Sarga 54

Verse 1

बलस्यचविघातेनअङ्गदस्यजयेनच ।राक्षसःक्रोधमाविष्टोवज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।।6.54.1।।

પોતાની સેનાના વિનાશથી અને અંગદની જીતથી ક્રોધાવેશમાં પડેલો મહાબલી રાક્ષસ વજ્રદંષ્ટ્ર રોષથી વ્યાપ્ત થયો।

Verse 2

विष्पार्यचधनुर्घोरंशक्राशनिसमस्वनम् ।वानराणामनीकानिप्राकिरच्छरवृष्टिभिः ।।6.54.2।।

ભયંકર ધનુષ્યને તાણીને—જેનો નાદ ઇન્દ્રના વજ્ર સમાન હતો—વજ્રદંષ્ટ્રે શરવૃષ્ટિ વરસાવી વાનર સેનાના દળોને વિખેરી નાંખ્યા.

Verse 3

राक्षसाश्चापिमुख्यास्तेरथेषुसमवस्थिताः ।नानाप्रहरणाश्शूराःप्रायुध्यन्तस्तदारणे ।।6.54.3।।

રથોમાં સ્થિત મુખ્ય રાક્ષસો પણ—વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ શૂરવીરો—ત્યારે રણમાં અવિરત યુદ્ધ કરતા રહ્યા।

Verse 4

वानराणांचशूरायेतेसर्वेप्लवगर्षभाः ।आयुध्यन्तशिलाहस्तास्समवेतास्समन्ततः ।।6.54.4।।

વાનરોમાં જે જે શૂરવીર હતા, તે સર્વે પ્લવગર્ષભો ચારે તરફથી એકત્ર થયા અને હાથમાં શિલાઓ લઈને યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

Verse 5

तत्रायुधसहस्राणितस्मिन्नायोधनेभृशम् ।राक्षसाःकपिमुख्येषुपातयांचक्रिरेतदा ।।6.54.5।।

ત્યાં, તે ભયંકર રણમાં, રાક્ષસોએ ત્યારે કપિમુખ્યો પર અત્યંત રીતે હજારો શસ્ત્રો વરસાવ્યાં.

Verse 6

वानराश्चापिरक्षस्सुगिरवृक्षान्महाशिलाः ।प्रवीराःपातयामासुर्मत्तमातङ्गसन्निभाः ।।6.54.6।।

મત્ત ગજરાજ સમા ઉગ્ર એવા વાનર પ્રવીરોએ પણ રાક્ષસો પર ગિરિવૃક્ષો, પર્વતશિલાઓ અને મહાશિલાઓનો વરસાદ વરસાવ્યો.

Verse 7

शूराणांयुद्यमानानांसमरेष्न्विवर्तिनाम् ।तद्राक्षसगणानांचसुयुद्धंसमवर्तत ।।6.54.7।।

રણમેદાનમાં પીછેહઠ ન કરનારા શૂરવીરો અને રાક્ષસગણો વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ થયું.

Verse 8

प्रभिन्नशिरसःकेचिछचिन्नैःपादैश्चबाहुभिः ।शस्स्रैरर्दितदेहाभ्यरुधिरेणसमुक्षिताः ।।6.54.8।।हरयोराक्षसाश्चैवशेरतेगांसमाश्रिताः ।कङ्कगृध्रवळैराढ्याश्चगोमायुगलसङ्कुलाः ।।6.54.9।।

કેટલાકના માથા ફાટી ગયા હતા, હાથ-પગ કપાઈ ગયા હતા; શસ્ત્રોથી ઘવાયેલા અને લોહીથી ખરડાયેલા વાનરો અને રાક્ષસો જમીન પર પડ્યા હતા, જેમને ગીધ અને શિયાળોએ ઘેરી લીધા હતા.

