Sarga 72
अतिकायवधश्रवणं रावणस्य लङ्कारक्षाविधानम् (Ravana’s Reaction to Atikaya’s Death and the Fortification Orders for Lanka)
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં રાવણને સમાચાર મળે છે કે અત્યંત પરાક્રમી લક્ષ્મણે અતિકાયનો વધ કર્યો છે. આ સાંભળતાં જ તે શોક અને ક્રોધથી વ્યાકુળ થઈ જાય છે અને રામ તથા વાનરોના હાથે લંકાના પૂર્વવર્તી સેનાપતિઓ અને પ્રસિદ્ધ યોદ્ધાઓ એક પછી એક પડી ગયાનું સ્મરીને, રાક્ષસોની અજયતા અંગેનો ગર્વ ક્ષીણ થતો જુએ છે. તે ઇન્દ્રજિતે દિવ્યાસ્ત્રોથી રામ-લક્ષ્મણને બાંધ્યા હતા તે પ્રસંગ યાદ કરી આશ્ચર્ય કરે છે—દેવ-ગંધર્વોને પણ અછેદ્ય લાગતું બંધન કેવી રીતે છૂટ્યું; આથી વિરોધી પક્ષની અસર પોતાની સમજણથી પરે છે એમ તે માને છે. પછી વિલાપ છોડીને રાવણ શાસકીય આદેશ આપે છે કે નગરમાં સર્વત્ર કડક ચોકસી રાખવી. દ્વારો, પ્રવેશ-નિર્ગમ માર્ગો અને સૈન્ય-ચોકીઓની વારંવાર તપાસ કરવી; ખાસ કરીને જ્યાં સીતાની રક્ષા થાય છે તે અશોકવાટિકામાં સુરક્ષા વધુ દૃઢ કરવી. તે રાત્રિચરોને સંધ્યા, મધ્યરાત્રિ અને પ્રભાત—દરેક સમયે વાનરોની ગતિ પર નજર રાખવા કહે છે, અને સેના સ્થિર હોય કે આગળ વધતી હોય—સદા સજ્જ રહેવાનો હુકમ કરે છે. આદેશ મળતાં રાક્ષસદળ ઊભું થઈ રક્ષા-વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકે છે. રાવણ પોતે પુત્રવધની વ્યક્તિગત આપત્તિથી અંદરથી દગ્ધ થઈ, ક્રોધના શલ્ય સાથે, વારંવાર દીર્ઘ નિશ્વાસ લેતો પોતાના ભવનમાં પરત ફરે છે.
Shlokas
Verse 1
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।।।
મહાતેજસ્વી લક્ષ્મણે અતિકાયને હણ્યો છે એમ સાંભળીને રાજા (રાવણ) વ્યાકુળ થયો અને આ વચન બોલ્યો.
Verse 2
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
ધૂમ્રાક્ષ—પરમ ક્રોધી, ધનુર્ધારી અને શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ—અકમ્પન, પ્રહસ્ત અને તેમ જ કુંભકર્ણ; આ મહાબલી વીર રાક્ષસો યુદ્ધકાંક્ષી, પરસેનાના વિજેતા અને શત્રુઓથી કદી અજિત હતા. પરંતુ અક્લિષ્ટકર્મા શ્રીરામે, અનેક શસ્ત્રોમાં નિપુણ એવા વિશાળકાય મહાવીર રાક્ષસોને સંહાર્યા છે; અને અન્ય પણ અનેક શૂર, મહાત્મા યોદ્ધાઓ ધરાશાયી થયા છે.
Verse 3
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।6.72.2।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।6.72.3।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।6.72.4।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
આ મહાબલવાન વીર રાક્ષસો યુદ્ધની ઇચ્છાવાળા હતા; પરસેનાઓના વિજેતા અને શત્રુઓથી સદા અપરાજિત—એવા તેઓ પડી ગયા છે.
Verse 4
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।6.72.2।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।6.72.3।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।6.72.4।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
અક્લેશકર્મા શ્રીરામે મહાવીર્યવાન, વિશાળકાય અને નાનાં-નાનાં શસ્ત્રોમાં નિપુણ એવા રાક્ષસોને સંહાર્યા; તેમજ અન્ય અનેક શૂર, મહાત્મા યોદ્ધાઓ પણ ધરાશાયી થયા.
Verse 5
प्रख्यातबलवीर्येणपुत्रेणेन्द्रजितामम ।।।।यौहितौभ्रातरौतदावीरौबद्धौदत्तवरैश्शरैः ।
ત્યારે મારા પુત્ર ઇન્દ્રજિતે—બળ અને પરાક્રમે પ્રખ્યાત—યુદ્ધમાં પ્રસિદ્ધ એવા તે બે વીર ભાઈઓને દત્તવરથી સંયુક્ત બાણોથી બાંધી દીધા.
