Sarga 6
रावणस्य मन्त्रविचारः — Ravana’s Council on Strategy
युद्धकाण्ड
આ સર્ગના આરંભે રાવણ લંકામાં હનુમાનના ભયાનક કાર્યોના પરિણામોનું મૂલ્યાંકન કરે છે—ઘુસણખોરી, વિનાશ, મુખ્ય રાક્ષસોનો વધ અને સીતાનું સફળ દર્શન। દુર્લભ શરમ/હ્રી સાથે તે માથું નમાવી સમૂહ મંત્રણા તરફ વળે છે અને સ્પષ્ટ માને છે કે વિજય મંત્ર-મૂલ છે। પછી તે પુરુષાર્થ અને સલાહની ગુણવત્તાને ત્રણ પ્રકારમાં વહેંચે છે—ઉત્તમ, મધ્યમ, અધમ। ઉત્તમ પુરુષ સમર્થ મંત્રીઓ અને મિત્રોની સાથે વિચાર કરીને, દૈવ (ધર્મ-ન્યાયની ઉચ્ચ વ્યવસ્થા) પર વિશ્વાસ રાખીને કાર્ય કરે છે; મધ્યમ એકલો નિર્ણય લઈને આગળ વધે છે; અધમ ગુણ-દોષ ન જોતા ‘હું જ કરીશ’ કહી અહંકારથી, દૈવવિશ્વાસ વિના વર્તે છે। રાજનીતિમાં તે મંત્રણાના પણ સ્તર બતાવે છે—શાસ્ત્રસંમત સર્વસંમતિ શ્રેષ્ઠ; ભિન્ન મત પછી જે એકમત બને તે મધ્યમ; અને એકતા વિના હઠી ગૂટવાણી નિંદનીય। અંતે તાત્કાલિક સંકટ—હજારો પરાક્રમી વાનરો વડે ઘેરાયેલા શ્રીરામ લંકાને ઘેરવા આવી રહ્યા છે; તેથી નગર અને સેના—બન્નેના હિતનો ઉપાય રાવણ માંગે છે।
Shlokas
Verse 1
लङ्कायांतुकृतंकर्मघोरंदृष्टवाभयावहम् ।राक्षसेन्द्रोहनुमताशक्रेणेवमहात्मना ।।6.6.1।।अब्रवीद्राक्षसान् सर्वान्ह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखः ।
લંકામાં હનુમાન મહાત્માએ ઇન્દ્ર સમ બળથી કરેલું ભયંકર, ભયાવહ કર્મ જોઈ રાક્ષસેન્દ્ર થોડો લજ્જિત થઈ, મસ્તક નમાવી, સર્વ રાક્ષસોને સંબોધ્યો.
Verse 2
धर्षिताचप्रविष्टाचलङ्कादुष्प्रसहापुरी ।।6.6.2।।तेनवानरमात्रेणदृष्टासीताचजानकी ।
દુર્લંઘ્ય એવી લંકાપુરી પણ તે એકમાત્ર વાનરે ધર્ષિત કરી પ્રવેશી; અને જનકનંદિની સીતા પણ તેણે દર્શન કરી.
Verse 3
प्रासादोधर्षितश्चैत्यःप्रवराराक्षसाहताः ।।6.6.3।।आविलाचपुरीलङ्कासर्वाहनुमताकृता ।
પ્રાસાદો અને ચૈત્ય ધર્ષિત થયા, શ્રેષ્ઠ રાક્ષસો હણાયા, અને આખી લંકાપુરી હનુમાન દ્વારા વ્યાકુલ કરી દેવામાં આવી.
Verse 4
किंकरिष्यामिभद्रंवोकिंवायुक्तमनन्तरम् ।।6.6.4।।उच्यतांनस्समर्थंयत्कृतंचसुकृतंभवेत् ।
હે ભદ્રજનોએ, હવે હું શું કરું? તત્કાળ યોગ્ય માર્ગ કયો? અમને કહો—જે ખરેખર સમર્થ હોય અને કરેલું સુકૃત તથા હિતકારક બને.
