Sarga 115
विभीषणाभिषेकः (Vibhīṣaṇa’s Consecration) and Hanumān’s Commission to Sītā
युद्धकाण्ड
રાવણના પતન પછી દેવો, ગંધર્વો અને દાનવો પોતાના-પોતાના વિમાનોમાં સ્વર્ગે પ્રસ્થાન કરે છે. તેઓ વિજયની મંગલ કથાઓ કહેતા શ્રીરામના પરાક્રમ, વાનરસેનાની ચઢાઈ, સુગ્રીવની નીતિ, લક્ષ્મણની ભક્તિ અને વીરતા, સીતાની પતિવ્રતા નિષ્ઠા તથા હનુમાનના અદભુત શૌર્યનું ગાન કરે છે. ત્યારે શ્રીરામ ઇન્દ્રના સારથી માતલિને વિધિપૂર્વક વિદાય આપે છે અને દિવ્ય રથ સાથે તેને સ્વર્ગે મોકલે છે; પછી સુગ્રીવને આલિંગન કરીને શિબિરમાં પરત આવે છે. શ્રીરામ લક્ષ્મણને આજ્ઞા આપે છે કે લંકામાં વિભીષણનો અભિષેક કરીને તેને રાજ્ય પર સ્થાપિત કરવો—તેની ભક્તિ, વફાદારી અને પૂર્વસેવાનો ઉલ્લેખ કરીને. લક્ષ્મણ સુવર્ણ કલશ મંગાવે છે; ઝડપી વાનર નેતાઓ સમુદ્રજળ લાવે છે. વિભીષણને ઉત્તમ સિંહાસન પર બેસાડી, મંત્રોચ્ચાર સાથે શાસ્ત્રોક્ત વિધિ મુજબ, સ્પષ્ટ રીતે “રામની આજ્ઞાથી” રાક્ષસોની વચ્ચે અભિષેક થાય છે અને ધર્મસંગત રાજ્ય સ્થાપિત થાય છે. રાક્ષસો અને વાનરો આનંદિત થઈ શ્રીરામને નમન કરે છે. વિભીષણ પ્રજાને સાંત્વના આપે છે; દહીં, અક્ષત, મીઠાઈ, લાજા, પુષ્પ વગેરે મંગલ દ્રવ્યો લઈને શ્રીરામ-લક્ષ્મણને અર્પણ કરે છે; શ્રીરામ તેના સ્નેહનો માન રાખીને સ્વીકારે છે. અંતે શ્રીરામ વિભીષણની અનુમતિ લઈને હનુમાનને આદેશ આપે છે—લંકામાં પ્રવેશ કરીને વૈદેહી સીતાને શુભ સમાચાર સંભળાવી, તેનો સંદેશ લઈને શીઘ્ર પરત આવવો।
Shlokas
Verse 1
तेरावणवधंदृष्टवादेवगन्धर्वदानवाः ।जग्मुस्स्वैस्वैर्विमानैस्तेकथयन्तश्शुभाःकथाः ।।।।
રાવણવધને જોઈ દેવો, ગંધર્વો અને દાનવો તે શુભ વાર્તાઓ પરસ્પર કહતાં, પોતાના પોતાના વિમાનોમાં આરોહણ કરી પ્રસ્થાન કર્યા.
Verse 2
रावणस्यवधंघोरंराघवस्यपराक्रमम् ।सुयुद्धंवानराणां च सुग्रीवस्य च मन्त्रितम् ।।।।अनुरागं च वीर्यं च सौमित्रेर्लक्ष्मणस्य च ।पतिव्रतात्वंसीतायाहनूमतिपराक्रमम् ।।।।कथयन्तोमहाभागाजग्मुर्हष्टायथागतम् ।
રાવણના ભયંકર વધની, રાઘવના પરાક્રમની, વાનરોના સુયુદ્ધની અને સુગ્રીવના મંત્રવિચારની કથા; તેમજ સૌમિત્રિ લક્ષ્મણના અનુરૂપ પ્રેમ અને શૌર્યની, સીતા માતાના પતિવ્રત ધર્મની અને હનુમાનજીના પરાક્રમની વાતો કરતા મહાભાગ્યશાળી જન આનંદિત થઈ, જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ગયા.
