Sarga 112

Verse 1

भ्रातरंनिहतंदृष्टवाशयानंनिर्जितंरणे ।शोकवेगपरीतात्माविललापविभीषणः ।।।।

રણમાં નિહત ભાઈને નિર્જીવ શયન કરતો જોઈ, શોકના વેગથી વ્યાકુલ આત્માવાળો વિભીષણ ઉંચે સ્વરે વિલાપ કરવા લાગ્યો.

Verse 2

वीर विक्रान्त विख्यात प्रवीण नयकोविद ।महार्हाशयनोपेतकिंशेषेनिहतोभुवि ।।।।

હે વીર, પરાક્રમી, વિખ્યાત, કુશળ અને નીતિમાં પ્રવીણ! મહામૂલ્ય શય્યા પર શયન કરનાર તું આજે ધરા પર નિહત થઈ કેમ શયન કરે છે?

Verse 3

विक्षिप्यदीर्घौनिश्चेष्टौभुजावङ्गभूषितौ ।मुकुटेनापवृत्तेनभास्कराकारवर्चसा ।।।।

કંકણોથી શોભિત તમારા દીર્ઘ ભુજાઓ વિખેરાઈ પડ્યા છે, નિશ્ચેષ્ટ થઈ ગયા છે; અને સૂર્યસમાન તેજ ધરાવતો તમારો મુકુટ ખસી પડ્યો છે.

Verse 4

दंवीरसम्प्राप्तंयन्मयापूर्वमीरितम् ।काममोहपरीतस्ययत्तन्नरुचितंतव ।।।।

હે વીર, મેં અગાઉ જે કહ્યું હતું તે આજે સાકાર થયું છે; પરંતુ કામ અને મોહથી ઘેરાયેલા તને તે વચન ત્યારે સાંભળવું ગમ્યું નહોતું.

Verse 5

यन्नदर्पात्प्रहस्तोवानेन्द्रजिन्नापरेजनाः ।न कुम्बकर्णोऽतिरथोनातिकायोनरान्तकः ।।।।न स्वयंत्वममन्येथास्तस्योदर्कोऽयमागतः ।

અહંકારથી ન તો પ્રહસ્તે, ન ઇન્દ્રજિતે, ન અન્ય યોધાઓએ—ન મહારથી કુંભકર્ણે, ન અતિકાયે, ન નરાંતકે—અને ન તું પોતે પણ ધ્યાન આપ્યું; એનું જ આ પરિણામ આવ્યું છે.

Verse 6

गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।।।

શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવો આ વીર ભૂમિ પર પડી ગયો ત્યારે એવું લાગે છે કે સુનીતિનો સેતુ તૂટી ગયો, ધર્મનો સાકાર સ્વરૂપ વિદાય થયો, સત્ત્વનો સંચય ઢળી પડ્યો, અને યોગ્ય-પ્રસંગોની ગતિ પણ ભટકી ગઈ. જાણે સૂર્ય ધરતી પર પડી ગયો હોય, ચંદ્ર અંધકારમાં ડૂબી ગયો હોય, અગ્નિની જ્વાળા શાંત થઈ ગઈ હોય, અને માનવીય પુરુષાર્થ નિરુદ્યમ બની ગયો હોય.

Verse 7

गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।6.112.6।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।6.112.7।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।6.112.8।।

તે પડી ગયો એટલે સુનીતિની સીમા જાણે લોપ પામી; ધર્મનો વિગ્રહ વિદાય થયો; સત્ત્વનો સંક્ષેપ થયો અને યોગ્ય પ્રસ્તાવોની ગતિ ભટકી ગઈ. જાણે સૂર્ય ધરા પર પડી ગયો હોય અને ચંદ્રમા અંધકારમાં ડૂબી ગયો હોય.

Verse 8

गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।6.112.6।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।6.112.7।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।6.112.8।।

આ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ વીરો ભૂમિ પર પડી ગયો ત્યારે અગ્નિનો જ્વાલા જાણે શાંત થઈ ગયો છે, અને પુરુષાર્થનો વ્યવસાય જાણે નિરુદ્યમ બની સ્થિર થઈ ગયો છે.

Verse 9

किंशेषमिहलोकस्यगतसत्त्वस्यसम्प्रति ।रणेराक्षसशार्दूलेप्रसुप्तइवपांसुषु ।।।।

રણભૂમિના ધૂળમાં રાક્ષસોમાં વાઘ સમો તે જાણે સૂતો હોય તેમ પડ્યો છે; હવે લોકનું સત્ત્વ ક્ષીણ થયું—તો અહીં શું જ શેષ રહ્યું?