Verse 6
यन्नशक्यंसुरैस्सर्वैरसुरैर्वामहाबलैः ।।।।मोक्तुंतद्बन्धनंघोरंयक्षगन्धर्वकिन्नरैः ।तन्नजानेप्रभावैर्वामाययामोहनेनवा ।।।।शरबन्धाद्विमुक्तौतौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
જે ભયંકર બંધન સર્વ દેવો કે મહાબલવાન અસુરો પણ, તેમજ યક્ષ-ગંધર્વ-કિન્નરો પણ છોડી શકતા નહોતા—તે છતાં રામ અને લક્ષ્મણ એ બે ભાઈઓ તે શરબંધનમાંથી મુક્ત થયા; એ તેમની પ્રભાવશક્તિથી કે કોઈ મોહક માયાથી—મને તો તેનું જ્ઞાન નથી.
Verse 7
यन्नशक्यंसुरैस्सर्वैरसुरैर्वामहाबलैः ।।6.72.6।।मोक्तुंतद्बन्धनंघोरंयक्षगन्धर्वकिन्नरैः ।तन्नजानेप्रभावैर्वामाययामोहनेनवा ।।6.72.7।।शरबन्धाद्विमुक्तौतौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
જે ભયંકર બંધન સર્વ દેવો કે મહાબલી અસુરો, તેમજ યક્ષ-ગંધર્વ-કિન્નરો પણ છોડી ન શકે, તે શરબંધનમાંથી ભાઈઓ રામ અને લક્ષ્મણ મુક્ત થયા—એ તેમની સ્વાભાવિક પ્રભાવશક્તિથી કે કોઈ મોહક માયાથી, હું જાણતો નથી.
Verse 8
येयोधानिर्गताश्शूराराक्षसाममशासनात् ।।।।तेसर्वेनिहतायुद्धेवानरैस्सुमहाबलैः ।
મારા આદેશથી યુદ્ધ માટે નીકળેલા તે બધા શૂરવીર રાક્ષસ યોધાઓ—એકેય બાકી રહ્યો નહિ—અતિ મહાબલી વાનર યોધાઓ દ્વારા યુદ્ધમાં સંહારાયા.
Verse 9
तम्नपश्याम्यहंयुद्धेयोऽद्यरामंसलक्ष्मणम् ।।।।शासयेत्सबलंवीरंससुग्रीवविभीषणम् ।
આ યુદ્ધમાં આજે પણ મને એવો કોઈ દેખાતો નથી કે જે લક્ષ્મણ સહિત રામને—તે વીરોને તેમની સેનાસહિત, અને બાજુએ સુગ્રીવ તથા વિભીષણ સાથે—વશ કરી શકે.
Verse 10
अहोसुबलवान् रामोमहदस्त्रबलं च वै ।।।।यस्यविक्रममासाद्यराक्षसानिधनंगताः ।
“અહો! રામ કેટલા સુબલવાન છે, અને તેમના અસ્ત્રબળ પણ કેટલું મહાન છે! જેમના પરાક્રમનો સામનો કરતાં રાક્ષસો વિનાશને પામ્યા છે.”
Verse 11
अप्रमत्सैश्चसर्वत्रगुप्सैरक्ष्यापुरीवतियम् ।।।।अशोकवनिकायांचयत्रसीताऽभिरक्ष्यते ।
અપ્રમત્ત અને ગુપ્ત રક્ષકો દ્વારા સર્વત્ર આ નગરીનું કડક રક્ષણ કરાવો; વિશેષ કરીને અશોકવનિકામાં, જ્યાં સીતાદેવીની કાળજીપૂર્વક રક્ષા થાય છે.
Verse 12
निष्क्रामोवाप्रवेशोवाज्ञातव्यस्सर्वदैवनः ।।।।यत्रयत्रभवेद्गुल्मस्तत्रतत्रपुनःपुनः ।
બહાર નીકળવું હોય કે પ્રવેશ કરવો—તે સર્વદા આપણને જાણીતું રહે; જ્યાં જ્યાં દળો ગોઠવાયેલા હોય, ત્યાં ત્યાં વારંવાર તપાસ કરાતી રહે.
Verse 13
सर्वतश्चापितिष्ठध्वंस्स्वै: परिवृताबलैः ।।।।द्रष्टव्यं च पदंतेषांवानराणांनिशाचराः ।
હે નિશાચરો, સર્વ દિશાઓમાં પોતાના પોતાના દળોથી ઘેરાઈને સ્થિર રહો; અને તે વાનરોના પગલાં તથા ગતિચળવળ પર સતત નજર રાખો.
Verse 14
प्रदोषेवार्धरात्रेवाप्रत्यूषेवापिसर्वत ।।।।नावज्ञातेषुकर्तव्यावानरेषुकदाचन ।द्विषतांबलमुद्युक्तमापतकतिंस्थितंसदा ।।।।
સાંજ સમયે, મધ્યરાત્રે કે પ્રભાતે—સર્વત્ર અને સર્વકાળે—વાનરો વિષે કદી પણ બેદરકારી ન કરવી. શત્રુસેનાનું બળ સદા સજ્જ રહે—સ્થિર રહીને હોય કે સામનો કરવા આગળ વધતું હોય.