Verse 3
रावणस्यवधंघोरंराघवस्यपराक्रमम् ।सुयुद्धंवानराणां च सुग्रीवस्य च मन्त्रितम् ।।6.115.2।।अनुरागं च वीर्यं च सौमित्रेर्लक्ष्मणस्य च ।पतिव्रतात्वंसीतायाहनूमतिपराक्रमम् ।।6.115.3।।कथयन्तोमहाभागाजग्मुर्हष्टायथागतम् ।
સૌમિત્ર લક્ષ્મણનો અનુરાગ અને પરાક્રમ, સીતાનું પતિવ્રતાધર્મ, અને હનુમાનનો શૌર્ય—આ બધું વર્ણન કરતાં તે મહાભાગ્યશાળી જન આનંદિત થઈ, જેમ આવ્યા તેમ પાછા ગયા.
Verse 4
राघवस्तुरथंदिव्यमिन्द्रदत्तंशिखिप्रभम् ।।।।अनुज्ञायमहाभागोर्मातलिंप्रत्यपूजयत् ।
મહાભાગ રાઘવે માતલિને અનુમતિ આપી, ઇન્દ્રદત્ત અગ્નિસમાન તેજસ્વી તે દિવ્ય રથને યથાવત્ પરત સોંપી સન્માનપૂર્વક વિદાય આપી.
Verse 5
राघवेणाभ्यनुज्ञातोमातलिश्शक्रसारथिः ।।।।दिव्यंतंरथमास्थायदिवमेवारूरोहसह ।
રાઘવની અનુમતિ પામી, શક્રના સારથી માતલિએ તે દિવ્ય રથ પર આરોહણ કરી, સ્વર્ગલોક તરફ જ સ્વયં આરોહણ કર્યું.
Verse 6
तस्मिंस्तुदिवमारूढेसुसारथिसन्तमे ।।।।राघवःपरमप्रीतस्सुग्रीवंपरिषस्वजे ।
સુસારથીઓમાં શ્રેષ્ઠ માતલિ સ્વર્ગે આરોહણ કર્યા પછી, પરમપ્રીત રાઘવે કૃતજ્ઞતાભાવે સુગ્રીવને હૃદયથી પરિષ્વજ્યો.
Verse 7
परिष्वज्य च सुग्रीवंलक्ष्मणेनाभिवादितः ।।।।पूज्यमानोहरिगणैराजगामबलालयम् ।
સુગ્રીવને પરિષ્વજ્ય, લક્ષ્મણથી અભિવાદિત થઈ, હરિગણો દ્વારા પૂજિત રામ બલાલય—સૈન્યશિબિર—તરફ પરત આવ્યા.
Verse 8
अथोवाच स काकुत्स्थस्समीपपरिवर्तिनम् ।।।।सौमित्रिंसत्त्वसम्पन्नंलक्ष्मणंशुभलक्षणम् ।
ત્યારબાદ કાકુત્સ્થવંશજ રામે નજીક ઊભેલા, સત્ત્વસમ્પન્ન અને શુભલક્ષણયુક્ત સૌમિત્રિ લક્ષ્મણને સંબોધન કર્યું.
Verse 9
भीषणमिमंसौम्य लङ्कायामभिषेचय ।।।।अनुरक्तं च भक्तं च तथापूर्वोपकारिणम् ।
હે સૌમ્ય લક્ષ્મણ! લંકામાં આ વિભીષણનો અભિષેક કર; તે અનુરક્ત છે, ભક્તિભર્યો છે અને પૂર્વે ઉપકાર કરનાર છે.
Verse 10
एषमेपरमःकामोयदिमंरावणानुजम् ।।।।लङ्कायांसौम्य पश्येमभिषिक्तंविभीषणम् ।
હે સૌમ્ય! મારો પરમ અભિલાષ એ છે કે લંકામાં રાવણના અનુજ વિભીષણને અભિષિક્ત થયેલો આપણે જોઈ શકીએ.
Verse 11
एवमुक्तस्तुसौमित्रीराघवेणमहात्मना ।।।।तथेत्युक्त्वासुसम्हृष्टःसौवर्णंघटमाददे ।
મહાત્મા રાઘવે એમ કહ્યે ત્યારે સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) અત્યંત હર્ષિત થઈ ‘તથાસ્તુ’ કહી સોનાનો ઘટ ઉઠાવી લીધો.