Verse 9

प्रभिन्नशिरसःकेचिछचिन्नैःपादैश्चबाहुभिः ।शस्स्रैरर्दितदेहाभ्यरुधिरेणसमुक्षिताः ।।6.54.8।।हरयोराक्षसाश्चैवशेरतेगांसमाश्रिताः ।कङ्कगृध्रवळैराढ्याश्चगोमायुगलसङ्कुलाः ।।6.54.9।।

કેટલાકના મસ્તક ફાટી ગયા હતા, તો કેટલાકના પગ અને ભુજાઓ કપાઈ ગઈ હતી; શસ્ત્રોથી તેમના શરીર ઘાયલ થયા હતા અને તેઓ લોહીથી લથબથ હતા.

Verse 10

कबन्धानिसमुत्पेतुर्भीमाणांभीषणानिवै ।भुजपाणिशिरश्छिन्नकायाश्चभूतले ।।6.54.10।।वानराराक्षसाश्चापिनिपेतुस्तत्रवैरणे ।

તે રણભૂમિમાં ભયંકર અને ભીષણ કબંધી ધડ ઊભા થવા લાગ્યા; ભુજા, હાથ અને શિર કપાયેલા દેહો ધરતી પર પડ્યા, અને વાનરો તથા રાક્ષસો પણ ત્યાં યુદ્ધમાં ઢળી પડ્યા.

Verse 11

ततोवानरसैन्येनहन्यमानंनिशाचरम् ।।6.54.11।।प्राभज्यतबलंसर्वंवज्रदंष्ट्रस्यपश्यतः ।

પછી વાનરસેનાએ નિશાચરોને ઘાયલ કરી ધરાશાયી કરતાં, વજ્રદંષ્ટ્ર નજરે જોતો રહ્યો અને આખું રાક્ષસબળ તૂટી વિખેરાઈ ગયું.

Verse 12

राक्षसान्भयवित्रस्तान्हन्यमानान् प्लवङ्गमैः ।।6.54.12।।दृष्टवासरोषताम्राक्षोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् ।प्रविवेशधनुष्पाणिस्त्रासयन्हरिवाहिनीम् ।।6.54.13।।

વાનરો દ્વારા કાપાતા અને ભયથી વ્યાકુળ બનેલા રાક્ષસોને જોઈ, ક્રોધથી લાલ આંખો ધરાવતો પરાક્રમી વજ્રદંષ્ટ્ર ધનુષ હાથમાં લઈને વાનરવાહિનીમાં પ્રવેશ્યો અને હરિસેનાને ભયભીત કરવા લાગ્યો.

Verse 13

राक्षसान्भयवित्रस्तान्हन्यमानान् प्लवङ्गमैः ।।6.54.12।।दृष्टवासरोषताम्राक्षोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् ।प्रविवेशधनुष्पाणिस्त्रासयन्हरिवाहिनीम् ।।6.54.13।।

વાનરો દ્વારા કાપાતા અને ભયથી વ્યાકુળ બનેલા રાક્ષસોને જોઈ, ક્રોધથી લાલ આંખો ધરાવતો પરાક્રમી વજ્રદંષ્ટ્ર ધનુષ હાથમાં લઈને વાનરવાહિનીમાં પ્રવેશ્યો અને હરિસેનાને ભયભીત કરવા લાગ્યો.

Verse 14

शरैर्विदारयामासकङ्कपत्रैरजिह्मगैः ।बिभेदवानरांस्तत्रसप्ताष्टौनवपञ्चच ।।6.54.14।।विव्याधपरमक्रुद्धोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् ।

અતિ ક્રોધિત પરાક્રમી વજ્રદંષ્ટ્રે કંકપત્રવાળા, વાંકાવિહોણા બાણોથી ત્યાં વાનરોને વિદાર્યા; એક સાથે સાત, આઠ, નવ, અહીં સુધી કે પાંચને પણ ભેદી નાખ્યા.