Verse 10

धृतिप्रवालःप्रसह्याग्य्रपुष्पस्तपोबलश्शौर्यनिबद्धमूलः ।रणेमहान्राक्षसराजवृक्षःसम्मर्दितोराघवमारुतेन ।।।।

રણમાં મહાન રાક્ષસરાજ-વૃક્ષ—જેના અંકુર ધૈર્ય, શ્રેષ્ઠ પુષ્પ હઠ, તપોબળ તેનું બળ અને શૌર્યથી બંધાયેલાં મૂળ—તે રાઘવરૂપ મારુતથી ચકનાચૂર થઈ ગયું.

Verse 11

तेजोविषाणःकुलवंशवंशःकोपप्रसादापरगात्रहस्तः ।इक्ष्वाकुसिंहावगृहीतदेहःसुप्तःक्षितौरावणगन्धहस्ती ।।।।

તે મદમસ્ત ગજ—રાવણ—જેનાં દાંત તેજ હતા, જેનું વિશાળ દેહ પેઢી પર પેઢી એવા કુલવંશ સમાન હતું, જેના અંગો ક્રોધ અને પ્રસાદરૂપ હતા—તેને ઇક્ષ્વાકુસિંહે પકડી લીધો છે અને હવે તે ધરા પર ‘સુતો’ પડ્યો છે.

Verse 12

पराक्रमोत्साहविजृम्भितार्चिर्निःश्वासधूमस्स्वबलप्रतापः ।प्रतापवान्सम्यतिराक्षसाग्निर्विर्वापितोरामपयोधरेण ।।।।

પરાક્રમ અને ઉત્સાહની જ્વાળાઓથી પ્રજ્વલિત, નિઃશ્વાસને ધુમાડા સમાન ધરાવતો, પોતાના બળને જ દાહરૂપ પ્રતિાપ બનાવતો—એ પ્રતિાપી રાક્ષસ-અગ્નિ યુદ્ધમાં રામરૂપ મેઘ દ્વારા નિર્વાપિત થયો.

Verse 13

सिंहरक्षलाङ्गूलककुद्विषाणःपराभिजिद्गन्धनगन्धहस्ती ।रक्षोवृषश्चापलकर्णचक्षुःक्षितीश्वरव्याघ्रहतोऽवसन्नः ।।।।

શત્રુઓ પર વિજયી, મદગર્વિત ગજ સમાન, સિંહસમાન રાક્ષસો જેણાં પૂંછડું, કકુદ અને શિંગા સમાન હતા, અને પશુસમાન કાન-આંખ ધરાવતો—એ રાક્ષસ-વૃષભ ધરાધીશરૂપ વ્યાઘ્ર દ્વારા ઘાયલ થઈ પડી ગયો, નિર્બળ બન્યો.

Verse 14

वदन्तंहेतुमद्वाक्यंपरिदृष्टार्थनिश्चयम् ।रामःशोकसमाविष्टमित्युवाचविभीषणम् ।।।।

શોકમાં ડૂબેલા છતાં કારણસભર વચન બોલતા અને અર્થનો નિશ્ચય કરેલા વિભીષણને રામે આ રીતે કહ્યું.

Verse 15

नायंविनष्टोनिश्चेष्टस्समरेचण्डविक्रमः ।अत्युन्नतमहोत्साहःपतितोऽयमशङ्कितः ।।।।

આ કોઈ નષ્ટ થઈ નિષ્ક્રિય પડ્યો નથી; સમરમાં તો એ ચંડ વિક్రమવાળો હતો, અતિઉન્નત મહોત્સાહ ધરાવતો—અને નિર્ભય થઈ આ પડ્યો છે.

Verse 16

नैवंविनष्टाःशोच्यन्तेक्षत्रधर्मव्यवस्थिताः ।वृधदिमाशंसमानायेनिपतन्तिरणाजिरे ।।।।

ક્ષત્રધર્મમાં સ્થિર રહી જે રણભૂમિમાં પડ્યા, માનભર્યા ઉન્નતિની આશા રાખીને લડ્યા—તેઓને ‘વિનષ્ટ’ માનીને આ રીતે શોક કરવો યોગ્ય નથી.