Verse 12
तम्घटंवानरेन्द्राणांहस्तेदत्त्वामनोजवान् ।।।।व्यादिदेशमहासत्त्व: समुद्रसलिलंतदा ।
ત્યારે મહાસત્ત્વશાળી અને મનોજવાં લક્ષ્મણે તે ઘટ વાનરેન્દ્રના હાથે આપી, સમુદ્રનું જળ લાવવા આદેશ કર્યો.
Verse 13
अतिशीघ्रंततोगत्वावानरास्तेमनोजवाः ।।।।आगतास्तुजलंगृह्यसमुद्राद्वानरोत्तमाः ।
પછી મનોજવાં એવા શ્રેષ્ઠ વાનરો અતિશીઘ્ર જઈ સમુદ્રમાંથી જળ લઈને પાછા આવ્યા.
Verse 14
ततःस्त्वेकंघटंगृह्यसम्स्थाप्यपरमासने ।।।।घटेनतेनसौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम् ।लङ्कायांरक्षसांमध्येराजानंरामशासनात् ।।।।विधिनामन्त्रदृष्टेनसुहृद्गणसमावृतः ।
પછી સૌમિત્રિએ એક કલશ લઈને વિભીષણને પરમ આસન પર બેસાડ્યા; અને રામના આદેશથી, લંકામાં રાક્ષસોના મધ્યે, શાસ્ત્રોક્ત વિધિ તથા મંત્રદૃષ્ટિ અનુસાર, સુહૃદગણથી પરિવૃત્ત રહી, તે જ કલશના જળથી વિભીષણનો રાજ્યાભિષેક કર્યો.
Verse 15
ततःस्त्वेकंघटंगृह्यसम्स्थाप्यपरमासने ।।6.115.14।।घटेनतेनसौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम् ।लङ्कायांरक्षसांमध्येराजानंरामशासनात् ।।6.115.15।।विधिनामन्त्रदृष्टेनसुहृद्गणसमावृतः ।
ત્યારે સર્વે—રાક્ષસો તથા વાનરો પણ—અતુલ હર્ષથી પરિપૂર્ણ થઈ, માત્ર રામની જ સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
Verse 16
अभ्यषिञ्चंस्तदासर्वेराक्षसावानरास्तथा ।।।।प्रहर्षमतुलंगत्वातुष्टुवूराममवे ह ।
ત્યારે સર્વે—રાક્ષસો તથા વાનરો પણ—અતુલ હર્ષથી પરિપૂર્ણ થઈ, માત્ર રામની જ સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
Verse 17
तस्यामात्याजहृषिरेभक्तायेचास्यराक्षसाः ।।।।दृष्टवाभिषिक्तंलङ्कायांराक्षसेन्द्रंविभीषणम् ।
લંકામાં રાક્ષસેન્દ્ર વિભીષણનો અભિષેક થયેલો જોઈ, તેના મંત્રીઓ તથા તેના પ્રત્યે ભક્તિ ધરાવતા રાક્ષસો આનંદિત થયા.
Verse 18
राघवःपरमांप्रीतिंजगामसहलक्ष्मणः ।।।।स तद्राज्यंमहत्प्राप्यरामदत्तंविभीषणः ।
લક્ષ્મણ સહિત રાઘવને પરમ પ્રીતિ પ્રાપ્ત થઈ; અને રામદત્ત તે મહાન રાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને વિભીષણ પોતાના યોગ્ય પદે પ્રતિષ્ઠિત થયો.
Verse 19
प्रकृतयस्सान्त्वयित्वा च ततोराममुपागमत् ।।।।दध्यक्षतान्मोदकांश्चलाजास्सुमनसस्तथा ।आजह्रुरथसन्तुष्टाःपौरास्तस्मैनिशाचराः ।।।।
પછી પ્રજાજનોને સાંત્વના આપી તે રામ પાસે ગયો. સંતોષ પામેલા નગરવાસી—એ નિશાચર લોક—તેના માટે દહીં, અક્ષત (હળદરરંજિત ચોખા), મોદક, લાજા તથા સુમનસ (ફૂલો) અર્પણરૂપે લઈને આવ્યા.