Verse 15
प्रदोषेवार्धरात्रेवाप्रत्यूषेवापिसर्वत ।।6.72.14।।नावज्ञातेषुकर्तव्यावानरेषुकदाचन ।द्विषतांबलमुद्युक्तमापतकतिंस्थितंसदा ।।6.72.15।।
સાંજ સમયે, મધ્યરાત્રે કે પ્રભાતે—સર્વત્ર અને સર્વકાળે—વાનરો વિષે કદી પણ બેદરકારી ન કરવી; શત્રુબળ સદા સજ્જ રહે—સ્થિર રહીને હોય કે સામનો કરવા આગળ વધતું હોય.
Verse 16
ततस्तेराक्षसास्सर्वेश्रुत्वालङ्काधिपस्यतत् ।वचनंसर्वमातिष्ठन् यथावत्तुमहाबलाः ।।।।
ત્યારે લંકાધિપતિના તે વચનો સાંભળી, તે બધા મહાબલી રાક્ષસોએ યથાવત્ આજ્ઞા માનીને પોતપોતાના સ્થાન અને કાર્ય સંભાળી લીધાં.
Verse 17
स तान् सर्वान् हिसन्दिश्यरावणोराक्षसाधिपः ।मन्युशल्यंवहन् दीनःप्रविवेशस्वमालयम् ।।।।
એમ સર્વને આજ્ઞા આપી, રાક્ષસાધિપતિ રાવણ ક્રોધના કાંટા સમ દુઃખને હૃદયમાં ધારણ કરી, દીનભાવથી પોતાના મહેલમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 18
ततस्ससन्दीपितकोपह्निर्निशाचराणामधिपोमहाबलः ।तदेवपुत्रव्यसनंविचिन्तयन्मुहुर्मुहुश्चैवतदाव्यनिश्श्वसत् ।।।।
પછી મહાબલી નિશાચરોના અધિપતિ, અંતરમાં પ્રજ્વલિત ક્રોધાગ્નિ ધારણ કરી, પુત્રસંબંધી તે જ વિપત્તિનું વારંવાર ચિંતન કરતો રહ્યો અને ફરી ફરી ઊંડા નિશ્વાસ છોડતો રહ્યો.
Verse 19
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
મહાતેજસ્વી લક્ષ્મણે અતિકાયને વધ કર્યો છે એમ સાંભળી, રાજા વ્યાકુળ થયો અને આ વચન બોલ્યો.
Verse 20
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
મહાબલવાન લક્ષ્મણે અતિકાયનો વધ કર્યો છે એમ સાંભળતાં રાજા ભયથી વ્યાકુળ થયો અને આ વચન બોલ્યો.
Verse 21
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
પરાક્રમી લક્ષ્મણે અતિકાયને માર્યો છે એમ સાંભળતાં રાજા દુઃખથી વ્યાકુળ થયો અને બોલવા લાગ્યો.
Verse 22
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
મહાબલવાન લક્ષ્મણે અતિકાયનો વધ કર્યો છે એમ સાંભળતાં રાજા ચિંતાથી કંપી ઊઠ્યો અને આ શબ્દો બોલ્યો.
Verse 23
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
મહાબલવાન લક્ષ્મણે અતિકાયનો વધ કર્યો છે એમ સાંભળતાં રાજા વ્યગ્રતાથી વ્યાકુળ થયો અને આ વચનો ઉચ્ચાર્યા.
Verse 24
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
મહાબલવાન લક્ષ્મણે અતિકાયનો વધ કર્યો છે એમ સાંભળતાં રાજા ઉદ્વેગથી ઘેરાઈ ગયો અને આ વચન બોલ્યો.
Verse 25
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
મહાબલવાન લક્ષ્મણે અતિકાયનો વધ કર્યો છે એમ સાંભળતાં જ રાજા ઉદ્વેગથી વ્યાકુળ થયો અને આ વચન બોલ્યો.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s shift from emotional shock to executive governance: despite personal grief and anger, he formalizes a citywide security protocol—tight control of ingress/egress and constant surveillance—revealing how rājadharma can be invoked even by an antagonistic ruler under existential threat.
The sarga highlights the limits of power grounded only in force or boons: repeated losses compel even a proud sovereign to concede the opponent’s superior efficacy and to rely on vigilance and procedure. It also illustrates how attachment and bereavement destabilize judgment, producing the “manyu-śalya” (thorn of wrath) that clouds leadership.
Laṅkā is mapped as a fortified urban space with controlled gates and troop posts (gulma), and the Aśoka-vāṭikā is singled out as a sensitive inner landmark because it houses the guarded Sītā, making it a focal point for internal security and surveillance.