Sarga 53
युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः — धूम्राक्षवधश्रवणं, वज्रदंष्ट्रप्रेषणं, अङ्गद-राक्षसयुद्धम् (Ravana Dispatches Vajradamshtra; Portents and Angada’s Assault)
युद्धकाण्ड
ધૂમ્રાક્ષના વધનો સમાચાર સાંભળતાં જ રાવણ ક્રોધથી દહક્યો. તે સર્પની જેમ ફુફકારતો, લાંબા અને ઉષ્ણ શ્વાસ છોડતો રહ્યો; પછી વજ્રદંષ્ટ્ર નામના રાક્ષસવીરને બોલાવી કઠોર આજ્ઞા આપી—રામ, સુગ્રીવ અને સમગ્ર વાનરસેનાનો સંહાર કર. પછી યુદ્ધસજ્જતાનું દૃશ્ય આવે છે. રાક્ષસ નાયકો વિચિત્ર વસ્ત્રાભૂષણોથી શોભિત થઈ, હાથીઓ અને અન્ય વાહનો પર આરુઢ થઈ, સન્નદ્ધ દળ સાથે દક્ષિણ દ્વારેથી બહાર નીકળે છે—જ્યાં અઙ્ગદ તૈનાત છે. પ્રસ્થાન સાથે જ અપશકુન દેખાય છે—ઉલ્કાપાત, શિયાળોના રડકા, ક્રૂર પ્રાણીઓની ચેષ્ટાઓ—રાક્ષસોના વિનાશનું સૂચન કરતી; છતાં વજ્રદંષ્ટ્ર ધૈર્ય બાંધી રણમાં પ્રવેશે છે. વાનરો દસ દિશાઓ ગુંજાવે એવા જયઘોષ કરે છે અને યુદ્ધ નજીકના સંઘર્ષમાં ફેરવાય છે—વૃક્ષો, શિલાઓ, મુઠ્ઠીઓ અને ઘૂંટણો જ શસ્ત્ર બને છે. વજ્રદંષ્ટ્રના બાણવર્ષથી વાનર પંક્તિઓ ભયભીત થાય છે; ત્યારે ક્રોધિત અઙ્ગદ એક વૃક્ષ ઉપાડી રાક્ષસ વ્યૂહોને ચકનાચૂર કરે છે. રણભૂમિ શવો, છૂટા પડેલા આભૂષણો અને શસ્ત્રોથી છવાઈ જાય છે, અને રાક્ષસસેના પવનથી ધકેલાતા મેઘસમૂહ જેવી ડગમગી ઊઠે છે.
Shlokas
Verse 1
धूम्राक्षंनिहतंश्रुत्वारावणोराक्षसेश्वरः ।क्रोधेनमहताऽविष्टोनिश्श्वसन्नुरगोयथा ।।।।दीर्घमुष्णंविनिश्श्वस्यक्रोधेनकलुषीकृतः ।अब्रवीद्राक्षसंक्रूरंवज्रदंष्ट्रंमहाबलम् ।।।।
ધૂમ્રાક્ષના વધની વાત સાંભળતાં રાક્ષસેશ્વર રાવણ મહાક્રોધથી આવિષ્ટ થયો; સર્પ સમો ફુફકાર્યો. લાંબો તપ્ત શ્વાસ ખેંચી, ક્રોધથી મન કલુષિત થઈ, તેણે મહાબલી, ક્રૂર રાક્ષસ વજ્રદંષ્ટ્રને સંબોધ્યો.
Verse 2
धूम्राक्षंनिहतंश्रुत्वारावणोराक्षसेश्वरः ।क्रोधेनमहताऽविष्टोनिश्श्वसन्नुरगोयथा ।।6.53.1।।दीर्घमुष्णंविनिश्श्वस्यक्रोधेनकलुषीकृतः ।अब्रवीद्राक्षसंक्रूरंवज्रदंष्ट्रंमहाबलम् ।।6.53.2।।
ક્રોધથી કલુષિત થઈ તેણે લાંબો અને ઉષ્ણ નિશ્વાસ છોડ્યો અને મહાબળવાન ક્રૂર રાક્ષસ વજ્રદંષ્ટ્રને કહ્યું।
Verse 3
गच्छत्वंवीर निर्याहिराक्षसैःपरिवारितः ।जहिदाशरथिंरामंसुग्रीवंवानरैःसह ।।।।
“હે વીર, તું આગળ વધ; રાક્ષસોથી પરિઘેરાયેલો થઈ બહાર નીકળ. દશરથનંદન શ્રીરામને અને વાનરો સહિત સુગ્રીવને સંહાર.”