Verse 15

त्रस्ताःसर्वेहरिगणाःशरैःसङ्कृत्तकन्दरा:।। 6.54.15।।अङ्गदंसम्प्रधावन्तिप्रजापतिमिवप्रजाः ।

બાણોથી કાપા પડેલા અંગોવાળા અને ભયભીત થયેલા બધા હરિગણ અંગદ પાસે આશ્રય લેવા દોડી ગયા—જેમ પ્રજાઓ પ્રજાપતિ પાસે દોડી જાય.

Verse 16

ततोहरिगणान् भग्नान् दृष्टवावालिसुतस्तदा ।।6.54.16।।क्रोधेनवज्रदंष्ट्रंतमुदीक्षन्तमुदैक्षत ।

પછી વાનરગણો ભંગ થયેલા જોઈ વાલિપુત્ર અઙ્ગદ ક્રોધે ભરાઈ, સામે ઊભેલા અને તાકતા વજ્રદંષ્ટ્ર તરફ વળ્યો.

Verse 17

वज्रदंष्ट्रोऽङ्गदश्चोभौसङ्गतौहरिराक्षसौ ।।6.54.17।।चेरतुःपरमक्रुद्धौहरिमत्तगजाविव ।

વજ્રદંષ્ટ્ર અને અઙ્ગદ—રાક્ષસ અને વાનર—બન્ને સામસામે ભેળા થયા; પરમક્રોધિત બની, સિંહ અને મદમત્ત ગજ જેવી રીતે પરસ્પર ચક્ર્યા.

Verse 18

ततश्शतसहस्रेणहरिपुत्रंमहाबलः ।।6.54.18।।जघानमर्मदेशेषुमातङ्गमिवतोमरैः ।

તત્પશ્ચાત્ મહાબલીએ હરિપુત્રને શતસહસ્ર પ્રહારો વડે મર્મસ્થાનોમાં આઘાત કર્યો, જાણે હાથીને તોમરો વડે ભેદવામાં આવે તેમ.

Verse 19

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गोवालिसूनुर्महाबलः ।।6.54.19।।चिक्षेपवज्रदंष्ट्रायवृक्षंभीमपराक्रमः ।

રક્તથી ભીંજાયેલ સર્વ અંગો ધરાવતો, મહાબલ અને ભયંકર પરાક્રમી વાલિપુત્ર અઙ્ગદે વજ્રદંષ્ટ્ર પર એક વૃક્ષ ફેંક્યું.

Verse 20

दृष्टापतन्तंतंवृक्षमसम्भ्रान्तश्चराक्षसः ।।6.54.20।।चिच्छेदबहुधासोऽपिमथितःप्रादतद्भुवि ।

તે વૃક્ષને પોતાની તરફ ધસી આવતું જોઈ રાક્ષસ અચલિત રહ્યો; તેણે તેને અનેક ભાગોમાં કાપી નાખ્યું, અને ચુરચુર થયેલું તે ભૂમિ પર પડી ગયું.

Verse 21

तंदृष्टवावज्रदंष्ट्रस्यविक्रमंप्लवगर्षभ ।।6.54.21।।प्रगृह्यविपुलंशैलंचिक्षेपचननादच ।

વજ્રદંષ્ટ્રના પરાક્રમને જોઈ, પ્લવગોમાં શ્રેષ્ઠ અઙ્ગદે એક વિશાળ શિલા ઉઠાવી ફેંકી અને ગર્જના કરી.

Verse 22

समापतन्तंदृष्टवासरथादाप्लुत्यवीर्यवान् ।।6.54.22।।गदापाणिरसम्भ्रान्तःपृथिव्यांसमतिष्ठत ।

તે શિલા ધસી આવતી જોઈ, પરાક્રમી યોદ્ધા રથ પરથી કૂદી પડ્યો; ગદા હાથમાં લઈને, અચલિત રહી, ધરતી પર સ્થિર ઊભો રહ્યો.

