Yuddha Kanda Sarga 104 - Valmiki Ramayana | Gujarati | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 10432 Verses

Sarga 104

रावणशूलप्रक्षेपः — Ravana Hurls the Trident; Rama Counters with Indra’s Javelin

युद्धकाण्ड

આ સર્ગમાં રામ અને રાવણનું યુદ્ધ ભયંકર સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. શ્રીરામના ક્રોધિત ચહેરાને જોઈને પર્વતો ધ્રૂજવા લાગે છે, સમુદ્રમાં તોફાન આવે છે અને આકાશમાં અપશુકનિયાળ વાદળો ઘેરાય છે. દેવો, ગંધર્વો અને ઋષિઓ પ્રલયકાળ સમાન આ યુદ્ધને નિહાળે છે. રાવણ લાલ આંખો સાથે, વજ્ર જેવું કઠોર અને ઘંટડીઓના અવાજવાળું એક ભયાનક શૂળ ઉપાડે છે અને રામનો વધ કરવાના ઈરાદે તેને ફેંકે છે. શ્રીરામ બાણોના વરસાદથી તે શૂળને રોકવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ તે શૂળ પતંગિયાઓની જેમ તે બાણોને ભસ્મ કરી દે છે. ત્યારે ક્રોધિત રામ માતલિ દ્વારા લાવવામાં આવેલી ઈન્દ્રની 'શક્તિ' ધારણ કરે છે, જે પ્રલયકાળની ઉલ્કા સમાન ચમકી રહી હતી. રામ તે શક્તિનો પ્રહાર કરીને રાવણના શૂળને તોડી નાખે છે. ત્યારબાદ, રામ પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી રાવણના ઘોડાઓને મારી નાખે છે અને રાવણની છાતી તથા કપાળને વીંધી નાખે છે. લોહીથી લથબથ રાવણ, પુષ્પિત અશોક વૃક્ષ જેવો દેખાય છે, જે પીડા અને ક્રોધથી વ્યાકુળ છે.

Shlokas

Verse 1

तस्यक्रुद्धस्यवदनंदृष्टवारामस्यधीमतः ।।।।सर्वभूतानिवित्रेसुःप्राकम्पत च मेदिनी ।

ધીમંત શ્રીરામના ક્રોધિત મુખને જોઈ સર્વ પ્રાણીઓ ભયભીત થઈ ગયા અને ધરતી પણ કંપી ઉઠી.

Verse 2

सिंहशार्दूलान्शैलस्सञ्चचालचलद्द्रुमः ।बभूवचापिक्षुभितःसमुद्रःसरिताम्पतिः ।।।।

સિંહ-શાર્દૂલોના નિવાસ એવા પર્વતો કંપી ઊઠ્યા, વૃક્ષો ધ્રુજવા લાગ્યા; અને નદીઓના પતિ સમુદ્ર પણ અત્યંત ક્ષુબ્ધ થયો.

Verse 3

खराश्चखरनिर्घोषागगनेपरुषाघनाः ।औत्पातिकानिनर्दन्तस्समन्तात्परिचक्रमुः ।।।।

ગગનમાં સર્વત્ર ઔત્પાતિક, પરુષ અને ઘન વાદળો—ગધેડાં જેવી કર્કશ ઘોષણા કરતા—ચારે તરફ ફરતા રહ્યા, યુદ્ધમાં અશુભ સંકેત આપતા.

Verse 4

रामंदृष्टवासुसङ्क्रुद्धमुत्पातांश्चैवसुदारुणान् ।वित्रेसुस्सर्वभूतानिरावणस्याभवद्भयम् ।।।।

રામને અત્યંત ક્રોધિત જોઈ અને ભયંકર ઉત્પાતો પણ દેખાઈ, સર્વ પ્રાણીઓ કંપી ઊઠ્યા; રાવણના હૃદયમાં પણ ભય ઉપજ્યો.

Verse 5

विमानस्थास्तदादेवागन्धर्वाश्चमहोरगाः ।ऋषिदावनदैत्याश्चगरुत्मन्तश्चखेचराः ।।।।ददृशुस्तेतदायुद्धंलोकसम्वर्तसंस्थितम् ।नानाप्रहरणैर्भीमैश्शूरयोस्सम्प्रयुध्यतोः ।।।।

ત્યારે વિમાનસ્થ દેવો, ગંધર્વો, મહોરગ નાગો, ઋષિઓ, દાનવો-દૈત્યો અને ગરુડસમાન ખેચરો—એ સૌએ લોકસંવર્ત સમાન તે યુદ્ધ જોયું, જ્યાં બે શૂરવીરો અનેક ભયંકર શસ્ત્રોથી પરસ્પર સંપ્રયુદ્ધ કરતા હતા.