Verse 4
तथेत्युक्त्वाद्रुततरंमायावीराक्षसेश्वरम् ।निर्जगामबलैस्सार्दंबहुभिःपरिवारितः ।।।।नागैरश्वैःखरैरुष्ट्रैःसंयुक्तस्सुसमाहितः ।पताकाध्वजचित्रैश्चरथैश्चसमलङ्कृतः ।।।।
“તથાસ્તુ,” એમ કહી માયાવી રાક્ષસેશ્વર વધુ ઝડપથી સૈન્ય સાથે બહાર નીકળ્યો; અનેક પરિચારકો દ્વારા પરિઘેરાયેલો તે આગળ વધ્યો.
Verse 5
तथेत्युक्त्वाद्रुततरंमायावीराक्षसेश्वरम् ।निर्जगामबलैस्सार्दंबहुभिःपरिवारितः ।।6.53.4।।नागैरश्वैःखरैरुष्ट्रैःसंयुक्तस्सुसमाहितः ।पताकाध्वजचित्रैश्चरथैश्चसमलङ्कृतः ।।6.53.5।।
હાથી, ઘોડા, ગધેડા અને ઊંટોથી સંયુક્ત, સુવ્યવસ્થિત પંક્તિમાં તે આગળ વધ્યો; રંગબેરંગી પતાકા-ધ્વજોથી શોભિત રથોથી પણ સજ્જ હતો.
Verse 6
ततोविचित्रकेयूरमुकुटैश्चविभूषितः ।तनुत्राणिचसमावृत्यसधनुर्निर्ययौद्रुतम् ।।।।
પછી વિચિત્ર કેયૂર અને મુકુટથી વિભૂષિત થઈ, કવચ વગેરે રક્ષણકવચ ધારણ કરીને, ધનુષ હાથમાં લઈ તે વેગથી બહાર નીકળ્યો.
Verse 7
पताकालङ्कृतंदीप्तंतप्तकाञ्चनभूषितम् ।रथंप्रदक्षिणंकृत्वासमारोहच्चमूपतिः ।।।।
ધ્વજોથી અલંકૃત, દીપ્ત અને તપ્ત કાંસ્ય-સુવર્ણાભ ભૂષણોથી શોભિત રથને પ્રદક્ષિણા કરીને, સેનાપતિ તેમાં આરોહણ કર્યો।
Verse 8
यष्टिभिस्तोमरैचशित्रैश्शूलैश्चमुसलैरपि ।भिण्डिपालैश्चपाशैश्चशक्तिभिःपट्टसैरपि ।।।।खडगैश्चक्रैर्गदाभिश्चनिशितैश्चपरश्वधैः ।पदातयश्चनिर्यान्तिविविधाःशस्त्रपाणयः ।।।।
યષ્ટિ, તોમર, ચિત્ર શસ્ત્ર, શૂલ, મુસલ, ભિંડિપાલ, પાશ, શક્તિ અને પટ્ટસ—તથા ખડગ, ચક્ર, ગદા અને તીક્ષ્ણ પરશુ ધારણ કરેલા વિવિધ શસ્ત્રપાણિ પદાતિ સૈનિકો ગોઠવાઈને બહાર નીકળ્યા।
Verse 9
यष्टिभिस्तोमरैचशित्रैश्शूलैश्चमुसलैरपि ।भिण्डिपालैश्चपाशैश्चशक्तिभिःपट्टसैरपि ।।6.53.8।।खडगैश्चक्रैर्गदाभिश्चनिशितैश्चपरश्वधैः ।पदातयश्चनिर्यान्तिविविधाःशस्त्रपाणयः ।।6.53.9।।
યષ્ટિ, તોમર, ચિત્ર શસ્ત્ર, શૂલ, મુસલ, ભિંડિપાલ, પાશ, શક્તિ અને પટ્ટસ—તથા ખડગ, ચક્ર, ગદા અને તીક્ષ્ણ પરશુ ધારણ કરેલા વિવિધ શસ્ત્રપાણિ પદાતિ સૈનિકો ગોઠવાઈને બહાર નીકળ્યા।
Verse 10
विचित्रवाससस्सर्वेदीप्ताराक्षसपुङ्गवाः ।गजामदोत्कटाश्शूराश्चलन्तइवपर्वताः ।।।।
વિવિધ અને વિચ્છિત્ર વસ્ત્રોથી સજ્જ, તેજસ્વી રાક્ષસપુંગવો સૌ યુદ્ધદીપ્તિથી ઝળહળતા આગળ વધ્યા; મદમસ્ત ગજ સમા ઉગ્ર, જાણે ચાલતા પર્વતો હોય તેમ લાગતા.