Verse 23

साङ्गदेनगदाक्षिप्तागत्वातुरणमूर्धनि ।।6.54.23।।सचक्रकूबरंसाश्वंप्रममाथरथंतदा ।

અંગદે ફેંકેલી ગદા યુદ્ધના અગ્રમથકે જઈ વેગે ધસી; અને ત્યારે ચક્રો, કૂબર (ધુરા) તથા અશ્વો સહિત તે રથને ચકનાચૂર કરી નાખ્યો.

Verse 24

ततोऽन्यच्छिखरंगृह्यविपुलंद्रुमभूषितम् ।।6.54.24।।वज्रदंष्ट्रस्यशिरसिपातयामाससाऽङ्गदः ।

પછી અંગદે વૃક્ષોથી શોભિત વિશાળ બીજું શિખર પકડી, વજ્રદંષ્ટ્રના મસ્તક પર ધડાકાભેર પાડી દીધું.

Verse 25

अभवच्छोणितोद्गारीवज्रदंष्ट्रस्समूर्छितः ।।6.54.25।।मुहूर्तमभवन्मूढोगदामालिङ् ग्यनिश्श्वसन् ।

વજ્રદંષ્ટ્ર લોહી ઉગાળતો મૂર્છિત થયો; અને થોડા સમય સુધી ગદાને બાહોમાં ભેળવી, ભારે શ્વાસ લેતો, નિર્વિચાર પડ્યો રહ્યો.

Verse 26

संलब्दसंज्ञोगदयावालिपुत्रमवस्थितम् ।।6.54.26।।जघानपरमक्रुद्धोवक्षोदेशेनिशाचरः ।

પછી સંજ્ઞા પાછી મળતાં, પરમ ક્રોધિત નિશાચરે ગદાથી વક્ષસ્થળે અડગ ઊભેલા વાલિપુત્રને પ્રહાર કર્યો.

Verse 27

गदांत्यक्त्वाततस्तत्रमुष्टियुद्धमवर्तत ।।6.54.27।।अन्योन्यंजघ्नतुस्तत्रतावुभौहरिराक्षसौ ।

પછી ત્યાં ગદા ત્યજી, બંને—વાનર અને રાક્ષસ—મુષ્ટિયુદ્ધમાં પ્રવર્ત્યા; અને પરસ્પર એકબીજાને ઘા પર ઘા મારવા લાગ્યા.

Verse 28

रुधिरोद्गारिणौतौतुप्रहारैर्जनितश्रमौ ।।6.54.28।।बभूवतुस्सुविक्रान्तावङ्गारकबुधाविव ।

રક્ત ઉગળતા અને પ્રહારોના ઘા થી થાકેલા હોવા છતાં, બંને મહાવિક્રમી યોદ્ધા અડગ ઊભા રહ્યા—જેમ અઙ્ગારક અને બુધ પરસ્પર સંઘર્ષમાં હોય તેમ।

Verse 29

ततःपरमतेजस्वीअङ्गदःप्लवगर्षभः ।।6.54.29।।उत्पाट्यवृक्षंस्थितवान् बहुपुष्पफलाञ्चितम् ।

પછી પરમ તેજસ્વી, વાનરોમાં વૃષભ સમાન અઙ્ગદે અનેક પુષ્પ-ફળોથી સુશોભિત વૃક્ષને ઉપાડી, યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈ ઊભો રહ્યો।

Verse 30

जग्राहचार्षभंचर्मखडगंचविपुलंशुभम् ।।6.54.30।।किङ्किणाजालसञ्छन्नंचर्मणाचपरिष्कृतम् ।

તેણે વિશાળ, શુભ અને તેજસ્વી ખડગ તથા વૃષભચર્મનું ઢાલ પકડી—કિંકિણીઓના જાળથી ઢંકાયેલું અને ચર્મકાર્યથી સુસજ્જ।

Verse 31

चित्रांश्चरुचिरान्मार्गांश्चेरतुःकपिराक्षसौ ।।6.54.31।।जघ्नतुश्चतदान्योन्यंनिर्दयंजयकाङ् क्षिणौ ।

