપરાજેય બની ગયું.

Verse 15

आत्मानंमप्रहरणंज्ञात्वाक्रोधसमन्वितः ।शैलमुत्पाटयामासवेगेनहरिपुङ्गवः ।।6.56.15।।

પોતે નિશસ્ત્ર છું એમ જાણી, ક્રોધથી ભરાયેલા વાનરશ્રેષ્ઠે વેગપૂર્વક એક શૈલને ઉપાડી, તેને જ પ્રહારનું સાધન બનાવ્યું।

Verse 16

गृहीत्वातंमहाशैलंपाणिनैकेनमारुतिः ।सविनद्यमहानादंभ्रामयामासवीर्यवान् ।।6.56.16।।

એક જ હાથથી તે મહાશૈલને પકડી, પરાક્રમી મારુતિએ મહાન ગર્જના કરી અને તેને ઘુમાવતો રહ્યો।

Verse 17

ततस्तमभिदुद्रावराक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।पुराहिनमुचिंसङ् ख्येवज्रेणेवपुरन्दरः ।।6.56.17।।

પછી હનુમાન અકમ્પન નામના રાક્ષસેન્દ્ર પર દોડી પડ્યો; જેમ પુરંદર ઇન્દ્રે યુદ્ધમાં વજ્રથી પૂર્વે નમુચિને આઘાત કર્યો હતો તેમ।

Verse 18

अकम्पनस्तुतद्दृष्टवागिरिशृङ्गंसमुद्यतम् ।दूरादेवमहाबाणैरर्धचन्द्रैर्व्यदारयत् ।।6.56.18।।

પરંતુ અકમ્પને ઊંચે ઉઠાવાયેલો ગિરિશૃંગ જોઈ, દૂરથી જ મહાબાણ એવા અર્ધચન્દ્રાકાર તીરો વડે તેને ચીરી નાંખ્યો।

Verse 19

तत्पर्वताग्रमाकाशेरक्षोबाणविदारितम् ।विकीर्णंपतितंदृष्टवाहनुमान्क्रोधमूर्छितः ।।6.56.19।।

આકાશમાં રાક્ષસના તીરો વડે વિદારીત થયેલું તે પર્વતશિખર ટુકડાઓમાં વિખેરાઈ પડી ગયું એમ જોઈ, હનુમાન ક્રોધના આવેગથી મૂર્છિત થયો।

Verse 20

सोऽश्वकर्णंसमासाद्यरोषदर्पान्वितोहरिः ।तूर्णमुत्पाटयामासमहागिरिमिवोच्छ्रितम् ।।6.56.20।।

પછી રોષ અને દર્પથી ભરેલો વાનરવીર, અશ્વકર્ણ વૃક્ષ પાસે પહોંચી, મહાપર્વત સમ ઊંચા તે વૃક્ષને તુરંત જ મૂળથી ઉપાડી નાખ્યું.

Verse 21

तंगृहीत्वामहास्कन्धंसोऽश्वकर्णंमहाद्युतिः ।प्रहस्यपरयाप्रीत्याभ्रामयामासभूतले ।।6.56.21।।

વિશાળ કાંડવાળા તે અશ્વકર્ણ વૃક્ષને પકડી, મહાતેજસ્વી હનુમાન પરમ આનંદથી હસ્યો અને તેને ભૂમિ પર ઘુમાવી ફરવવા લાગ્યો.

Verse 22

प्रधावन्नूरुवेगेनप्रभञ्जंस्तरसाद्रुमान् ।हनूमान्परमक्रुद्धश्चरणैर्दारयत्क्षितम् ।।6.56.22।।

પરમ ક્રોધિત હનુમાન મહાવેગથી દોડી, ધસારમાં વૃક્ષોને ભાંગી નાખતો અને પોતાના ચરણોથી ધરતીને ફાડી નાખતો આગળ વધ્યો.