Verse 11
तेयुद्धकुशलैरूढास्तोमराङ्कुशपाणिभिः ।अन्येलक्षणसंयुक्ताश्शूरारूढामहाबलाः ।।।।
યુદ્ધકુશળ યોધાઓ ચઢેલા હતા; તેમના હાથમાં તોમર અને અંકુશ હતા. અન્ય કેટલાક શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, મહાબલી શૂરવીરો પણ આરુઢ થઈ આગળ વધ્યા.
Verse 12
तद्राक्षसबलंसर्वंविप्रस्थितमशोभत ।प्रावृटकालेयथामेघानर्दमानास्सविद्युतः ।।।।निस्सृतादक्षिणद्वारादङ्गदोयत्रयूथपः ।
ત્યારે સમગ્ર રાક્ષસસેના સજ્જ થઈ આગળ વધતી અતિ શોભાયમાન લાગી—જેમ પ્રાવૃટ્કાળના ગર્જતા, વીજળીથી ઝગમગતા મેઘો. તેઓ દક્ષિણ દ્વારથી બહાર વહી નીકળ્યા, જ્યાં યુથપ અઙ્ગદ સ્થિત હતો.
Verse 13
तेषांनिष्क्रममाणानामशुभंसमजायत ।।।।आकाशाद्विघनात्तीव्रादुल्काश्चाभ्यन्यपतंस्तदा ।वमन्त्यःपावकज्वालाशशिवाघोरंववाशिरे ।।।।
તેઓ બહાર નીકળતા જ અશુભ નિમિત્તો ઉપજ્યા; ઘનઘોર વાદળછાયા આકાશમાંથી તીવ્ર ઉલ્કાઓ પડવા લાગી. અગ્નિજ્વાળાઓ ઉગળી નીકળતી હોય તેમ જણાયું અને ભયંકર શિયાળાઓ ઘોર હૂંકારો કરવા લાગ્યા.
Verse 14
तेषांनिष्क्रममाणानामशुभंसमजायत ।।6.53.13।।आकाशाद्विघनात्तीव्रादुल्काश्चाभ्यन्यपतंस्तदा ।वमन्त्यःपावकज्वालाशशिवाघोरंववाशिरे ।।6.53.14।।
ત્યારે ભયંકર મૃગોએ રાક્ષસોના વિનાશની જાણે ઘોષણા કરી. અને યોદ્ધાઓ ધસી આવતાં ત્યાં દારુણ રીતે લપસી પડ્યા—અશુભ અને ભયજનક સંકેત.
Verse 15
व्याहरन्तमृगाघोरारक्षसांनिधनंतदा ।समापतन्तोयोधास्तुप्रास्खलन् स्तत्रदारुणम् ।।।।
ત્યારે ભયંકર મૃગોએ રાક્ષસોના વિનાશની જાણે ઘોષણા કરી. અને યોદ્ધાઓ ધસી આવતાં ત્યાં દારુણ રીતે લપસી પડ્યા—અશુભ અને ભયજનક સંકેત.
Verse 16
एतानौत्पातिकान् दृष्टवावज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।धैर्यमालम्भ्यतेजस्वीनिर्जगामरणोत्सुकः ।।।।
આ અશુભ ઉત્પાતો જોઈ મહાબલી વજ્રદંષ્ટ્ર તેજસ્વી પુરુષે ધૈર્ય ધારણ કર્યું અને રણ માટે ઉત્સુક બની બહાર નીકળ્યો.
Verse 17
तांस्तुनिष्क्रमतोदृष्टवावानराजितकाशिनः ।प्रणेदुस्सुमहानादान्पूरयांश्चदिशोदश ।।।।
પરંતુ તેમને બહાર આવતાં જોઈ, વિજયનો વિશ્વાસ ધરાવતા વાનરોએ મહાન ગર્જનાઓ કરી, દસેય દિશાઓને ગુંજાવી દીધી.