પછી વિજયની ઇચ્છાવાળા કપિ અને રાક્ષસ ચિત્રવિચિત્ર, કુશળ ગતિઓથી ફરતા રહ્યા અને નિર્દયતાથી પરસ્પર પ્રહાર કરતા રહ્યા।

Verse 32

व्रणैस्सास्त्रैरशोभेतांपुष्पिताविवकिंशुकौ ।।6.54.32।।युध्यमानौपरिश्रान्तौजानुभ्यामवनींगतौ ।

શસ્ત્રોના ઘાવોથી રક્તસ્રાવ થતાં તેઓ બે પુષ્પિત કિન્શુક વૃક્ષો જેવા શોભતા હતા; યુદ્ધ કરતાં કરતાં થાકી જઈ, ઘૂંટણીએ ધરા પર ઢળી પડ્યા.

Verse 33

निमेषान्तरमात्रेणअङ्गदःकपिकुञ्जरः ।।6.54.33।।उदतिष्ठतदीप्ताक्षोदण्डाहतइवोरगः ।

પલક ઝપકાવતાં જેટલા સમયમાં, વાનરોમાં ગજરાજ સમા અંગદ દીપ્ત નેત્રો સાથે ઊભો થઈ ગયો—દંડથી આઘાત પામેલા સર્પ સમાન.

Verse 34

निर्मलेनसुधौतेनखड्डेनास्यमहच्छिरः ।।6.54.34।।जघानवज्रदंष्ट्रस्यवालिसूमर्महाबलः ।

ત્યારે મહાબલી વાલિપુત્ર અંગદે એક નિર્મળ અને ધારદાર તલવાર વડે વજ્રદંષ્ટ્રનું વિશાળ મસ્તક કાપી નાખ્યું.

Verse 35

रुधिरोक्षितगात्रस्यबभूवपतितंद्विधा ।।6.54.35।।सरोषपरिवृत्ताक्षंशुभंखडगहतंशिरः ।

લોહીથી ખરડાયેલા શરીરેથી તે સુંદર મસ્તક તલવારના ઘાથી કપાઈને નીચે પડ્યું, જેની આંખો ક્રોધથી ફાટેલી હતી.

Verse 36

वज्रदंष्ट्रंहतंदृष्टवाराक्षसाभयमोहिताः ।।6.54.36।।त्रस्ताह्यभ्यद्रवन् लङ्कांवध्यमानाःप्लवङ्गमैः ।विषण्णवदना: दीनाह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखाः ।।6.54.37।।

વજ્રદંષ્ટ્રને હણાયેલો જોઈને રાક્ષસો ભયભીત થઈ ગયા અને વાનરોનો માર ખાતા, શરમથી માથું નીચું કરીને ઉદાસ ચહેરે લંકા તરફ ભાગી ગયા.

Verse 37

वज्रदंष्ट्रंहतंदृष्टवाराक्षसाभयमोहिताः ।।6.54.36।।त्रस्ताह्यभ्यद्रवन् लङ्कांवध्यमानाःप्लवङ्गमैः ।विषण्णवदना: दीनाह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखाः ।।6.54.37।।

રણમેદાનમાં પીછેહઠ ન કરનારા શૂરવીરો અને રાક્ષસગણો વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ થયું.

Verse 38

निहत्यतंवज्रधरप्रतापःसवालिसूनुःकपिसैन्यमध्ये ।जगामहर्षंमहितोमहाबलःसहस्रनेत्रस्त्रिदशैरिवावृतः ।।6.54.38।।

વજ્રધારી ઈન્દ્ર સમાન પરાક્રમી વાલીપુત્ર અંગદે તેનો વધ કર્યો અને દેવોથી ઘેરાયેલા સહસ્ત્રનેત્ર ઈન્દ્રની જેમ વાનર સૈન્યની વચ્ચે સન્માનિત થઈને હર્ષ પામ્યા.