Sarga 77
निकुम्भवधः — The Slaying of Nikumbha (Hanuman’s Duel)
युद्धकाण्ड
યુદ્ધકાંડના ૭૭મા સર્ગમાં સુગ્રીવે પોતાના ભાઈનો વધ કર્યો તે જોઈ નિકુમ્ભ ક્રોધથી ઉન્મત્ત થઈ વાનર-નેતાઓ સામે આવી ઊભો રહે છે. તે મહેન્દ્રશિખર સમાન મંગલમય પરિઘ (લોખંડની ગદા) ધારણ કરી ગર્જના કરતો તેને એટલી પ્રચંડ ગતિથી ઘુમાવે છે કે આકાશ જ ફરતું હોય તેમ વર્ણન થાય છે—આ ભય પેદા કરતું માનસિક યુદ્ધ છે. આ દૃશ્યથી બંને પક્ષની સેનાઓ ક્ષણભર ભયથી સ્થબ્ધ થઈ જાય છે; યુદ્ધમાં મનોબળનું મહત્ત્વ પ્રગટ થાય છે. એ સમયે માત્ર હનુમાન અડગ ઊભા રહી વક્ષસ્થળ આગળ કરે છે. નિકુમ્ભનો પરિઘપ્રહાર પડતાં જ ગદા ચુરચુર થઈ જાય છે; હનુમાનની અતિમાનવી સ્થિરતા અને માત્ર બળપ્રયોગની નિષ્ફળતા સ્પષ્ટ થાય છે. હનુમાન તરત જ પ્રચંડ મુષ્ટિપ્રહાર કરે છે; નિકુમ્ભ તેને પકડી ઉઠાવી લઈ જાય તોય બંધાયેલ અવસ્થામાં પણ હનુમાન ફરી પ્રહાર કરે છે. પછી મુક્ત થઈ હનુમાન નિકુમ્ભને જમીન પર પટકાવે છે, તેની છાતી પર ચઢી બળપૂર્વક ગળું વાળી તોડી તેને સંહારે છે. વાનરો હર્ષિત થાય છે, રાક્ષસોમાં ભય ફેલાય છે; ત્યારબાદ કથા રામ અને રાક્ષસવીર (મકર) સાથે વધતા સંઘર્ષ તરફ આગળ વધે છે.
Shlokas
Verse 1
निकुम्भोभ्रातरंदृष्टवासुग्रीवेणनिपातितम् ।प्रदहन्निवकोपेनवानरेन्द्रमवैक्षत ।।।।
નિકુમ્ભે સુગ્રીવ દ્વારા પાતિત થયેલા પોતાના ભાઈને જોઈ, ક્રોધથી દહકતો હોય તેમ વાનરરાજ પર દૃષ્ટિ સ્થિર કરી નિહાળ્યો.
Verse 2
ततस्स्रग्दामसन्नद्धंदत्तपञ्चाङ्गुलंशुभम् ।आददेपरिघंवीरोमहेन्द्रशिखरोपमम् ।।।।
પછી સ્રગ્દામથી શોભિત તે વીરે શુભ, પાંચ આંગળી પહોળો પરિઘ હાથમાં લીધો—મહેન્દ્ર પર્વતની શિખર સમાન ભયંકર શસ્ત્ર।
Verse 3
हेमपट्टपरिक्षिप्तंवज्रविद्रुमभूषितम् ।यमदण्डोपमंभीमंरक्षसांभयनाशनम् ।।।।
તે સુવર્ણ પટ્ટાથી બંધાયેલું, વજ્ર અને વિદ્રુમથી અલંકૃત, યમદંડ સમાન ભયંકર—રાક્ષસોના ભયને નાશ કરનાર શસ્ત્ર હતું.
Verse 4
तमाविध्यमहातेजाश्शक्रध्वजसमंतदा ।निननादविवृत्तास्योनिकुम्भोभीमविक्रमः ।।।।
ત્યારે મહાતેજસ્વી, ભયંકર પરાક્રમી નિકુમ્ભે ઇન્દ્રધ્વજ સમાન તે તેજસ્વી શસ્ત્રને ઘુમાવી, મોં વિશાળ ખોલી ગર્જના કરી, પ્રહાર કર્યો.
Verse 5
उरोगतेननिष्केणभुजस्थैरङ्गदैरपि ।कुण्डलाभ्यां च चित्राभ्यांमालया च विचित्रया ।।।।निकुम्भोभूषणैर्भातितेनस्मपरिघेण च ।यथेन्द्रधनुषामेघस्सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ।।।।
સુવર્ણ નિષ્ક ઉર પર, ભુજાઓ પર અંગદો, ચિત્રકુંડળોની જોડી અને વિચિત્ર માળાથી શોભિત નિકુમ્ભ, હાથમાં તે પરિઘ ધારણ કરીને, જાણે વિદ્યુત અને ગર્જનાથી યુક્ત મેઘ ઇન્દ્રધનુષથી શોભે તેમ તેજસ્વી લાગતો હતો.