Verse 6

विमानस्थास्तदादेवागन्धर्वाश्चमहोरगाः ।ऋषिदावनदैत्याश्चगरुत्मन्तश्चखेचराः ।।6.104.5।।ददृशुस्तेतदायुद्धंलोकसम्वर्तसंस्थितम् ।नानाप्रहरणैर्भीमैश्शूरयोस्सम्प्रयुध्यतोः ।।6.104.6।।

Verse 7

ऊचुस्सुरासुरास्सर्वेतदाविग्रहमागताः ।प्रेक्षमाणामहर्युद्धंवाक्यंभक्त्याप्रहृष्टवत् ।।।।

ત્યારે મહાયુદ્ધને નિહાળતાં ઉત્સાહિત થયેલા બધા જ સુર અને અસુરો ભક્તિથી પ્રહર્ષિત થઈ વચનો બોલ્યા.

Verse 8

दशग्रीवंजयेत्याहुरसुराःसमवस्थिताः ।देवाराममवोचंस्तेत्वंजयेतिपुनःपुनः ।।।।

અસુરો એકાગ્ર થઈ બોલ્યા: “દશગ્રીવનો જય થાઓ!” અને દેવોએ રામને વારંવાર કહ્યું: “તમારો જ જય થાઓ!”

Verse 9

एतस्मिन्नन्तरेक्रोधाद्राघवस्य स रावणः ।प्रहर्तुकामोदुष्टात्मास्पृशन् प्रहरणंमहत् ।।।।वज्रसारंमहानादंसर्वशत्रुनिबर्हणम् ।शैलशृङ्गनिभैःकूटैश्चित्तदृष्टिभयावहम् ।।।।सधूममिवतीक्ष्णाग्रंयुगान्ताग्निचमोपमम् ।अतिरौद्रमनासाद्यंकालेनापिदुरासदम् ।।।।त्रासनंसर्वभूतानांदारणंभेदनंतथा ।प्रदीप्तमिवरोषेणशूलंजग्राहरावणः ।।।।

એ જ અંતરે, રાઘવ પ્રત્યે ક્રોધથી દહતો દુષ્ટાત્મા રાવણ પ્રહાર કરવા ઇચ્છીને મહાન શસ્ત્ર પર હાથ મૂક્યો। વજ્રસમાન કઠોર, મહાનાદ કરતું, સર્વશત્રુવિનાશક; પર્વતશિખર સમાન કાંટાઓવાળું, કલ્પનામાત્રથી ભયંકર। ધુમ્રસમાન તેજસ્વી, તીક્ષ્ણ અગ્રવાળું, યુગાંત અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત; અતિ રૌદ્ર, અપ્રાપ્ય, કાળથી પણ દુર્લંઘ્ય। સર્વભૂતને ત્રાસ આપનાર, ચીરનાર અને ભેદનાર—રોષે પ્રદીપ્ત તે શૂલને રાવણે ગ્રહણ કર્યું।

Verse 10

एतस्मिन्नन्तरेक्रोधाद्राघवस्य स रावणः ।प्रहर्तुकामोदुष्टात्मास्पृशन् प्रहरणंमहत् ।।6.104.9।।वज्रसारंमहानादंसर्वशत्रुनिबर्हणम् ।शैलशृङ्गनिभैःकूटैश्चित्तदृष्टिभयावहम् ।।6.104.10।।सधूममिवतीक्ष्णाग्रंयुगान्ताग्निचमोपमम् ।अतिरौद्रमनासाद्यंकालेनापिदुरासदम् ।।6.104.11।।त्रासनंसर्वभूतानांदारणंभेदनंतथा ।प्रदीप्तमिवरोषेणशूलंजग्राहरावणः ।।6.104.12।।

તે વજ્રસમાન કઠોર અને મહાનાદયુક્ત હતું, સર્વ શત્રુઓનો સંહાર કરનાર; પર્વતશિખર સમાન કાંટાળાં કૂટોથી યુક્ત, માત્ર જોવામાં અને વિચારવામાં પણ ભય ઉપજાવનાર.

Verse 11

તે ધૂમ્રવૃત્ત સમાન તીક્ષ્ણાગ્રવાળું, યુગાંતકાળના અગ્નિ સમાન; અતિ રૌદ્ર, અપ્રાપ્ય, અને કાળ સમાન પણ દુર્લંઘ્ય હતું.

Verse 12

સર્વ પ્રાણીઓમાં ત્રાસ ઉપજાવનાર, ફાડનાર અને ભેદનાર—રાવણે તે ત્રિશૂલ પકડી લીધું, જાણે પોતાના રોષથી જ પ્રદીપ્ત થઈ જ્વલિત હોય.