Verse 23

गजांश्चसगजारोहान्सरथान्रथिनस्तथा ।जघानहनुमान् भीमान् राक्षसांश्चपदातिगान् ।।6.56.23।।

ભયંકર હનુમાનએ ગજોને તેમના ગજારોહો સહિત, રથોને સારથી સહિત, અને પગપાળા લડતા ભયાનક રાક્ષસોને પણ ઘાયલ કરી પાડી દીધા.

Verse 24

तमन्तकमिवक्रुद्धंसद्रुमंप्राणहारिणम् ।हनूमन्तमभिप्रेक्ष्यराक्षसाविप्रदुद्रुवुः ।।6.56.24।।

મૃત્યુ સમ ક્રોધિત, પ્રાણહારી વૃક્ષ ધારણ કરેલા હનૂમાનને જોઈ રાક્ષસો ભયથી વ્યાકુળ થઈ દિશાઓમાં ભાગી ગયા.

Verse 25

तमापतन्तंसङ्कृद्धंराक्षसानांभयावहम् ।ददर्शाकम्पनोवीरश्चुक्षोधचननादच ।।6.56.25।।

રાક્ષસોને ભય ઉપજાવતો, અત્યંત ક્રોધિત હનૂમાન ધસી આવતો જોઈ વીર અકમ્પન પણ ક્રોધે ભરાઈ ગર્જના કરવા લાગ્યો.

Verse 26

सचतुर्दशभिर्बाणैश्शितैर्देहविदारणैः ।निर्बिभेदहनूमन्तंमहावीर्यमकम्पनः ।।6.56.26।।

પછી મહાવીર અકમ્પને દેહ વિદારક, તીક્ષ્ણ એવા ચૌદ બાણોથી હનૂમાનને ભેદી નાખ્યો.

Verse 27

सतदाप्रतिविद्धस्तुबह्वीभिश्शरवृष्टभिः ।हनूमान्ददृशेवीरःप्ररूढइवसानुमान् ।।6.56.27।।

ઘણા બાણવર્ષાથી વારંવાર વિંધાયેલ છતાં વીર હનૂમાન અચળ દેખાયો—જાણે વનઢાળવાળો પર્વત ઊભો હોય.

Verse 28

विरराजमहाकायोमहावीर्योमहामना: ।पुष्पिताशोकसङ्काशोविधूमइवपावकः ।।6.56.28।।

મહાકાય, મહાવીર્ય અને મહામનાવાળો તે તેજસ્વી હનૂમાન પુષ્પિત અશોકવૃક્ષ સમ ઝળહળ્યો—ધૂમરહિત અગ્નિ સમ.

Verse 29

ततोऽन्यंवृक्षमुत्पाट्यकृत्वावेगमनुत्तमम् ।शिरस्यभिजघानाशुराक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।।6.56.29।।

પછી તેણે બીજું એક વૃક્ષ ઉખેડી, અતિઉત્તમ વેગ સંચય કરીને, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ અકમ્પનના મસ્તક પર તત્ક્ષણ પ્રહાર કર્યો.

Verse 30

सवृक्षेणहतस्तेनसक्रोधेनमहात्मना ।राक्षसोवानरेन्द्रेणपपातचममारच ।।6.56.30।।

તે ક્રોધાવેશમાં મહાત્મા વાનરેન્દ્રે તે વૃક્ષથી આઘાત કરતાં રાક્ષસ ધરાશાયી થયો અને પ્રાણ ત્યાગ્યો.

Verse 31

तंदृष्टवानिहतंभूमौराक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।व्यथिताराक्षसास्सर्वेक्षितिकम्पइवद्रुमाः ।।6.56.31।।

ભૂમિ પર નિહત રાક્ષસેન્દ્ર અકમ્પનને જોઈ, સર્વ રાક્ષસો વ્યથિત થઈ કંપી ઉઠ્યા—જાણે ભૂકંપે વૃક્ષો ધ્રુજતા હોય તેમ.