Verse 5
मन्त्रमूलंचविजयंप्रवदन्तिमनस्विनः ।।6.6.5।।तस्मद्वैरोचयेमन्त्रंरामंप्रतिमहाबलाः ।
મનસ્વી જ્ઞાનીજન કહે છે કે વિજયનું મૂળ મંત્રણા છે; તેથી, હે મહાબલવાનોએ, રામ સામે ઊભા રહેવા હું મંત્ર અને વિચારણા ઇચ્છું છું.
Verse 6
त्रिविधाःपुरुषालोकेउत्तमाधममध्यमाः ।।6.6.6।।तेषांतुसमवेतानांगुणदोषौवदाम्यहम् ।
આ લોકમાં પુરુષ ત્રણ પ્રકારના છે—ઉત્તમ, મધ્યમ અને અધમ; તેમની સભામાં ઉપસ્થિતિ પ્રમાણે તેમના ગુણદોષ હું કહું છું.
Verse 7
मन्त्रिभिर्हितसंयुक्तैस्समर्थैर्मन्त्रनिर्णये ।।6.6.7।।मित्रैर्वापिसमानार्थैर्बान्धवैरपिवाधिकैः ।सहितोमन्त्रियित्वायःकर्मारम्भान्प्रवर्तयेत् ।।6.6.8।।दैवेचकुरुतेयत्नंतमाहुःपुरुषोत्तमम् ।
હિતેચ્છુ, મંત્રનિર્ણયમાં સમર્થ એવા મંત્રીઓ સાથે, સમાન હેતુ ધરાવતા મિત્રો અને બાન্ধવો સાથે મળીને, જે કોઈ કાર્ય આરંભતા પહેલાં વિચારણા કરે અને પછી દૈવને માન આપી પ્રયત્ન કરે—તેને પુરુષોત્તમ કહે છે.
Verse 8
मन्त्रिभिर्हितसंयुक्तैस्समर्थैर्मन्त्रनिर्णये ।।6.6.7।।मित्रैर्वापिसमानार्थैर्बान्धवैरपिवाधिकैः ।सहितोमन्त्रियित्वायःकर्मारम्भान्प्रवर्तयेत् ।।6.6.8।।दैवेचकुरुतेयत्नंतमाहुःपुरुषोत्तमम् ।
હિતેચ્છુ, મંત્રનિર્ણયમાં સમર્થ એવા મંત્રીઓ સાથે, સમાન હેતુ ધરાવતા મિત્રો અને બાન্ধવો સાથે મળીને, જે કોઈ કાર્ય આરંભતા પહેલાં વિચારણા કરે અને પછી દૈવને માન આપી પ્રયત્ન કરે—તેને પુરુષોત્તમ કહે છે.
Verse 9
कोऽर्थंविमृशेदेकोधर्मेप्रकुरुतेमनः ।।6.6.9।।कःकार्याणिकुरुतेतमाहुर्मध्यमंनरम् ।
જે એકલો જ લક્ષ્યનો વિચાર કરે, ધર્મ વિષે મનમાં જ વિચારવિમર્શ કરે અને કાર્યો પણ એકલાએ જ કરે—એવા મનુષ્યને ‘મધ્યમ’ કહેવાય છે.
Verse 10
गुणदोषौवनिशिचत्य त्यक्त्यादैवव्यपाश्रयम् ।।6.6.10।।करिष्यामीतियःकार्यमुपेक्षेत्सनराधमः ।
ગુણ-દોષ વિચાર્યા વિના અને દૈવાશ્રય ત્યજીને ‘હું જ કરીશ’ એમ માની જે કાર્ય હાથ ધરે, તે પુરુષાધમ છે.
Verse 11
यथेमेपुरुषानित्यमुत्तमाधममध्यमाः ।।6.6.11।।वंमन्त्राऽहिविज्ञेयाउत्तमाधममध्यमः ।
જેમ પુરુષો સદૈવ ઉત્તમ, મધ્યમ અને અધમ—એ ત્રણ પ્રકારના હોય છે, તેમ મંત્ર પણ ઉત્તમ, મધ્યમ અને અધમ—એ રીતે ત્રિવિધ જાણવો.