Verse 17

येनसेन्द्रास्त्रयोलोकास्त्रासितायुधिधीमता ।तस्मिन्कालसमायुक्ते न कालःपरिशोचितुम् ।।।।

યુદ્ધમાં જેને ઇન્દ્ર સહિત ત્રણેય લોકોએ કંપીને ભય માન્યો હતો—તે જ્યારે પોતાના નિયત કાળને પ્રાપ્ત થયો, ત્યારે અતિશય શોક કરવાનો આ સમય નથી.

Verse 18

नैकान्तविजयोयुद्धेभूतपूर्वःकदाचन ।परैराहन्यतेवीरःपरान्वाहन्तिसंयुगे ।।।।

યુદ્ધમાં ક્યારેય, કોઈ કાળે, એકતરફી નિશ્ચિત વિજય થયો નથી; સંઘર્ષમાં ક્યારેક વીર શત્રુને ઘાયલ કરે, તો ક્યારેક શત્રુ વીરને જ ઘાયલ કરે.

Verse 19

इयंहिपूर्वैस्सन्दिष्टागतिःक्षत्रियसम्मता ।क्षत्रियोनिहतंसङ्ख्ये न शोच्यइतिनिश्चयः ।।।।

આ ગતિ પૂર્વજોએ નિર્ધારિત કરી છે અને ક્ષત્રિયોને માન્ય છે; યુદ્ધમાં નિહત થયેલો ક્ષત્રિય શોક્ય નથી—આ નિશ્ચિત નિયમ છે.

Verse 20

तदेवंनिश्चयंदृष्टवातत्त्वमास्थायविज्वरः ।यदिहानन्तरंकार्यंकल्प्यंतदनुचिन्तय ।।।।

આ રીતે નિશ્ચિત થયેલું તત્ત્વ જોઈને અને ધર્મતત્ત્વમાં સ્થિર રહી, શોકજન્ય વ્યાકુલતા છોડ; હવે અહીં આગળ શું કરવું તે વિચારી, જે યોગ્ય હોય તે વ્યવસ્થા કર.

Verse 21

मुक्तवाक्यंविक्रान्तंराजपुत्रंविभीषणः ।उवाचशोकसन्तप्तोभ्रातुर्हितमनन्तरम् ।।।।

વીર રાજપુત્રે નિર્ભય વચન કહ્યા પછી, શોકથી દગ્ધ વિભીષણે તરત જ ભાઈના હિતની ઇચ્છાથી ઉત્તર આપ્યો.

Verse 22

योऽयंविमर्देष्वविभग्नपूर्वःसुरैस्समस्थेरपिवासवेन ।भवन्तमासाद्यरणेविभग्नोवेलामिवासाद्ययथासमुद्रः ।।।।

જે યુદ્ધના ઘર્ષણોમાં ક્યારેય ન તૂટ્યો—ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવતાઓથી પણ—તે તું સામે રણમાં તૂટી પડ્યો, જેમ કિનારે પહોંચતાં સમુદ્રની તરંગ ભાંગી જાય.

Verse 23

अनेनदत्तानिवनीपकेषुभुक्ताश्चभोगानिभृताश्चभृत्याः ।धनानिमित्रेषुसमर्पितानिवैराण्यमित्रेषुनिपातितानि ।।।।

એના દ્વારા વનવાસી યાચકોને દાન અપાયું; ભોગો ભોગવાયા; સેવકોનું પાલન થયું; ધન મિત્રોને સોંપાયું; અને શત્રુઓ સામે વૈર ચલાવી તેમને પતન પામાડ્યા.

Verse 24

एषोहिताग्निश्च:महातपाश्चवेदान्तगःकर्मसुचाग्य्रशूरः ।एतस्ययत्प्रेतगतस्यकृत्यंतत्कर्तुमिच्छामितवप्रसादात् ।।।।

એણે હિતાગ્નિ જાળવ્યા, મહાતપ કર્યું, વેદાંતજ્ઞાનમાં સ્થિર રહ્યો અને કર્મકાંડમાં અગ્રશૂર હતો; તે પ્રેતગતિ પામ્યા પછી તેની જે ક્રિયા કરવી યોગ્ય છે, તે તારા પ્રસાદથી હું કરવા ઇચ્છું છું.

Verse 25

मरणान्तानिवैराणिनिर्वृत्तंवःप्रयोजनम् ।क्रियतामस्यसंस्कारोममाप्येषयथातव ।।।।

મરણ સાથે વૈરનો અંત થાય છે; તમારું કાર્ય પૂર્ણ થયું છે. હવે આના અંત્યેષ્ટિ-સંસ્કાર કરાવશો—આ વિષય જેટલો તમારો છે તેટલો જ મારો પણ છે.