Verse 6
उरोगतेननिष्केणभुजस्थैरङ्गदैरपि ।कुण्डलाभ्यां च चित्राभ्यांमालया च विचित्रया ।।6.77.5।।निकुम्भोभूषणैर्भातितेनस्मपरिघेण च ।यथेन्द्रधनुषामेघस्सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ।।6.77.6।।
સુવર્ણ નિષ્ક ઉર પર, ભુજાઓ પર અંગદો, ચિત્રકુંડળોની જોડી અને વિચિત્ર માળાથી શોભિત નિકુમ્ભ, હાથમાં તે પરિઘ ધારણ કરીને, જાણે વિદ્યુત અને ગર્જનાથી યુક્ત મેઘ ઇન્દ્રધનુષથી શોભે તેમ તેજસ્વી લાગતો હતો.
Verse 7
परिघाग्रेणपुष्पोटवातग्रथनिर्महात्मनः ।प्रजज्वालसघोषश्चविधूमइवपावकः ।।।।
મહાત્મા યોદ્ધાએ પરિઘને અગ્રભાગે ઘુમાવતા પવનનો ગાંઠિયો વંટોળ ફાટી ઊઠ્યો; તે ઘોષભેર પ્રજ્વલિત થયો, ધુમાડા વિનાના અગ્નિ સમાન.
Verse 8
नगर्याविटपावत्यागन्धर्वभवनोत्तमैः ।सतारग्रहनक्षत्रंसचन्द्रंसमहाग्रहम् ।।।।निकुम्भपरिघाघूर्णंभ्रमतीवनभस्थ्सलम् ।
વિટપાવતી નગરી સમાન ગંધર્વોના ઉત્તમ ભવનોોથી શોભિત, તારાઓ-ગ્રહ-નક્ષત્રોથી ભરેલું અને ચંદ્ર તથા મહાગ્રહોથી યુક્ત આકાશ—નિકુમ્ભના ઘૂમતા પરિઘથી જાણે ચક્રાવર્ત થઈ ફરતું હોય તેમ લાગ્યું.
Verse 9
दुरासदश्चसञ्जज्ञेपरिघाभरणप्रभः ।।।।कपीनांसनिकुम्भाग्निर्युगान्ताग्निरिवोत्थितः ।
પરિઘ અને આભૂષણોની પ્રભાથી તેની તેજસ્વિતા દુર્લંઘ્ય બની; વાનરો માટે તે નિકુમ્ભ જાણે યુગાંતકાળે ઉદ્ભવતો અગ્નિ બની પ્રજ્વલિત થયો.
Verse 10
राक्षसावानराश्चापि न शेकुस्स्पन्दितुंभयात् ।।।।हनूमांस्तुविवृत्योरस्तस्थौतस्याग्रतोबली ।
રાક્ષસો અને વાનરો પણ ભયથી હલનચલન ન કરી શક્યા; પરંતુ બળવાન હનુમાન છાતી ખુલ્લી કરીને તેની સામે અડગ ઊભા રહ્યા.
Verse 11
परिघोपमबाहुस्तुपरिघंभास्करप्रभम् ।।।।बलीबलवतस्तस्यपातयामासवक्षसि ।
પરિઘ સમાન ભુજાવાળો તે બળવાન રાક્ષસે ભાસ્કર સમ તેજસ્વી પરિઘને બળવાન હનુમાનના વક્ષસ્થળ પર જોરથી પાતાળ્યો.
Verse 12
स्थिरेतस्योरसिव्यूढेपरिघश्शतधाकृतः ।।।।विकीर्यमाणस्सहसाउल्काशतमिवाम्बरे ।
તેના સ્થિર અને વિસ્તૃત ઉરસ પર પડતાં જ પરિઘ સો ટુકડા થઈ ગયો; ક્ષણમાં જ આકાશમાં સો ઉલ્કાઓ વિખેરાય તેમ ચારે તરફ છૂટો પડી ગયો.
Verse 13
स तुतेनप्रहारेणविचचालमहाकपिः ।।।।परिघेणसमाधूतोयथाभूमिचलेऽचलः ।
તે પરિઘના પ્રહારે આઘાત પામી ધ્રૂજી ઊઠ્યો છતાં મહાકપિ અચળ રહ્યો—જેમ ભૂકંપે ધરતી કંપે તોય પર્વત અડગ રહે.
Verse 14
तथाभिहतस्तेनहनुमान् प्लवगोत्तमः ।।।।मुष्टिंसम्वर्तयामासबलेनातिमहाबलः ।
એ રીતે આઘાત પામીને, અતિમહાબલી વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ હનુમાનજીએ પોતાના બળથી મુઠ્ઠી કસીને બાંધી લીધી.
Verse 15
तमुद्यम्यमहातेजानिकुम्भोरसिवीर्यवान् ।।।।अभिचिक्षेपवेगेनवेगवान् वायुविक्रमः ।
પછી મહાતેજસ્વી, પરાક્રમી, વાયુસમાન વેગવાળો હનુમાનજીએ મુઠ્ઠી ઊંચકી વેગથી નિકુમ્ભના વક્ષસ્થળ પર ફેંકી મારી.