Verse 13

तच्छूलंपरमक्रुद्धोमध्येजग्राहवीर्यवान् ।अनेकैःसमरेश्शूरैराक्षसैःपरिवारितः ।।।।

પરમ ક્રોધિત તે મહાબલવાને તે શૂલને મધ્યભાગે દૃઢપણે પકડી લીધો; સમરમાં અનેક શૂરવીર રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો હતો.

Verse 14

समुद्यम्यमहाकायोननादयुधिभैरवम् ।संरक्तनयनोरोषात्स्वसैन्यमभिहर्षयन् ।।।।

તે મહાકાયે તેને ઊંચકીને યુદ્ધમાં ભયાનક ગર્જના કરી; રોષથી તેની આંખો લાલ થઈ ગઈ અને તે પોતાના સૈન્યને ઉત્સાહિત કરતો રહ્યો.

Verse 15

पृथिवींचान्तरिक्षं च दिशश्चप्रदिशस्तथा ।प्राकम्पयत्तदाशब्दोराक्षसेन्द्रस्यदारुणः ।।।।

ત્યારે રાક્ષસેન્દ્રનો દારુણ શબ્દ પૃથ્વી, અંતરિક્ષ તથા સર્વ દિશા-પ્રદિશાઓને કંપાવી નાખ્યો.

Verse 16

अतिनादस्य्यदानेनतेनतस्यदुरात्मनः ।सर्वभूतानिवित्रेसुस्सागरश्चप्रचुक्षुभे ।।।।

તે દુષ્ટાત્માના અતિપ્રચંડ નાદથી સર્વ ભૂતો ભયભીત થઈ ગયા અને સાગર પણ ઉથલપાથલ થઈ ઉછળવા લાગ્યો.

Verse 17

स गृहीत्वामहावीर्यश्शूलंतद्रावणोमहत् ।विनद्यसुमहानादंरामंपरुषमब्रवीत् ।।।।

મહાવીર્યવાન રાવણે તે મહાન શૂલને હાથમાં લઈ, અત્યંત ઉંચા નાદે ગર્જના કરીને, રામને કઠોર વચન કહ્યાં.

Verse 18

शूलोऽयंवज्रसारस्तेरामरोषान्मयोद्यतः ।तवभ्रातृसहायस्यसम्यक् प्राणान् हरिष्यति ।।।।

હે રામ! ક્રોધથી મેં ઉઠાવેલું આ શૂલ તારા માટે વજ્રસમાન કઠોર છે; ભાઈને સહાયક રાખીને ઊભેલા તારા પ્રાણોને તે નિશ્ચયે હરશે.

Verse 19

रक्षसामद्यशूराणांनिहतानांचमूमुखे ।त्वांनिहत्यरणश्लाघीकरोमितरसासमम् ।।।।

આજે યુદ્ધમુખે, સૈન્યના અગ્રભાગે, તને તરત જ મારીને—રણશ્લાઘી હું—પહેલેથી જ પડેલા રાક્ષસ શૂરવીરોની પંક્તિમાં તને પણ જોડાવી દઈશ.

Verse 20

तिष्ठेदानींनिहमनित्वामेषशूलेनराघव ।एवमुक्त्वा स चिक्षेपतच्छूलंराक्षसाधिपः ।।।।

હે રાઘવ! હવે જ્યાં ઊભા છો ત્યાં જ સ્થિર રહો; આ શૂલથી હું તને નિહત કરી દઈશ! એમ કહી રાક્ષસાધિપતિએ તે શૂલ ફેંક્યું.

Verse 21

तद्रावणकरान्मुक्तंविद्युन्मालासमावृतम् ।अष्टघण्टंमहानादंवियद्गतमशोभत ।।।।

રાવણના હાથમાંથી છૂટેલું તે શૂલ વીજળીની માળાઓથી વળગેલું દહકતું હતું; આઠ ઘંટડીઓવાળું, મહાનાદ કરતું, આકાશમાં દોડી તેજસ્વી દેખાતું હતું.

Verse 22

तच्छूलंराघवोदृष्टवाज्वलन्तंघोरदर्शनम् ।ससर्जविशिखान्रामश्चापमायम्यवीर्यवान् ।।।।

તે જ્વલંત, ભયાનક દર્શનવાળું શૂલ જોઈ રાઘવ રામે પરાક્રમી બની ધનુષ્ય તાણી, વિશિખોના સમૂહને તેના પર પ્રક્ષેપિત કર્યો.