Verse 32

त्यक्तप्रहरणास्सर्वेराक्षसास्तेपराजिताः ।लङ्कामभिययुस्त्रस्तावानरास्तैभिद्रुताः ।।6.56.32।।

પરાજિત તે સર્વ રાક્ષસોએ શસ્ત્રો ત્યજી દીધા અને ભયભીત થઈ લંકા તરફ ભાગ્યા; વાનરો તેમને હાંકી પીછો કરતા હતા.

Verse 33

तेमुक्तकेशाःसम्भ्रान्ताभग्नमानाःपराजिताः ।स्रवच्छ्रमजलैरङ्गैश्श्वसन्तोविप्रदुद्रुवुः ।।6.56.33।।

પરાજિત, ભ્રમિત અને મનથી તૂટેલા—વાળ છૂટા પડેલા, અંગોમાંથી પરસેવાનો પ્રવાહ વહેતો અને શ્વાસ હાંફતો—તેઓ ગભરાટમાં અતિ વેગે ભાગી ગયા.

Verse 34

अन्योन्यंप्रममन्थुस्तेविविशुर्नगरंभयात् ।पृष्ठतस्तेतुसम्मूढाःप्रेक्षमाणामुहुर्मुहुः ।।6.56.34।।

ભયથી તેઓ એકબીજાને ધક્કા મારી ભીડમાં કચડીને નગરમાં ઘૂસ્યા; અને પાછળથી મૂઢ બનેલા તેઓ વારંવાર ખભા ઉપરથી પાછું જોયા કરતા રહ્યા.

Verse 35

तेषुलङ्कांप्रविष्टेषुराक्षसेषुमहाबलाः ।समेत्यहरयस्सर्वेहनूमन्तमपूजयन् ।।6.56.35।।

જ્યારે તે મહાબલી રાક્ષસો લંકામાં પ્રવેશ્યા, ત્યારે બધા વાનરવીરો એકત્ર થઈ હનુમાનજીને ભક્તિપૂર્વક સન્માનિત કર્યા.

Verse 36

सोऽपिप्रहृष्टस्तान् सर्वान् हरीन् सम्प्रत्यपूजयत् ।हनुमान्सत्त्वसम्पन्नोयथार्हमनुकूलतः ।।6.56.36।।

હનુમાનજી પણ આનંદિત થઈ, સત્ત્વસંપન્ન બની, સૌ વાનરોને યોગ્યતા મુજબ અને અનુકૂળ ભાવથી યથાર્થ સન્માન આપ્યો.

Verse 37

विनेदुश्चयथाप्राणंहरयोजितकाशिनः ।चकर्षुश्चपुनस्तत्रसप्राणानपिराक्षसान् ।।6.56.37।।

વિજયના ઉત્સાહમાં વાનરો મનભર ગર્જના કરવા લાગ્યા; અને ત્યાં ફરી જીવતા રાક્ષસોને પણ પકડી ખેંચી લઈ ગયા.

Verse 38

सवीरशोभामभजन्महाकपिःसमेत्यरक्षांसिनिहत्यमारुतिः ।महासुरंभीमममित्रनाशनःयथैवविष्णुर्बलिनंचमूमुखे ।।6.56.38।।

રાક્ષસોને સંઘર્ષમાં સામનો કરી સંહાર્યા પછી મહાકપિ મારુતિ—શત્રુનાશક—વીરશોભાથી તેજસ્વી થયો; જેમ ભયંકર મહાસુરોને વિધ્વંસ કરી રણમાં ભગવાન વિષ્ણુ શોભે તેમ।

Verse 39

अपूजयन्देवगणास्तदाकपिंस्वयंचरामोऽतिबलश्चलक्ष्मणः ।तथैवसुग्रीवमुखाःप्लवङ्गमाविभीषणश्चैवमहाबलस्तथा ।।6.56.39।।

ત્યારે દેવગણોએ તે મહાકપિ-વીરને પૂજ્યો; અને સ્વયં શ્રીરામે અતિબલશાળી લક્ષ્મણ સાથે, તેમજ સુગ્રીવ અને વાનરનાયકો—અને મહાબલ વિભીષણએ પણ—હનુમાનની સ્તુતિ કરી।