Verse 16
ततःपुस्फोटचर्मास्यप्रसुस्राव च शोणितम् ।।।।मुष्टिनातेनसञ्जज्ञेमेघेविद्युदिवोत्थिता ।
ત્યારે તેની ચામડી ફાટી ગઈ અને લોહી વહેવા લાગ્યું; હનુમાનજીની એ મુઠ્ઠીના પ્રહારે તે મેઘમાંથી વીજળી ફૂટે તેમ જણાયું.
Verse 17
सःतुतेनप्रहारेणनिकुम्भोविचचाल ह ।।।।स्वस्थश्चापिनिजग्राहहनूमन्तंमहाबलम् ।
પરંતુ એ પ્રહારે નિકુમ્ભ ડગ્યો નહિ; સ્વસ્થ થઈને તેણે મહાબલી હનુમાનજીને પકડી લીધો.
Verse 18
चुक्रुशुस्तदासङ्ख्येभीमंलङ्कानिवासिनः ।।।।निकुम्भेनोद्यतंदृष्टवाहनूमन्तंमहाबलम् ।
ત્યારે યુદ્ધભૂમિમાં નિકુમ્ભે ઉંચકેલા મહાબલી હનુમાનને જોઈ લંકાવાસીઓ ભયંકર રીતે ચીસો પાડી ઉઠ્યા.
Verse 19
तदाह्रियमाणोऽपिकुम्भकर्णात्मजेन ह ।।।।आजघानानिलसुतोवज्रकल्पेनमुष्टिना ।
કુંભકર્ણના પુત્રે તેને ખેંચી લઈ જતો હોવા છતાં પવનપુત્ર હનુમાન વજ્ર સમા કઠોર મુઠ્ઠીથી તેને પ્રહાર કર્યો.
Verse 20
आत्मानंमोक्षयित्वाथक्षितावभ्यवपद्यत ।।।।हनूमानुन्ममाथाशुनिकुम्भंमारुतात्मजः ।
પછી પોતાને મુક્ત કરી પવનદેવના પુત્ર હનુમાન ધરતી પર કૂદી પડ્યા અને તરત જ નિકુમ્ભ પર પ્રચંડ આક્રમણ કરવા લાગ્યા.
Verse 21
निक्षिप्यपरमायत्तोनिकुम्भंनिष्पिपेष ह ।।।।उत्पत्यचास्यवेगेनपपातोरसिवीर्यवान् ।
અતિ પરિશ્રમથી તેણે નિકુમ્ભને ફેંકી પાડી ચકનાચૂર કર્યો; અને વેગથી ઉછળી તે પરાક્રમી તેના વક્ષસ્થળ પર પડી ગયો.
Verse 22
परिगृह्य च बाहुभ्यांपरिवृत्यशिरोधराम् ।।।।उत्पाटयामानशिरोभैरवंनदतोमहत् ।
બન્ને ભુજાઓથી તેને પકડી તેની ગળાની નસ વાળી, ભયંકર રીતે મોટો નાદ કરતો નિકુમ્ભનો શિર હનુમાનએ ઉપાડી ફાડી નાખ્યો.
Verse 23
अथनिनदतिसादितेनिकुम्भेपवनसुतेनरणेबभूवयुद्धम् ।दशरथसुतराक्षसेन्द्रसून्वोर्भृशतरमागतरोषयोस्सुभीमम् ।।।।
ત્યારે પવનપુત્રે રણમાં નિકુમ્ભને—હજી ગર્જતો—વધ કર્યો; અને દશરથનંદન તથા રાક્ષસરાજના પુત્ર વચ્ચે, અતિ ક્રોધે પ્રજ્વલિત બંનેના, અત્યંત ભયંકર અને ઉગ્ર યુદ્ધ ઊભું થયું.
Verse 24
व्यपेतेतुजीवेनिकुम्भस्यहृष्टाविनेदुःप्लवङ्गादिशस्सस्वनुश्च ।चचालेवचोर्वीपफालेवचद्यौर्भयंराक्षसानांबलंचाविवेश ।।।।
નિકુમ્ભનો પ્રાણ વિદાય થતાં વાનરો હર્ષિત થઈ ગર્જના કરવા લાગ્યા; દિશાઓ ગુંજી ઊઠीं. ધરતી જાણે કંપી, આકાશ જાણે ફાટી પડ્યું; અને રાક્ષસસેનામાં ભય પ્રવેશી ગયો.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Hanumān’s deliberate refusal to retreat when both armies are immobilized by fear; he absorbs the strike openly (showing his chest) and responds with measured, decisive force to neutralize a dangerous commander, reflecting duty-bound courage rather than reckless aggression.
Even without extended dialogue, the episode teaches that inner steadiness (dhairya) and trained strength can render intimidation ineffective; fear is shown as a collective contagion, while composure enables right action aligned with the larger dharmic objective.
The chapter uses landmark similes—Mahendra mountain, Indra’s banner and rainbow, and the celestial city Vitapavatī/Alakā—to scale the combat imagery; these references function as cultural indexing devices that place the duel within a cosmically resonant battlefield aesthetic.