Verse 18
ततःप्रवृत्तंतुमुलंहरीणांराक्षसैस्सह ।घोराणांभीमरूपाणामन्योन्यवथकाङ् क्षिणाम् ।।।।
ત્યારે વાનરસેના અને રાક્ષસો વચ્ચે, ઘોર અને ભીમરૂપ ધારણ કરનારાઓનું, પરસ્પરનો વધ કરવા ઇચ્છુક, તુમુલ યુદ્ધ શરૂ થયું।
Verse 19
निष्पतन्तोमहोत्साहोभिन्नदेहशिरोधराः ।रुधिरोक्षितसर्वाङ्गान्यपतन्थरणीतले ।।।।
મહાન ઉત્સાહથી ધસી આવતા તેઓ ધરતી પર ઢળી પડ્યા—દેહો વિખંડિત, શિરચ્છેદિત, અને સર્વ અંગ રક્તથી ભીંજાયેલા।
Verse 20
केचिदन्योन्यमासाद्यशूराःपरिघपाणयः ।चिक्षिपुर्विविधंशस्त्रंसमरेष्न्विवर्तिनः ।।।।
કેટલાક શૂરવીર—જેનાં હાથ પરિઘ સમાન અને જે સમરમાં કદી પાછા ન વળે—એકબીજાને સામસામે આવી વિવિધ શસ્ત્રો ફેંકવા લાગ્યા।
Verse 21
द्रुमाणांचशिलानांचशस्त्राणांचापिनिस्स्वनः ।।।।श्रूयतेसुमहांस्तत्रघोरोहृदयभेदसः ।
ત્યાં વૃક્ષો, શિલાઓ અને શસ્ત્રોના અથડામણનો અતિ મહાન, ભયંકર નાદ સંભળાતો હતો—હૃદયને ભેદી નાખે એવો ઘોર ગર્જનાસમાન ધ્વનિ।
Verse 22
रथनेमिस्वनस्तत्रधनुषश्चापिनिस्वसत् ।।।।शङ्खभेरीमृदङ्गानांबभूवतुमुलःस्वनः ।
ત્યાં રથના ચક્રોના નાદ, ધનુષ્યની ટંકાર અને સીસકાર સાથે શંખ, ભેરી અને મૃદંગોના ધ્વનિ મળીને અત્યંત તુમુલ ગર્જના ઊઠી।
Verse 23
केचिदस्त्राणिसन्सृज्यबाहुयुद्धमकुर्वत ।तलैश्चचरणैश्चापिमुष्टिभिश्चद्रुमैरपि ।।।।जानुभिश्चहताःकेचिद्भिन्नदेहाश्चराक्षसाः ।शिलाभिश्चूर्णिताःकेचिद्वानरैर्युद्धदुर्मदैः ।।।।
કેટલાંક શસ્ત્રો છોડીને બાહુયુદ્ધ કરવા લાગ્યા—તાળીઓ, પગ, મુઠ્ઠીઓથી, વૃક્ષોથી અને ઘૂંટણોથી પણ પ્રહાર કરતા। કેટલાંક રાક્ષસોના દેહ ભાંગી ચુરચુર થઈ ગયા; અને યુદ્ધમદમાં મત્ત વાનરોએ ફેંકેલી શિલાઓથી કેટલાંક પીસાઈ ગયા।
Verse 24
केचिदस्त्राणिसन्सृज्यबाहुयुद्धमकुर्वत ।तलैश्चचरणैश्चापिमुष्टिभिश्चद्रुमैरपि ।।6.53.23।।जानुभिश्चहताःकेचिद्भिन्नदेहाश्चराक्षसाः ।शिलाभिश्चूर्णिताःकेचिद्वानरैर्युद्धदुर्मदैः ।।6.53.24।।
વજ્રદંષ્ટ્ર रणમાં બાણવર્ષાથી વાનરોને અત્યંત ભયભીત કરતો ફરતો રહ્યો—જાણે લોકસંહારકાળે પાશહસ્ત અંતક (મૃત્યુ) જ વિચરે તેમ।
Verse 25
वज्रदंष्ट्रोभृशंबाणै: रणेवित्रासयन्हरीन् ।चचारलोकसंहारेपाशहस्तइवान्तकः ।।।।
વજ્રદંષ્ટ્ર रणમાં બાણવર્ષાથી વાનરોને અત્યંત ભયભીત કરતો ફરતો રહ્યો—જાણે લોકસંહારકાળે પાશહસ્ત અંતક (મૃત્યુ) જ વિચરે તેમ।
Verse 26
बलवन्तोऽस्त्रविदुषोनानाप्रहरणारणे ।जघ्नुर्वानरसैन्यानिराक्षसाःक्रोधमूर्छिताः ।।।।
ક્રોધમાં મૂર્છિત, બળવાન અને અસ્ત્રવિદ્યા જાણનારા રાક્ષસો વિવિધ પ્રહારણોથી સજ્જ થઈ रणમાં વાનરસેનાઓને ઘાત કરતા રહ્યા।
Verse 27
निघ्नतोराक्षसान्दृष्टवासर्वान्वालिसुतोरणे ।क्रोधेनवदिगुणाविष्टःसंवर्तकइवानलः ।।।।
રણમાં સર્વ રાક્ષસો વાનરદળને સંહારતા દેખી વાલિપુત્ર અંગદનો ક્રોધ દ્વિગુણો ભભૂકી ઊઠ્યો; પ્રલયકાળની સંવર્તક અગ્નિ સમો પ્રજ્વલિત થઈ તે રાક્ષસોના વિનાશ માટે ધસી પડ્યો.