Verse 20
प्रकृतयस्सान्त्वयित्वा च ततोराममुपागमत् ।।6.115.19।।दध्यक्षतान्मोदकांश्चलाजास्सुमनसस्तथा ।आजह्रुरथसन्तुष्टाःपौरास्तस्मैनिशाचराः ।।6.115.20।।
પછી અતિ સંતોષ પામેલા નાગરિકોએ દહીં, અક્ષત (હળદરિયા મંગલ ચોખા), મોદક, લાજા (ભૂંજેલા ધાન) અને સુમન (ફૂલો) લાવી, તેને અર્પણ કર્યા.
Verse 21
सःतान् गृहीत्वादुर्धर्षोराघवायन्यवेदयत् ।।।।माङ्गल्यंमङ्गलंसर्वंलक्ष्मणाय च वीर्यवान् ।
તે દુર્ધર્ષ અને વીર વિભીષણે તે બધું ગ્રહણ કરીને રાઘવ શ્રીરામને અર્પણ કર્યું; અને સર્વ મંગલમય, શુભ વસ્તુઓ લક્ષ્મણને પણ અર્પણ કરી.
Verse 22
कृतकार्यंसमृद्धार्थंदृष्टवारामोविभीषणम् ।।।।प्रतिजग्राहतत्सर्वंतस्यैवप्रियकाम्यया ।
વಿಭીષણને કૃતકાર્ય અને સુસ્થિર પદવાળો જોઈને, શ્રીરામે માત્ર તેને પ્રસન્ન કરવા માટે તે સર્વ અર્પણો સ્વીકારી લીધા.
Verse 23
ततःशैलोपमंवीरंप्राञ्जलिंप्रणतंस्थितम् ।।।।उवाचेदंवचोरामोहनूमन्तंप्लवङ्गमम् ।
તત્પશ્ચાત્ રામે શૈલસમાન, પરાક્રમી પ્લવંગમવીર હનુમાનને—જે અંજલિ બાંધી નમ્રતાથી પ્રણામ કરી સામે ઊભો હતો—આ વચન કહ્યાં.
Verse 24
अनुज्ञाप्यमहाराजमिमंसौम्य विभीषणम् ।।।।प्रविश्यनगरींलङ्कांकौशलंब्रूहिमैथिलीम् ।
“હે સૌમ્ય! આ મહારાજ વિભીષણ પાસેથી અનુમતિ મેળવી, લંકાનગરીમાં પ્રવેશ કર અને મૈથિલીનું કુશળક્ષેમ પૂછ.”
Verse 25
वैदेह्यैमांकुशलिनंसुग्रीवं च सलक्ष्मणम् ।।।।आचक्ष्ववदतांश्रेष्ठरावणं च हतंरणे ।
“વૈદેહીને કહેજે કે હું લક્ષ્મણ સહિત કુશળ છું અને સુગ્રીવ પણ કુશળ છે; અને હે વાણીમાં શ્રેષ્ઠ, તેને આ પણ કહેજે કે રાવણ રણમાં હણાયો છે.”
Verse 26
प्रियमेतदुदाहृत्यवैदेह्यास्त्वंहरीश्वर ।।।।प्रतिगृह्य च सन्देशमुपावर्तितुमर्हसि ।
“હે હરીશ્વર! વૈદેહીને આ પ્રિય સમાચાર કહી, અને તેનો સંદેશ સ્વીકારી, તું પાછો ફરવા યોગ્ય છે.”
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the immediate establishment of lawful governance in Laṅkā: Rāma orders Vibhīṣaṇa’s consecration not as a spoil of war but as a dharma-based political settlement, emphasizing loyalty, prior service, and ritual legitimacy to prevent post-war disorder.
Victory is incomplete without restoration of order and humane reconciliation. The sarga teaches that righteous leadership transitions from battlefield success to civic stability through śāstric procedure, gratitude to allies, and truthful, compassionate communication—exemplified by commissioning Hanumān to reassure Sītā.
Laṅkā is foregrounded as the seat of post-war kingship; the ocean functions as a ritual source for abhiṣeka water; and the cultural landmark is the consecration rite itself—mantra-guided, scripture-aligned enthronement with auspicious offerings (dadhi, akṣata, modaka, lājā, flowers) reflecting civic participation in legitimizing rule.