Verse 12
ऐकमत्यमुपागम्यशास्त्रदृष्टेनचक्षुषा ।।6.6.12।।मन्त्रिणोयत्रनिरतास्तमाहुर्मन्त्रमुत्तमम् ।
શાસ્ત્રદૃષ્ટિથી જોઈ મંત્રીઓ એકમત થઈ જ્યાં સ્થિરપણે નિરત રહે, તે મંત્રને ઉત્તમ મંત્ર કહે છે.
Verse 13
बह्व्योऽपिमतीर्गत्वामन्त्रिणामर्थनिर्णये ।।6.6.13।।पुनर्यत्रैकतांप्राप्तस्समन्त्रोमध्यमस्स्मृतः ।
અર્થનિર્ણયમાં મંત્રીઓ અનેક મતોએ પહોંચે, પરંતુ પછી જ્યાં એકમત થાય—એવો મંત્ર મધ્યમ ગણાય છે.
Verse 14
अन्योन्यमतिमास्थाययत्रसम्प्रतिभाष्यते ।।6.6.14।।नचैकमत्येश्रेयोऽस्तिमन्त्रस्सोऽधमउच्यत ।
જ્યાં દરેક પોતપોતાના મતને જ પકડી રાખે, પરસ્પર માત્ર આત્મતોષ માટે પ્રતિઉત્તર આપે, અને એકમતથી કોઈ કલ્યાણ ન થાય—એવો મંત્ર અધમ કહેવાય છે.
Verse 15
तस्मात्सुमन्त्रितंसाधुभवन्तोमतिसत्तमा: ।।6.6.15।।कार्यंसम्प्रतिपद्यन्तामेतत्कृत्यंमतंमम ।
અતએવ, હે મતિસત્તમો, તમે સૌ સારા રીતે અને યોગ્ય રીતે મંત્રણા કરો અને કાર્યનો નિશ્ચય કરો—આ જ મારી વિચારેલી ઇચ્છા છે.
Verse 16
वानराणांहिधीराणांसहस्रैःपरिवारितः ।।6.6.16।।रामोऽभ्येतिपुरीलङ्कामस्माकमुपरोधकः ।
હજારો ધીર વાનરો દ્વારા પરિભ્રમિત રામ અમારી સામે ઉપરો ધ કરવા લંકાપુરી તરફ આગળ વધે છે.
Verse 18
समुद्रमुच्छोषयतिवीर्येणान्यत्करोतिवा ।।6.6.18।।अस्मिन्नेवंगतेकार्येविरुद्धेवानरैस्सह ।हितंपुरेचसैन्येचसर्वसम्मन्त्रयतांमम ।।6.6.19।।
તે પોતાના પરાક્રમથી સમુદ્રને પણ સુકવી શકે છે—અથવા કોઈ અન્ય અદભુત કાર્ય કરી શકે. હવે પરિસ્થિતિ એવી બની છે કે વાનરો આપણાં વિરોધી છે; તેથી નગર અને સૈન્ય—બન્નેના હિત માટે શું કરવું તે વિષે મને સર્વ રીતે સુવિચારપૂર્વક પરામર્શ આપો.
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa confronts a leadership crisis after Hanumān’s successful incursion and must choose between impulsive reaction and disciplined consultation; the sarga frames ethical action as evaluating guṇa-doṣa (merits and faults) and avoiding ego-driven decisions made without daiva-oriented restraint.
The chapter teaches that effective power is inseparable from wise counsel: unanimity grounded in śāstra yields the best outcomes, while factional stubbornness degrades decision-making; additionally, action undertaken with consultation and daiva-vyapāśraya is ranked superior to solitary or self-willed conduct.
Laṅkā (as a fortified capital and civic space) is central, and the समुद्र (ocean) is invoked as a strategic boundary that Rāma may overcome by extraordinary means, underscoring the siege geography and the cultural imagination of superhuman war-capability.