Verse 28
तान् राक्षसगणान्सर्वान्वृक्षमुद्यम्यवीर्यवान् ।अङ्गदःक्रोधताम्राक्षःसिंहःक्षुद्रमृगानिव ।।।।कारकदनंघोरंशक्रतुल्यपराक्रमः ।।।।
ત્યારે વીર્યવાન અઙ્ગદ—ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખોવાળો, શક્રસમાન પરાક્રમી—વૃક્ષ ઉચકી સર્વ રાક્ષસગણોમાં ભયંકર સંહાર કર્યો, જેમ સિંહ ક્ષુદ્ર મૃગોમાં કરે તેમ.
Verse 29
तान् राक्षसगणान्सर्वान्वृक्षमुद्यम्यवीर्यवान् ।अङ्गदःक्रोधताम्राक्षःसिंहःक्षुद्रमृगानिव ।।6.53.28।।कारकदनंघोरंशक्रतुल्यपराक्रमः ।।6.53.29।।
“તથાસ્તુ,” એમ કહી માયાવી રાક્ષસેશ્વર વધુ ઝડપથી સૈન્ય સાથે બહાર નીકળ્યો; અનેક પરિચારકો દ્વારા પરિઘેરાયેલો તે આગળ વધ્યો.
Verse 30
अङ्गदाभिहतास्तत्रराक्षसाभीमविक्रमाः ।विभिन्नशिरसःपेतुर्विकृताइवपादपाः ।।।।
ત્યાં અઙ્ગદના પ્રહારથી ભીમપરાક્રમી રાક્ષસો મસ્તક વિખંડિત થઈ પડ્યા, જાણે કાપી-ચીરેલી વિકૃત વૃક્ષો હોય તેમ.
Verse 31
रथैरश्वैर्ध्वजैश्चित्रैश्शरैर्हरिरक्षसाम् ।रुधिरेणसञ्छन्नाभूमिर्भयकरातदा ।।।।
ત્યારે રથો, ઘોડાઓ, રંગબેરંગી ધ્વજો, બાણો તથા વાનરો અને રાક્ષસોના દેહોથી છવાયેલી, લોહીથી સઞ્છન્ન ભૂમિ ભયંકર દેખાતી હતી.
Verse 32
हारकेयूरवस्स्रैश्चशत्रैश्चसमलङ्कृता ।भूमिर्भातिरणेतत्रशारदीवयथानिशा ।।।।
ત્યાં રણભૂમિમાં હાર, કેયૂર, વસ્ત્રો અને શસ્ત્રોથી ‘અલંકૃત’ થયેલી ધરતી શરદઋતુની રાત્રિ જેવી ઝગમગતી હતી.
Verse 33
अङ्गदस्यचवेगेनतद्राक्षसबलंमहत् ।प्राकम्पततदातत्रपवनेनाम्बुदोयथा ।।।।
અંગદના વેગવાન આક્રમણથી ત્યાં તે મહાન રાક્ષસસેના કંપી ઊઠી—જેમ પવનથી વરસાદી મેઘ ધ્રુજી જાય તેમ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s command decision after receiving news of Dhūmrākṣa’s death: he escalates the war by ordering Vajradaṃṣṭra to kill Rāma and Sugrīva along with the Vānara host, shifting from reactive grief to strategic retaliation.
The sarga juxtaposes human resolve with omen-signs: even when portents warn of destruction, leaders may proceed through anger or duty; the implied instruction is to read warning signals (internal and external) and to discipline wrath, since unchecked krodha accelerates collective ruin.
The southern gate (दक्षिणद्वार) of Laṅkā is the key tactical landmark, marked as the egress point of the Rākṣasa army and the station of Aṅgada; culturally, the chapter highlights wartime soundscapes (conch and drums) and utpāta traditions (meteors, jackals) as battlefield semiotics.