Verse 23

आपतन्तंशरौघेणवारयामासराघवः ।उत्पतन्तंयुगान्तानगिंजलौघैरिववासवः ।।।।

આવતો શૂલ રાઘવે શરૌઘથી અટકાવ્યો; જેમ વાસવ યುಗાંતાગ્નિ ઉઠે ત્યારે જળપ્રવાહોથી તેને શમાવે છે તેમ।

Verse 24

निर्ददाह स तान्बाणान्रामकार्मुकनिःसृतान् ।रावणस्यमहान् शूलःपतङ्गानिवपावकः ।।।।

રામના ધનુષ્યમાંથી નીકળેલા તે બાણોને રાવણના મહાશૂલે દહન કરી નાખ્યા; જેમ અગ્નિ પતંગિયાંને ભસ્મ કરે છે તેમ।

Verse 25

तान्दृष्टवाभस्मसाद्भूतान्शूलसम्स्पर्शचूर्णितान् ।सायकानन्तरिक्षस्थान् राघवःक्रोधमाहरत् ।।।।

શૂલના સ્પર્શથી ચૂર્ણ થઈ ભસ્મ બનેલા, આકાશમાં જ રહેલા પોતાના બાણોને જોઈ રાઘવ ક્રોધથી ભરાઈ ગયો.

Verse 26

स तांमातलिनानीतांशक्तिंवासवसम्मताम् ।जग्राहपरमक्रुद्धोराघवोरघुनन्दनः ।।।।

ત્યારે અત્યંત ક્રોધિત રઘુનંદન રાઘવે, માતલિ લાવેલી અને વાસવને માન્ય એવી તે શક્તિ (ભાલા) હાથમાં લીધી.

Verse 27

सातोलिताबलवताशक्तिर्घण्टाकृतस्वना ।नभःप्रज्वालयामासयुगान्तोल्केवसप्रभा ।।।।

બલવાને ઉઠાવેલી તે શક્તિ—ઘંટાકાર ધ્વનિ કરતી—યુગાંતની ઉલ્કા સમી તેજસ્વી બની, પોતાના પ્રભાથી આકાશને જ્વલંત કરી નાખ્યું.

Verse 28

साक्षिप्ताराक्षसेन्द्रस्यतस्मिन्कूलेपपात ह ।भिन्नःशक्त्यामहान् शूलोनिपपातहतद्युतिः ।।।।

છોડી દેવાતાં તે રાક્ષસેન્દ્રના શૂલ પર વાગી; શક્તિથી ભિન્ન થયેલો મહાન શૂલ તેજ ગુમાવી ધરતી પર પડી ગયો.

Verse 29

निर्भिभेदततोबाणैर्हयानस्यमहाजवान् ।रामस्त्रीक्ष्णैर्महावेगैर्भाणवद्भिरजिह्मगैः ।।।।

પછી મહાબળવાન રામે તીક્ષ્ણ, મહાવેગી, અજીહ્મગ અને ભાણ સમા સીધા ઉડતા બાણોથી તેના ઘોડાઓને ચીરવી નાંખ્યા.

Verse 30

निर्बिभेदोरपितदारावणंनिशितैश्शरैः ।राघवःपरमायत्तोललाटेपत्रतिभिस्त्रिभिः ।।।।

ત્યારે પરમ એકાગ્ર રાઘવે નિશિત શરોથી રાવણને પણ ભેદ્યો અને લલાટે પત્રધાર ત્રણે બાણો ઘૂસી ગયા.

Verse 31

स शरैर्भिन्नसर्वाङ्गोगात्रप्रसृतशोणितः ।राक्षसेन्द्रस्समूहस्थःफुल्लाशोकइवाबभौ ।।।।

શરોથી સર્વાંગ ભિન્ન થઈ, અંગોમાંથી રક્ત વહેતાં, સેનામધ્યે ઊભેલો રાક્ષસેન્દ્ર ફૂલેલા અશોક વૃક્ષ સમો તેજસ્વી લાગ્યો.

Verse 32

स रामबाणैरतिविद्धगात्रोनिशाचरेन्द्रःक्षतजार्द्रगात्रः ।जगामखेदं च समाजमध्येक्रोधं च चक्रेसुभृशंतदानीम् ।।।।

રામના બાણોથી અતિશય વિંધાયેલો, ઘાવોના લોહીથી ભીંજાયેલો નિશાચરોનો રાજા સભામધ્યે ખેદમાં પડ્યો; અને એ જ ક્ષણે તેણે અત્યંત પ્રચંડ ક્રોધ ધારણ કર્યો.

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The chapter frames the escalation from intimidation to lethal action: Ravana openly vows to kill Rama (and his brother) and weaponizes terror through a cosmic-scale trident, while Rama responds not with panic but with measured escalation—shifting from conventional arrows to a divinely sanctioned śakti when the threat proves extraordinary.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

Power without dharma manifests as spectacle and fear (portents, roaring, threats), yet it is not ultimate; righteous agency may require stronger means, but legitimacy is marked by composure, discernment, and alignment with a wider moral order symbolized by divine witnessing and assistance.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Rather than a named city-site, the Sarga emphasizes a cosmic geography of battle—earth, sky, quarters, and ocean—showing the duel’s perceived impact on the whole world, a typical epic technique to signal that the conflict is not merely personal but civilizational and cosmological.